Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Halyqtyń moınynda 3 trln teńge borysh bar
Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń (QNRDA) derekterine súıensek, mıkroqarjy uıymdarynyń jalpy aktıvteri 2025 jyldyń 1 qańtarynda 3 trln teńgege jetip, bir jylda 2,1%-ǵa ulǵaıǵan. Bul ósim eń aldymen, nesıe portfeliniń artýyna baılanysty. Qazir osy sektordaǵy negizgi oıynshylardyń úlesi mynadaı: 57,4%-y mıkroqarjy uıymdaryna (1,7 trln teńge), 29,6%-y nesıe seriktestikterine (0,9 trln teńge), 13,1%-y lombardtarǵa (0,4 trln teńge) tıesili.
Mıkronesıe de halyq pen bızneske beriledi. Búginde olardyń jalpy kólemi 2,8 trln teńgege jetken. Onyń 58,9%-y – kásipkerge, 41,1%-y jeke tulǵaǵa tıesili. Degenmen jeke tulǵaǵa beriletin shaǵyn nesıeler shash etekten. Halyqqa berilgen nesıeniń negizgi bóligin (77%-yn) mıkroqarjy uıymdary usynǵan. Al bereshek kólemi artqan saıyn máselesi kóp nesıeler de kóbeıip jatyr. Mıkroqarjy uıymdarynda 90 kúnnen astam merzimi ótken qaryzdar 4,5%-ǵa jetken. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 4%-ǵa joǵary.
Ozamyz dep opyq jedik
Ekonomıst Aıbar Oljaev elimizdi «fınteh tóńkerisiniń» arqasynda jeke tulǵalarǵa kepilsiz beriletin jedel nesıe júıesin jaqsy damytqan elder qataryna kirdi deıdi. Nesıege belsheden batýymyzǵa sol da sebep.
– Nesıeni ortaq naryq dep alatyn bolsaq, onyń ishinde jeke tulǵalarǵa beriletin kepilsiz nesıeniń úles salmaǵy tym tez ósti. Bul qarjy naryǵynyń qatty damýyna ákeldi. Biraq birden taıaqtyń ekinshi ushy paıda boldy. Ol – halyqtyń qaryzy. Adamdardyń shekten tys nesıe alýy buqaralyq defolt qaýpin týǵyzyp otyr. Bul áleýmettik turaqtylyqqa tikeleı qater tóndiredi. Sondyqtan dál osy segmentke qatysty memleket rıtorıkasy qatańdap, basqa elderden ózgeshe shekteýler paıda bolǵany ras, – deıdi ol.
Sarapshynyń aıtýynsha, ótken jyly kredıttik uıymdardyń nesıe portfeli 53,6 trln teńgeden asqan. Portfel – qoldanystaǵy kredıtterdiń jalpy somasy. Onyń ishinde shamamen 2,8-3 trln teńge mıkroqarjy uıymdary, kredıttik seriktester men lombardtarǵa tıesili bolsa, qalǵan eń qomaqty bóligi – ekinshi deńgeıli bankterdiń úlesinde. Osy 53,6 trln teńgeniń 45%-yn azamattar alǵan. Qalǵan 55%-y bızneske tıesili. Shamalasaq, 9 mln otandasymyzda nesıe bar. Sonda 24,12 trln teńgeni 9 mln-ǵa shaqsaq, ár adamǵa 2,68 mln teńgeden keledi. Biraq medıandy eseppen alsaq, 9 mln halyqtyń shamamen 85%-y kredıttik uıymdarǵa 1 mln teńgege deıin soma qaryz. Al qalǵan 15%-ynyń basynda ıpoteka syndy aýqymdy kredıtter bar. Soma boıynsha negizgi júktemeni solar quraıdy. Sarapshymyz osylaı eseptep berdi.
– Halqy kredıtti kóp alatyn elder reıtıngin Halyqaralyq valıýta qory ár úsh jyl saıyn shyǵaryp otyrady. Sońǵysy 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha jarııalandy. Ol tizimde elimizdiń IJО́-ge shaqqandaǵy halyq qaryzynyń ındıkatory 13,65% dep kórsetilgen. Barlyq damyǵan elderden jáne damýshy elderdiń kóbisinen tómen tur. Úkimet halyqqa beriletin kredıt naryǵynyń budan ary ósýin qaýipti dep sanaıdy. Shyǵa almaıtyn sheńberge kirip ketýimiz múmkin: ınflıasııa joǵary bolǵanda bazalyq mólsherleme de joǵary bolady. Kredıt mólsherlemeleriniń sharyqtaýy boryshkerlerdiń jaǵdaıyn qıyndatyp, olardyń nesıeni eseleýine ákeledi. Kredıt kóbeıse ınflıasııa da joǵary bolady. Bizge osy tizbekti qalaı bolǵanda da úzý kerek, – deıdi ekonomıst.
Mıkroqarjy naryǵynyń monopolııasy
Otandastarymyzdyń mıkroqarjy uıymdaryna degen qyzyǵýshylyǵynyń artýy – ekijaqty qubylys. Bir jaǵynan, bankten nesıe ala almaǵandar osy sektorǵa júginedi. Ekinshi jaǵynan, bul halyqtyń qaryzdyq júktemesiniń ósip jatqanyn, qarjylyq táýekelderge tap bolǵanyn aıǵaqtaıdy. Sondyqtan QNRDA halyqtyń qarjylyq máselelerine erekshe nazar aýdarýy kerek-aq. Keıingi kezderi olar negizgi basymdyqty qaryz alýshylardyń quqyǵyn qorǵaýǵa, alaıaqtyq áreketterden saqtandyrýǵa ári bereshekti qaıta qurylymdaýǵa berip júr. Agenttik bir aıdyń ishinde jeke jáne zańdy tulǵalardan 13 444 ótinishti qarastyrdy. Bul 2024 jyldyń jeltoqsanymen salystyrǵanda 14,3%-ǵa kóp. Shaǵymdardyń negizgi bóligi bank sektoryna tıesili – 53,6%. Mıkroqarjy uıymdary boıynsha ótinishter – 36,2%-dy, kollektorlyq agenttikter – 4,3%-dy, saqtandyrý uıymdary 1%-dy qurady. Bul statıstıka halyqtyń negizgi máseleleri dál osy qarjy ınstıtýttarymen baılanysty ekenin kórsetedi.
Agenttik jalǵyz baspanasynan aıyrylý qaýpi bar qaryz alýshylardy qoldaý úshin úsh baǵytta ıpotekalyq qaryzdardy qaıta qarjylandyrý baǵdarlamasyn júzege asyryp jatyr. 2004–2020 jyldar aralyǵynda alynǵan ıpotekalyq qaryzdar boıynsha 32,7 myń nesıe qaıta qarjylandyrylyp, 204,9 mlrd teńge bólindi. 2016 jylǵa deıin berilgen valıýtalyq ıpotekalardy qaıta qarjylandyrý baǵdarlamasy aıasynda 15,7 myń nesıe konvertasııalanyp, 114 mlrd teńge jumsaldy. Áleýmettik osal toptarǵa arnalǵan qoldaý sharalary aıasynda 10,6 myń qaryz alýshy 93,1 mlrd teńge kóleminde qarjylyq kómek aldy. Bul baǵdarlamalardyń merzimi 2025 jyldyń sońyna deıin jalǵasady. Mundaǵy negizgi maqsat – azamattardyń jalǵyz baspanasyn saqtap qalý jáne qaryz júktemesin jeńildetý. Biraq...
Kredıt kóp berilýi kerek, tek... halyqqa emes
– Eń durysy – halyq paıyzdyń joǵary ekenin kórip, kredıt alýdan bas tartýy kerek edi. Klassıkalyq ekonomıkalyq ssenarıı jaǵdaıynda osylaı bolýǵa tıis. Biraq bizde anomalııa oryn alyp, halyq qymbat kredıtten bas tarta qoımady. Sondyqtan «V jospary» iske qosyldy: eger halyq kredıtten bas tartpasa, onda kredıttik uıymdardy halyqqa kredıt berýden ajyratý kerek. Memleket dál qazir osy jospar boıynsha jumys istep jatyr. Bul jerde túsinispeýshilik bolmaý úshin birden anyqtap alaıyq. Memleket kredıtke qarsy emes. Mysaly, ol ekonomıkaǵa (kásipkerlik, óndiris) kredıttiń barynsha kóp berilgenin qalaıdy. Oǵan qosa, otandyq avtokólikterge jeńildetilgen nesıe berýdi qoldaıdy. Ipoteka naryǵyna kózqarasy ońdy. Úkimet tek tutynýshylyq, ıaǵnı halyqqa, jeke tulǵalarǵa kepilsiz beriletin aqshalaı kredıttiń kóbeıip ketýine alańdaýly, – deıdi Aıbar Oljaev.
Elimiz tutynýshylyq nesıelerdi retteýde ózindik jolyn tańdaǵany ras. Birinshiden, mólsherlemeler men aıyppuldar shekteldi. 90 kúnnen asqan qaryzǵa ósimpul qosýǵa tyıym salyndy, al bankter men mıkroqarjy uıymdary úshin paıyzdyq mólsherlemeniń shegi belgilendi. Ekinshiden, 3,6 mln teńgeden joǵary nesıe alý úshin jubaıynyń kelisimi talap etiledi. Úshinshiden, burynǵy qaryzy ótelmegenderge jańa nesıe berýge shekteý qoıyldy, al 2021 jyldan bastap qaryz júktemesi koeffısıenti engizildi. Tórtinshiden, azamattarǵa ózderin nesıe alýdan shekteý qyzmeti usynyldy. 2023 jyly jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly zań qabyldandy.
– Keıingi 25 jylda turmystyq zat, tehnıka, kólik kredıttiń arqasynda jańardy. Ipotekamen baspanaly bolǵandar kóp. Biraq kredıtin sátti ótep bitken úsh adamǵa kredıtke shyrmalyp, qınalyp qalǵan bir adam tap bolady. Túpki problema – qarjylyq saýattyń azdyǵynda jáne «úkimet óltirmeıdi» degen eski psıhologııanyń áli de joıylmaýynda. Kelesi jospar 2030 jylǵa taman «halyq jáne nesıe» máselesiniń túpkilikti sheshilýine alyp kelýge tıis. Byltyrdan bastap engizilgen ózgeristerdiń nátıjesin aldaǵy 2-3 jylda kóre bastaımyz, – deıdi sarapshy.
