Maıdanda ot keshkender

Jaýdyń eki tankisin joıǵan Altynshash

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bas­talyp, el basyna kún týǵanda erler ǵana emes, arýlarymyz da asqaq rýhpen maıdan dalasynda júrdi. Jaý jaǵadan alǵanda, ajal etekten shalǵan sondaı jaýjúrek qyzdardyń biri, gvardııa leıtenanty – Altynshash Nurǵojına. Jat jerde dúnıe esigin ashqandyqtan bolar, sońǵy jyldarǵa deıin Altynshash Nurǵojına jaıly keń tynysty zertteý­ler jasalmady. Sol sebepti de qalyń buqara bul batyrymyz týraly kóp bile bermeıdi.

Altynshash О́sken­baıqyzy Nurǵojına 1924 jyly qazirgi Reseı as­ta­nasy Máskeý qalasynda dúnıege kelgen. Ákesi О́skenbaı Nurǵojın – Shyǵys Qazaqstan oblysynyń týmasy. Keńes odaǵynyń astanasynda qyzmet etken zııa­ly azamat bolsa kerek. Soǵysqa deıin Máskeýdegi Úlken Polıanka dańǵylyndaǵy 19-úıdiń 13-páterinde turǵan. 1941 jyly О́skenbaıdyń shynashaqtaı 17 jastaǵy qyzy ózi suranyp, ásker qataryna alynǵan. 1942 jyly alty aılyq kýrsty támamdap, 18 jasqa tola sala soǵys dalasyna attanady. Komsomol jumystaryn uıymdastyrýshy bolyp qyzmet ete júrip, Ortalyq Voronej, 4-Ýkraın maıdandary quramalaryna qarasty atqyshtar batalonynyń sapynda jaýmen shaıqasty.

1944 jyldyń 30 qyrkúıeginde Pol­sha jerinde 70-gvardııalyq at­qysh­­tar dıvızııasy quramyndaǵy 207-gvardııalyq atqyshtar polki jaý qorshaýynda qalady. Altynshash Nurǵojına sapynda bolǵan rotanyń ko­mandıri oqqa ushyp, qarshadaı qazaq qyzy komandırlik mindetti moınyna alady. Qııankeski shaıqasta jaýdyń eki tankisi men on shaqty sarbazyn jer jas­tandyryp, sol kúni ózi de sheıit ketti. Altynshashtyń kózsiz batyrlyǵynyń arqasynda qyzyl ásker jaý shabýylyn toıtaryp, qor­shaýdan sytylyp shyǵady.

Jıyrma jastaǵy erjúrek boıjet­kenniń bul erligi Keńes odaǵynyń eń joǵary marapatyna laıyq dep tanyl­ǵanymen, Altynshashqa ataq berilmedi.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta «Keńes Odaǵynyń batyry» ataǵyna qazaqtyń tórt qyzy usynylyp, Mánshúk Mámetova men Álııa Moldaǵulovalar altyn juldyzdy aldy. Al kók aspanda 300 áskerı tapsyrmany sátti oryndaǵan ushqysh qyzymyz Hıýaz Dospanova táýelsizdikten keıin ǵana «Halyq qaharmany» atandy. Al gúl ǵumyryn maıdan dalasynda kúlge aınaldyrǵan «qyzyl juldyzdy» Al­tynshash qyzdy eli áli de jete tanı qoıǵan joq.

Mergen Baıan

Qazaqta Abylaı hannyń alamany bolǵan Baıan batyrdy bilmeıtin jan joq. Reseı jerinen údere kóshken quba qal­maqtan ósh almaqqa bekingen Baıan batyr haqyndaǵy erlik ańyzdar ártúrli sarynda aıtylady. Máselen, Baıan batyr uly aqynymyz Maǵjan Jumabaevtyń poemasynda qalmaqtyń tutqyn qyzyna ǵashyq bolyp, elden ketken inisi Noıandy óltiredi. Al tarıhı derekter men ańyzdarǵa súıensek, áńgimeniń aýany «Baıan bastaǵan qazaq qoly ata-baba kegin qýdy» degen kepke aýady.

1943 jyldyń 15 qazany kúni pýle­metshi qyzymyz Mánshúk Mámetova máńgilikke kóz jumdy. Bul qaraly habar qazaq dalasyndaǵy bozbala men boıjetkenderge aýyr soqqy bolyp tıdi. Mánshúktiń kegin almaqqa júzdegen jigit pen qyz óz erkimen maıdanǵa su­ranǵan. Olardyń arasynda Abaı oblysynyń Abaı aýdanyna qarasty Ar­qat aýylynyń týmasy, 18 jastaǵy Baıan Baıǵojına da bar edi.

Baıaǵy er Baıandaı jaýyna kektengen arý  Baıan eki jyl ishinde quralaıdy kózge atqan mergenge aınalyp, qarsylastyń 24 jaýyngeriniń kózin joıady. Áskerı mańyzy bar kópirdi jarýǵa kelgen jansyzdy tirideı qolǵa túsiredi. Belarýs, Lıtva, Polsha men Germanııa jerlerin azat etý urystaryna qatysyp, keýdesine «Qyzyl juldyz» ordenin qadap, eki ret «Dańq», bir ret «Otan soǵysy» ordenimen marapattalady.

Baıan Baıǵojına týraly 1945 jyly 8 naýryzda «Pravda» gazetinde «Devýshka ız Chıngız-taý» atty maqala basylyp, batyr qyzdyń esimi muqym elge málim boldy. Osy maqala jarııalanyp, arada bar bolǵany bir jarym aı ótken soń, so­ǵystyń aıaqtalýyna nebári 12 kún qal­ǵanda Baıan da qurbysy Mán­shúktiń artynan kelmestiń kemesine minip, Germanııanyń Gıddembýrg qalasy mańynda sheıit ketti.

Partızan  Turǵanbıke

Ekinshi  dúnıejúzilik soǵysta jaý tylynda qalyp, partızan otrıadtarynyń qatarynda jaýmen soǵysqan qazaqtyń qyzdary da bolǵan. Solardyń biri – 1922 jyly qazirgi Qyzylorda oblysyna qarasty Jalaǵash aýdanynda dúnıege kelgen Turǵanbıke (Turǵash) Jumabaeva.

Turǵanbıke Jumabaeva 1939 jyly orta mektepti támamdap, Batyrhan Qarajigitov esimdi jigitpen otaý qurady. Batyrhan leıtenant shendi áskerı maman edi. Kúıeýiniń qyzmeti barysymen Belorýssııanyń Borısov aýdanyna qonys aýdaryp, 1940 jyldyń shilde aıynda uldy bolady.

1941 jyldyń 22 maýsymynda soǵys bastalyp, kúıeýiniń tapsyrýymen bir jasar balasyn alyp, elge qaıtpaq bolady. Biraq qantógis bastalyp ketkendikten, balaly ananyń elge jetýi múmkin emes edi. Soǵystyń alǵashqy kúnderi Turǵanbıke áskerı qalashyqtaǵy turǵyndarmen birge Logaısk ormanyn panalaıdy. Ýálı Orazbaev atty qazaq jigiti bosqyndardyń basyn qosyp, «Bolshevık» atty partızan otrıady qurylady. Az ýaqyttyń ishinde bul otrıad Shors atyndaǵy partızandar brıgadasynyń quramyna qosylady. Partızan brıgadasyna keńestik armııamen baılanysý úshin radıostansııa men radıst kerek edi. 1942 jyldyń alǵashqy kúnderi partızandar sapyna Máskeýden arnaýly radıotehnıka mektebin bitirgen Nurǵanym Baıseıitqyzy degen qazaq qyzy jiberiledi. Turǵanbıke jerlesi Nurǵanymnan radıstiń jumysyn meń­gerip, qupııa shıfrlerdi oqýdy úırenedi. Keıipkerimizdiń mektepte nemis tilin myqty oqyǵandyǵy da paıdaǵa asady. Partızandar brıgadasynda júrip, barlaýshylar quramyna kirip, nemisterdiń tylyna baryp «til» ákelý, qolǵa túsken tutqyndardan jaýap alý sekildi jumystardy tyńǵylyqty atqarady.

Turǵanbıke jeti ret iri shaıqasqa qatysyp, olardyń bar­lyǵynda da mańdaıy jarqyrap, erlik kórsetip, «Erligi úshin», «I dárejeli partızan» sekildi medaldarymen marapattalady.

Eń ókinishtisi sol, birde partızandar men jaý áskeri betpe-bet ke­lip qalyp, Turǵanbıke arqasyna tańyp alǵan sá­bıin qutqarý úshin qashýǵa májbúr bolady. Osy sátte arqalaǵan balasyna jaýdyń oǵy tıip, sábı máńgilikke kóz jumady. Turǵanbıke qasyndaǵy serikterimen birge nemisterdiń jazalaý­shy otrıadynyń qolyna túsedi. Odan da qashyp shyǵyp, qaıta partızandar sapyna qosylady.

1945 jyly Turǵanbıke Jumabaeva da, kúıeýi Batyrhan Qarajigitov te elge aman-esen oraldy. Biraq, amal ne, ot pen oqtyń arasynan aman shyqqan batyr qyzdyń densaýlyǵy syr berip, 1947 jyly 25 jasqa qaraǵan shaǵynda dúnıe salady.

Medbıke Rázııa

Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta dáriger mamandyǵyn ıgergen júzdegen qazaq qyzy áskerı boryshyn adal atqarǵany belgili. Olardyń arasynda jaralylar­dy emdep qana qoımaı, qanquıly soǵysqa qoıyp ketken arýlarymyz da bolǵan. Mysaly, «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetiniń 1943 jyldyń 6 maýsymyndaǵy №118 sanynda «Maıdandaǵy qazaq qyzy» atty maqalada aty-jóni belgisiz qazaq qyzynyń boraǵan bombanyń, jaýǵan oqtyń astynda júgirip júrip aýyr jaralylardy arqalap, tylǵa tasyǵany, pýlemetshiniń biri oqqa ushqanda onyń qarýyna ıe bolyp, jaý áskerin kóp qyrǵynǵa ushyratyp, keri shegindirgeni jazylǵan.

Sondaı-aq eki márte «Keńes  Odaǵynyń batyry» ataǵyn alǵan general-polkovnık Davıd Dragýnskııdiń esteliginde: «Birde adam aıtsa sengisiz sumdyq oqıǵanyń kýágeri boldym. Bizdiń bir tankimiz otqa orandy. Qarasam, búıirinde qyzyl krest belgisi bar sómke ustaǵan qazaq qyzy jalyn qushqan tehnıkanyń qaqpaǵyn ashyp, tank ishine súńgip ketti. Osylaısha, ajal apanyna tórt ret kirip, ekıpaj músheleriniń bárin qutqaryp qaldy...», dep jazady.

Dragýnskııdiń esteligindegi aı­tylǵan kózsiz erliktiń ıesi Rázııa Ysqaqova bolatyn. Ol Qyzylorda ob­­lysynyń Jańaqorǵan aýdanyna qarasty Jaıylma aýylynda dúnıege kelip, feld­sher maman­dyǵy boıynsha Shymkent qala­syndaǵy medısınalyq ýchılısheni támam­daǵan. 1941 jyldyń qazan aıynda 19 jasynda áskerge attanyp, Ýkraına maıdanyndaǵy, sondaı-aq Stalıngrad, Kýrsk, Harkov, Kıev, Varshava qala­la­ryn azat etý shaıqastaryna qatysqan. General-polkovnık P.Rybalko qolbas­shylyq etken ataqty tank ar­mııa­sy­nyń qu­ramyndaǵy 55-brıgadanyń feldsheri bolǵan.

Davıd Dragýnskııdiń esteliginde aıtylmaı qalǵan taǵy bir jaıt bar. Dál sol kúni Rázııa bir ózi 15 jaralyny aıqas alańynan aman alyp shyǵady.

Keńes odaǵy boıynsha halyqaralyq «Florens Naıtıngeıl» medalin alǵan 26 medbıke bar. Sonyń biri Ekinshi dúnıe­júzilik soǵysta 400-den asa jaýyngerdiń ómirin ajaldan arashalap qalǵan Rázııa Ysqaqovaǵa buıyrǵan.

2010 jyly ómirden ótken Rázııa ájemiz týraly qujattar London men Máskeýdiń mýzeılerinde áli kúnge qundy jádiger bolyp turýy qazaq qyzynyń jeńiske sińirgen eńbeginiń ushan-teńiz ekeniniń aıǵaǵy ispetti.

Zenıtshi Qalzııa

1942 jyly mamyr aıynda 126 qyzyl­ordalyq qyz óz erkimen maı­danǵa attanady. Olardyń arasynda mektepti jańa bitirgen Qalzııa Aqylbaeva (keıin kúıeýiniń tegine ótip, Asanova degen qujat alǵan) da bar edi. Ol birden Sa­ratov qalasyna joldama alyp, qysqa merzim ishinde zenıtshi mamandyǵyn ıgerip, aspandaǵy ushaq­ty atyp túsirý isin meńgerdi. 16-armııanyń avıasııalyq polkiniń 27-batalonynda áskerı boryshyn ótep, nemis shtýrmovıkteriniń shabýy­lyna toıtarys berý shaıqastaryna qatysty. Eń alǵash Orel qalasynda nemis ushaqtarynyń shabýylyn toıtaryp, kózge túsedi. 1943 jyldyń jazyndaǵy shaıqastardyń birinde Qalzııa Aqylbaeva jaýdyń eki ushaǵyn atyp túsirip, «Erligi úshin» medalimen marapattalady. Orel, Kýrsk, Sýmy, Gomel, Mınsk, Brest, t.b qalalardy azat etý úshin shaıqastarǵa qatysqan batyr qyz Berlınde áskerı qyzmette júrgen tank bóliminiń komandıri Qazı Asanovpen tanysyp, bolashaq jarymen birge Reıhstagqa deıin jetti. Jeńisten keıin bir jyldan soń, maıdan tabystyrǵan qos ǵashyq shańyraq kóterip, otbasy qurdy. Qazaqtyń zenıtshi qyzy 2010 jylǵa deıin ómir súrip, 86 jasynda baqıǵa attandy.

Shtrafbattaǵy Halıda

Alash balasynda jıǵan dáýleti el ıgiligine jaraǵan nebir atymtaı jomart ótken. Solardyń arasynda Maman Turysbek balalarynyń ultqa sińirgen eńbegi ushan-teńiz. Jetisýdaǵy «Mamanııa» mektebiniń negizin qalaǵan, «Qazaq» gazetine qarjylaı kómek kór­setip, Alashorda kósemderin qol­daǵan, tuńǵysh qazaq romanyna báıge jarııa­lap, ádebıetimizdiń damýy­na da úles qosqan áýlettiń urpaqtary Keńes ókimeti ornaǵan soń, nebir qıyn taǵdyrdy bas­tan keshti. Baıdyń urpaǵy retinde osy áýlettiń 36 adamy qýǵyn kórip, 15 azamaty atý jazasyna kesilgen.

Biz sóz etkeli otyrǵan Halıda Ma­manova solaqaı saıasattyń taıaǵyn jegen sol áýlettiń qyzy edi. Baıdyń tuqymy bolǵandyqtan, senimsiz adamdar sanatyna jatqyzylyp, oǵan medısına ınstıtýtyn bitirgende kishi leıtenant sheni berilmedi, soǵysta medbıke bolyp jumys isteýge de ruqsat etilmedi. Shynashaqtaı qyz maıdanda beıit pen okoptyń jerin qazyp, aýyr jumysqa jegildi.

О́zine tıesili shenin ala almaı, maman­dyǵy boıynsha jumys isteı al­ma­ǵan Halıda sol kezdegi Keńes oda­ǵy­nyń basshysy Stalınge: «Eger de «halyq jaýy» bolsam, onda meni shtrafbatqa jiberińiz. Eger tiri qalsam, meniń jáne týystarymnyń moınyndaǵy búkil aıyp­ty alyp tas­tańyz!» dep hat jazady.

Qaısar qyz osy hattan keıin degenine jetti. Shtrafbattaǵy sot­talǵandar men saıası tut­qyndarmen birge soǵystyń eń surapyl núk­telerinde bolyp, Berlınge deıin jaý­men shaıqasty. Soǵystan kapıtan shenimen aman oralyp, ǵylymǵa den qoıyp, medısına ǵylymdarynyń doktory dárejesine deıin jetti.

Qanat BIRLIKULY,

«Egemen Qazaqstan»