Boljam jáne aqıqat

Ekonomısterden qandaı paıda bar? 2008 jylǵy álemdik qarjy daǵdarysy ekonomısterdiń kásip­q­oılyǵyna qazirgi zamandyq eko­nomıkalyq teorııalardyń ýa­qyt aǵymyna saıma-saılyǵyna qoǵam tarapynan kúmán keltirýge alyp keldi. Osyǵan baılanysty ekonomıkalyq kásiptiń deńgeıine syn aıtýshylar kóbeıip ketti. О́ıtkeni, sol tusta jekelegen kásipqoı ekonomıster ǵana álemniń qarjy júıesindegi kemshilikterge úńile alǵan bolatyn. Al basym kópshiligi salmaǵy qazirgi kúnge deıin sezilip kele jatqan osy dert­tiń bastalatyndyǵyn ańǵar­maǵan qalpynda qalyp qoıdy. Osy jaǵdaı kóptegen adamdardy qazirgi ekonomıkalyq teorııalarǵa syn kózben qaraýǵa májbúr etti. Eger ekonomıster álemniń ekono­mıkalyq jaǵdaıynyń qaıda ketip bara jatqandyǵyn kúni buryn ańǵara almasa, olardan qandaı paıda bar degen suraqtar kóterildi. Ǵalymdar ne deıdi? Nobel syılyǵynyń laý­reaty Robert Shıller óziniń jýyqtaǵy maqalasynda ekono­mısterdiń ótken ǵasyrdaǵy iri daǵdarystardy der kezinde ańǵara almaı qalǵandyqtaryn jazady. Olardyń qatarynda 1920-1921 jyldarǵy jáne 1980-1982 jyldardaǵy daǵdarystar bar. Tipti, olardy bylaı qoıǵannyń ózinde tarıhta «Uly kúızelis» degen atqa ıe bolǵan 1929 jylǵy rynoktyń qulaıtyndyǵyn da ekonomıster kúni buryn aıta almaǵan kórinedi. «Men osy daǵdarystardyń aldyndaǵy bir jyl burynǵy jańalyqtar muraǵattarynyń barlyǵyn qarap shyqtym. Biraq olardyń arasynan ekonomısterdiń aýyr daǵdarystyń kele jatqan­dyǵy týraly saqtandyrý maqa­la­laryn kezdestire alǵanym joq. Qaıta sol tustaǵy gazet bet­terin­de bıznes jetekshileri men saıasatkerlerdiń aldaǵy kezeń týraly óte jaǵymdy sıpatta ja­zylǵan maqalalaryn kóp kez­­de­s­tirdim», deıdi Nobel syı­lyǵynyń laýreaty. Degenmen, 1980-1982 jyldarǵy daǵdarys aldyndaǵy ýaqytta ekonomıkada qolaısyz­dyqtardyń bolatyndyǵy týraly AQSh-taǵy federaldyq rezervtik júıe tóraǵasy Pol A.Volkerdiń sózi bar eken. Ol 1979 jyly Qurama Shtattardyń aldaǵy ýaqyttary «jaǵymsyz ekonomıkalyq jaǵ­daıǵa» tap bolýy múmkin ekenin aıtyp, «neǵurlym qatal sheshim­derge baratyn ýaqyt jetti» depti. Árıne, jalpy ekonomıkalyq qaýymdastyqtan onyń bul eskert­pesine ún qosýshylyq baı­qala qoımaǵan. О́tken ǵasyrda daǵ­darys qaýpi ábden sezile bastaǵan kúnderdiń ózinde ekono­mısterdiń neǵurlym basym kóp­shiligi daǵ­darys bolýy múm­kin be degen su­raq­tardyń ózine joq degen jaýap qaıtaryp otyrǵan. «Tipti bul jaǵdaıda men budan da árige bara alar edim. Ekonomıkalyq kásip sala­synyń bilikti sheber­leriniń ózi, atap aıtsaq, osy sa­lanyń da­nysh­pandaryna balana­tyn Djon Meınard Keıns, F.Haıek nemese Irvıng Fısher eshqandaı bir ashyq málimdememen qoǵam aldyna shyqpaǵan», dep málimdeıdi Robert Shıller. Degenmen, tarıhshy Dýglas Irvınniń aıtýynsha, bul qatarǵa shved ekonomısi Gýstav Kasseldi jatqyzýǵa bolmaıdy. Kolýmbııa ýnıversıtetindegi leksııalar serııa­synda ol 1928 jyly «álemde uzaq merzimdik ekonomıkalyq daǵ­darystyń» kele jatqandyǵy týraly boljamdar bildiredi. Biraq kezinde buǵan eshkim nazar aýdara qoımaǵan. Sebebi, Gýstav Kasseldiń leksııalary negizinen aqsha ekonomıkasy men altyn standartyna arnalǵan edi. Onyń osy leksııalar arasynda qam­tylǵan tehnıkalyq turǵydan talqylaýlaryna ekonomıster qaýymdastyǵy kóp mán bermegen. Sóıtip, bul másele buqaralyq aqparat quraldary nazarynan tysqary qalǵan kórinedi. Demek, sońǵy daǵdarysty kóre bilý sátsizdikteri qoǵamdy nege sonsha bir tolǵandyryp otyr? О́ıtkeni, burynǵy ótken daǵdarystardyń bolatyndyǵyn aldyn ala aıqyndamady dep ekonomısterdi kinálaý kóp kez­dese qoımaıtyn. Robert Shıl­ler osy jaǵdaıdy eskere oty­ryp, óz maqalasyn qazirgi ekono­mıs­terdi tótenshe synnan qorǵaý maq­satynda jazǵan. Onyń aıtýynsha, qazirgideı kúrdeli ýaqyttary bolyp ótken oqıǵa úshin ekonomısterdi kiná­laýdyń qajeti joq. Sondyq­tan olar ózderine aıtylǵan syn­dy ádiletsiz dep esepteıdi. «Biz aýrýymyzdy kúni buryn aıqyndap bermedi dep dárigerlerdi kinálaı qoımaımyz. Sebebi, derttiń ózi aǵzaǵa kezdeısoq jabysýy múmkin. Sondyqtan biz dári­gerlerge bizdi emdegenderi úshin de rıza­shylyq tanytamyz. Onyń ústine ekonomısterdiń kópshiligi daǵ­dary­s­tardy aıqyndaý máselesi­men aınalyspaıdy. Olar negizinen ta­bysty qalaı tabý máselesine kóbi­rek kóńil bóledi. Osynyń ózine bizge rahmet aıtýǵa bolady», deıdi. Baılyqty esepshiler qalyptastyra ma? Brýkıngs ınstıtýtynyń professory Robert Lıtan óziniń «Trıllıon dollardyń ekonomısteri» atty jańa kitabyn­da ekonomıkalyq kásiptiń Amerıka Qurama Shtattary men basqa da elder úshin trıllıondaǵan dol­lar­dyń kirisi men baılyǵyn qalyptastyrǵandyǵyn aıtady. Bul árıne, qoǵamǵa kelgen az paıda emes. Robert Shıllerdiń jazýynsha, tipti, mundaǵy ár ekonomıstiń qosqan úlesin shartty túrde esep­tep shyǵarýǵa bolatyndaı. «Máselen, amerıkalyq ekonomı­kalyq assosıasııanyń 20 myń múshesi bar. Eger biz osy ýaqyt aralyǵynda kelgen 2 trıllıon kiris pen baılyqty ár ekonomıske bóletin bolsaq, onda ol 100 mıllıon dollardan aınalǵan bolar edi», dep jazady R.Shıller. Árıne, munyń ózi qarapaıym jáne shartty túrde alynǵan mysaldardyń biri. Mundaı jaǵ­daıda tipti bylaı dep suraq qoıýǵa bolar edi. «Eger ekono­mısterdiń ózderi sonshama aqyl­dy bolatyn bolsa, onda olardyń ózderi nege baı emes?». Buǵan beriletin jaýap ta qarapaıym: «Kóptegen ekonomıkalyq ıdeıalar qoǵamdyq baılyqtyń negizine baryp qala­nady. Olardy patentteýdiń ózi múmkin emes. О́ıtkeni, ekonomıst ónertapqysh emes. Sondyqtan da ekonomısterdiń kópshiliginiń baı bolmaýy olardyń qoǵamdyq baı­lyqqa qosyp otyrǵan úlesin joqqa shyǵara almaıdy». Máselen, Robert Lıtan ózi­niń joǵarydaǵy atalǵan kita­bynda bıznespen qalaısha jaqsy shuǵyldanýǵa bolady nemese ekonomıkany basqarýdyń jol­dary qandaı degen suraqtarǵa baı­lanysty kóptegen ıdeıalardy keltiredi. Olar tıimdi baǵa qalyp­tastyrý, marketıngtik tetikter, monopolııalardy retke keltirý, tabıǵı resýrstardy basqarý sekildi máselelerdi qamtıdy. Árıne, ol ıdeıalardyń eshqaısysy trıllıon dollarǵa tatymaıtyndyǵy anyq. Biraq, olar osy tektes basqa ıdeıa­lar­men qosyla kelip, qoǵamdyq baılyqtyń artýyna qyzmet etetindigi anyq. О́mirdi jaqsartýshylar kimder? Ekonomısterdiń qosyp otyr­ǵan úlesiniń nátıjesinde qazirgi ekonomıkalyq ilimniń ózi alǵa basyp, onyń jańa qyrlary aıqyndala túsýde. Máselen, Djon Zıgfrıd 2010 jyly redaksııalaǵan «Ekonomıkalyq ǵylym bizdiń ómirimizdi qalaısha jaqsartady?» atty kitapta ekonomıka salasyna qosylǵan kóptegen jańalyqtar men kásip túrleri atalyp kórse­tiledi. Olardyń qatarynda qor­shaǵan ortaǵa taraıtyn zalaldy qal­dyqtar saýdasy, eńbek kirisine salyq jeńildigi, saýdanyń tómengi tarıfteri, jumystaǵy áleýmettik qamsyzdandyrý, neǵurlym tıimdi aqsha-nesıe saıasaty, jańalyqtar lısenzııalarynyń aýksıondary sekildi uǵymdar bar. Lıtan men Zıgfrıdtiń kitap­taryndaǵy jazylǵan ınnova­sııalar ekonomıkalyq kásiptiń kóptegen baǵaly jumystardy dúnıege ákelgendigin kórsetedi. Sondyqtan da ekonomısterdiń eńbegin eshýaqytta joqqa shy­ǵarýǵa bolmaıtyndaı. Iá, ekono­mısterdiń basym kópshiligi dáriger­lerdiń aýrýlardy aldyn ala aı­qyn­daı almaıtyny sekildi kele jat­qan qarjy jáne ekonomıkalyq daǵdarystardy kóre bilmeýi múm­kin. Biraq olar naýqasty emdep shy­ǵaratyn dárigerler sekildi ómir­diń jaqsara túsýine úlken úles qosatyndyǵy anyq. Tobyqtaı túıin Biz osy derekterdiń barlyǵyn ınternetten alyp otyrmyz. Osy joldardy jaza kele mynadaı oıǵa qaldyq. Eger búkil álem bo­ıynsha nebir aýzyn aıǵa bilegen ekonomıkalyq kásip sheberleriniń ózi kele jatqan daǵdarysty aldyn-ala boljaı almaı qoǵamnyń narazylyǵyna ushyrap otyrǵan bolsa, osyǵan baılanysty olardy qorǵaý maqsatynda maqalalar paıda bolyp jatsa, óz táýelsizdigine ıe bol­ǵanyna 20 jyldan asqan biz­diń jas memleketimizdiń Úkimeti, shúkir, jaman jumys istep jatqan joq eken ǵoı. Osynyń aldyndaǵy daǵdarys tusyndaǵy Qazaqstan Úkimetiniń belsendi áreketteri biz­diń esimizde saqtalyp qaldy. Sol tusta elimizde ekonomıka qoldan basqarýǵa kóshirilip, kóptegen tótenshe sharalardyń júzege asy­ryl­­ǵandyǵy belgili. Elbasynyń bel­­sendi áreketiniń nátıjesinde eli­mizdegi iri kompanııalar men Úki­met arasynda memorandýmdar ja­salynyp, jumys oryndary saqtalynyp qalǵan bolatyn. Kóptegen úleskerlerdiń máse­le­leri daǵdarys tusynyń ózinde sátti sheshimin taýyp, olar úıli boldy. Memleket qarjy rynogynda belsendi áreketke kirisip, bank­ter­diń bankrotqa ketýine jol bermedi. Qysqasyn aıtqanda, Elbasynyń jaǵdaıdy aldyn-ala boljap, jedel pármen berýi arqasynda bizdiń elimiz daǵdarys salmaǵyn sezine qoıǵan joq. Odan keıin údemeli ın­dýs­t­rııa­lyq-ınnovasııa­lyq damý baǵ­­darlamasyna erekshe ek­pin beri­lip, sanaýly ýaqyttyń ózinde san­daǵan jańa kásiporyndar elimizde boı kóterip úlgerdi. Endi, mine, taǵy bir daǵdarystyń sheti qyltıyp kórine bastaǵandaı. Oǵan da elimiz qazirgi kúni úlken ázirlik jumystaryn júrgizýde. Kórpege qaraı kósilýdiń qajet ekendigin Elbasymyz eskertip otyr. Soǵan sáıkes bıýdjettiń shyǵys bóligine túzetýler engizi­letin sııaqty. Biz muny der kezinde jasalynyp jatqan sharalar dep uǵamyz. Qysqasyn aıtqanda, bizdiń elimizde de kele jatqan daǵ­darystyń alǵashqy belgilerin kúni buryn aıqyndap, odan aman qalýdyń emin usynatyn eko­nomıster tapshylaý bolsa da, álem­degi ekonomıka salasyndaǵy ár­bir qaterli qubylysqa qatysty saq­tyǵymyz onsha jaman emes. Osy­ǵan qarap bizdiń Úkimetimizdiń kásip­qoı­lyq qabileti de eshbir elden tómen emes degendeı pikirge kelemiz. Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan».