Semeıdiń áskerı qamaldan qalaǵa aınalýyna qazaqtyń uly hany Ábilmámbettiń balasy Ábilpeıiz sultannyń yqpaly tıgen. Ábilpeıiz Qazaq handyǵynyń shyǵystaǵy Qytaı men Orysııa arasyndaǵy qoltyqta ult múddesin júrgizýi úshin aqsaqaldardyń, bılerdiń qalaýy boıynsha taǵaıyndalǵan edi. Ol 1762 jyly 21 qańtarda I Petrdiń qyzy Annadan týǵan jıen nemeresi ımperator Petr Fedorovıchke (III Petr) hat jazyp, Bekmyrza men Qudaıbergen batyrlaryn Sankt-Peterbýrgke patshanyń ózine attandyrady.
Hatynda «Orta Ordanyń sultany Abylaı ókiletin júrgizetin arǵyn jurty Troıski bekinisinde saýda jasaǵanymen, sol Troıski qamaly bizdiń halqymyzdan óte alys. Jerdiń shalǵaılylyǵynan ol jaqqa úsh jylda bir-aq ret qatynap, saýda jasaıdy. Al Orta Ordanyń basqa adamdary, atap aıtqanda, naımandar men úısinder jáne búkil Uly Orda Troıskige baryp, saýda jasaı almaıdy. Osy máseleni sizdiń joǵary quzyryńyzǵa maǵlumdap, asa meıirimdi ózińizden kóshpelilerge jaqyn ornalasqan Semıpolat bekinisinde bizdiń halqymyzǵa saýda jasaýǵa qolaılylyq týdyrýǵa pármen etýińizdi suraımyn», dep jazylǵan edi.
Ábilpeıizdiń patsha ókimetine jazǵan haty qoldaý taýyp, Semeıdiń áskerı bekinis qana emes qujynaǵan saýda ortalyǵyna, kele-kele qalaǵa aınalýyna óz nátıjesin tıgizdi. О́ıtkeni alǵyr saıasatker ústemshil bıliktiń yqpalyn áste-ástemen halyqtyń ıgiligine aınaldyrýdy amaldaǵan edi.
Alǵash saýda orny ashylǵan 1765 jyly Semeı bekinisine 120 qazaq saýdageri at basyn burǵan eken. On jyldyń aınalasynda jergilikti bádekshilerdiń qatary 200-den asyp jyǵyldy. Bul bekinis basshysyn qýantty. О́ıtkeni Semeıde jınalatyn baj (keden) salyǵy az ýaqytta júzdegen ese ósip, 14741 rýblge jetedi. Sol kezdegi О́skemen bekinisinen túsetin baj salyǵynyń kólemi bar bolǵany 1051 rýbl, al Omby – 509 rýbldiń aınalasynda qalyp qoıady.
Sóıtip, Semeı – áskerı bekinisten azamattyq qalaǵa aınala bastady, muny Ábilpeıiz sultan kózi tirisinde kórip, ishteı marqaıdy. Sondaı-aq «Semeı» sózi – kóne túrkilerge jatatyn sary uıǵyrlar taıpasynyń tilinde «kıeli meken» degen maǵynany bildiredi eken. Keıin qazaqtyń kórnekti jazýshysy Júsipbek Aımaýytuly «Aqbilek» romanynda «О́ner-bilimniń, saýda-kásiptiń, ot arba, ot kemeniń toǵysatyn kindigi, qara shańyraǵy – Semeı. Semeı – bir gýbernııa eldiń mıy. Aqyl-oıdyń tabysy Semeıde. Semeı – bir gýbernııa eldiń júregi. Semeı búlkildese, bir gýbernııa el búlkildeıdi. Ertistiń oń qabaǵynda – Semeı, solynda – Alash qalasy...», dep jazdy.
1854 jylǵy 1 qazanda Semeı oblysynyń saltanatty ashylýy boldy. Shaǵyn ǵana Semeı birden oblystyq qalaǵa aınaldy. Qaıta qurylǵan oblys Reseı ımperııasy quramyndaǵy eń kólemdisi edi. Qalalyq dýma men sot bekitildi. 1858 jyly Semeı oblysynda – 261 487 adam turdy. 1873 jyldan Semeıde telegraf, al 1910 jyldan telefon baılanysy jumys istedi. 1906 jyly joǵarǵy Ertiste sý arqyly qatynas túri resmı ashyldy. Sondaı-aq ónimdi alǵash óńdeý ónerkásibi quryldy – jún, teri daıyndaldy. 1863 jyly qalada 2 oqý orny jumys istedi. Onyń ishinde bir ýezdik ýchılıshe, 2 shirkeýlik-prıhod ýchılıshesi, qazaqtardyń – 14 jáne 9 jeke tatar mektebi boldy. 1864 jyly áıelder mektebi 2-razrıadty ýchılıshe bolyp qaıta quryldy. Sonymen qatar qalada erler men áıelder klassıkalyq gımnazııalary, muǵalimder semınarııasy jumys istedi. Álimhan Ermekov Semeı erler gımnazııasyn altyn medalǵa bitirip, sodan soń Tomskiniń tehnologııalyq ınstıtýtyn bitirdi. Muǵalimder semınarııasynda Muhtar Áýezov pen Qanysh Sátbaev oqydy. Orystyń uly jazýshysy F.Dostoevskıı Semeıde bes jyldan astam turyp, óziniń «Zapıskı ız mertvogo doma», «Dıadıýshkın son», «Selo Stepanchıkovo ı ego obıtatelı» sekildi klassıkalyq shyǵarmalaryn osynda jazdy. E.Mıhaelıs, N.Dolgopolov, S.Gross sııaqty azamattar Abaı Qunanbaıulymen dostyq qarym-qatynas ornatty.
1878 jyly Semeı qalasynda oblystyq statıstıkalyq komıtet quryldy. Semeı statıstıkalyq komıtetiniń birinshi hatshysyna E.Mıhaelıs bekidi. Ári Evgenıı Petrovıch qoǵamdyq kitaphana men ólketaný mýzeıin qurýshylardyń biri boldy. Mýzeı ashý jónindegi jergilikti zııaly qaýym ókilderi men buqara halyq tilegin Semeı oblysynyń gýbernatory A.Prosenko da qoldady.
Sóıtip, 1883 jyly qazirgi Semeı tarıhı-ólketaný mýzeıi quryldy. Murajaı búginde 1895 jyly salynǵan gýbernator úıinde ornalasqan. Bul ǵımarat respýblıkalyq tarıhı-mádenı eskertkishter tizimine engen, HIH ǵasyrdyń sáýlet ónerin áıgileıtin erekshe úı. Osy Abaı oblysynyń mádenıet, tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasyna qarasty oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıdi óńirge belgili azamat Qaırat Sabyrbaev basqarady.
Qaırat Zekenuly 2018 jyldyń ekinshi jartysynda Semeıdiń oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıine basshylyqqa keldi. Sodan bergi aralyqta oblystyq mýzeıde qosymsha úsh jańa fılıal ashyldy, qazir oblystyq mýzeı qaramaǵynda bes fılal, eki bólimshe bar. Onyń biri óńirlik týrızmdi damytýǵa baǵyttalsa, ekinshisi arheologııalyq zertteý jumystaryna bet burǵan.
Aǵymdaǵy jumystardan bólek arnaıy qolǵa alǵan jobalardyń mańyzdylarynyń biri – qorda saqtalyp kelgen jádigerlerge «til bitirý». 140 jyldan astam tarıhy bar mýzeıdiń qor kólemi de osal emes, 136 myń birlikti quraıdy. Mýzeıdiń bastapqy jyldarynda qabyldanǵan buıymdar da barshylyq. Ertis boıynan erterekte tabylǵan bas súıekter solardyń qataryna jatady.
2022 jyly osy bas súıek qańqasy zertteý aınalymyna engizilip, aldymen qaı merzimge tıesili ekeni anyqtaldy. Latvııa ortalyǵyndaǵy arnaıy zerthana qorytyndysy negizinde bul qańqa HII ǵasyrdyń sońǵy kezeńinde ómir súrgen adamǵa tán bolyp shyqty. Zerthana derekteri men ózge de zertteme nátıjeleriniń negizinde álgi bas súıektiń antropologııalyq keskini jasaldy. Bul qadam osy ólkedegi qonystaný tarıhyn tarazylaýǵa úlken bir derek kózi bolyp qala bermek.
Kóne jádigerlerdi zertteý jáne rekonstrýksııalaý múmkindigin arttyrý maqsatynda Shákárim, Álıhan Bókeıhan jáne S.Toraıǵyrov ýnıversıtetteriniń ǵylymı zerteý ortalyqtarymen memorandým jasalyp, áriptestik baılanys qalyptasqan. Kelisimder aıasynda qordyń arheologııalyq jádigerlerine sıpattama toltyrý men katalog daıarlaý jumystary jalǵasyn tapty. Sıfrlandyrý men negizgi jádigerlerdi «3D skaner» júıesine engizý de jolǵa qoıylǵan.
Mýzeı qoryndaǵy úlken qazynanyń bir bóligi – sırek kitaptar men basylymdarǵa baı kitaphana. Onda Imperatorlyq orys geografııalyq qoǵamynyń Batys-Sibir bólimi Semeı bólimshesiniń jazbalary saqtalǵan. Jıyrma shyǵarylymnan turatyn bul jazbalar – HIH ǵasyr sońynda osy jaqqa saıası jer aýdarylǵan orys oqymystylarynyń ólke zertteýlerine arnalǵan derektemeleri. Atalǵan eńbekterdiń qundylyǵy osy ólkeniń HVIII–HIH ǵasyrdaǵy tarıhı oqıǵalarynan, tynys-tirshiligi men tabıǵı erekshelikterinen mol habar beredi. Orys tilindegi bul zertteýler toptamasy mýzeı qyzmetkerleriniń kúshimen qazaq tiline aýdarylǵan.
2019 jyly Tarbaǵataı taýynyń úsh myń metrlik bıiktigindegi Aqberli petroglıfine ekspedısııa uıymdastyrylyp, «Tarbaǵataıdaǵy tańbaly tastar» atty derekti fılm túsirildi, maqala jazyldy. Aqberli bıigindegi jaqpar tastardaǵy san alýan keskinder men júzdegen sýret túrleri mýzeı qoryn tolyqtyrdy. Eksponat qoryn tolyqtyrýda taǵy bir aıta keterlik jetistik, bir jarym ǵasyrdaı tarıhy bar mekemeniń saqtaý qory 2022 jyly birinshi ret kóne altyn jádigerlerdi qabyldady. Olar – Aıagóz óńirindegi Bozaı men Aqsýattyń Eleke saz qorymdaryna tán altyn artefaktiler. Dál osy tektes jádigerlerdiń bir shoǵyry Jarma aýdanynyń Shalabaı óńirinen de ákelindi. Mundaı óte sırek kezdesetin arheologııalyq tábárikterdiń murajaıdan oryn tabýy mýzeı basshylyǵynyń arheolog ǵalymdarmen durys baılanys ornata bilgendiginen bolsa kerek.
Mekeme basshylyǵynyń izdenis-talpynysynyń nátıjesinde Semeıdiń tarıhı-ólketaný mýzeıi 2021 jyly Bilim jáne ǵylym mınıstrligi tarapynan ǵylymı-tehnıkalyq sýbekti retinde akkrıdıtteý kýáligine ıe boldy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń atynan Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵyna oraı otyz adamǵa arnap jarııalanǵan «Táýelsizdik qurdastary» atty granttyń birin osy mýzeıdiń jas mamany Darıa Kalıvoshkına ıelendi.
Taǵy bir aıta keterlik nárse – Q.Sabyrbaevtyń bastamasymen joǵary synyp oqýshylary arasynda «Bolashaq ólketanýshy» oblystyq baıqaýdyń qolǵa alynýy. Bul jerdegi basty erekshelik – baıqaýdyń bas júldegeri Shákárim ýnıversıtetiniń grantyna qol jetkizedi. Sońǵy bes jylda turaqty jalǵasyn taýyp kele jatqan baıqaý mýzeı men ýnıversıtet arasyndaǵy tyǵyz baılanystyń jemisi desek, bul shara bolashaqta da dástúrli túrde jalǵasyn taba bermek. Baıqaýdyń negizgi maqsaty – mektep túlekteri arasynan úzdigin tańdap, ýnıversıtettiń tarıh, arheologııa bólimine baǵyttaý. Sondaı-aq jastardy týǵan óńirin tanýǵa baýlıtyn «Semeı ólkesi: tabıǵat, tarıh, mádenıet» oblystyq jastar ǵylymı-ólketaný konferensııasyn da jyl saıyn uıymdastyrý jolǵa qoıylǵan.
Mýzeı 2023 jyly 140 jyldyq belesine kóterildi. Mereıtoıǵa oraı halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótkizildi. Barlyq baıandamanyń basy biriktirilip, kitapqa aınaldy. «Mýzeı shejiresi» de óz aldyna jeke kitap bolyp shyqty.
О́lke tarıhy men shejiresine qatysty qylt etkendi qalt jibermeıtin mýzeı qyzmetkerleri Semeıdiń irgesin qalaýǵa atsalysqan Ábilpeıiz sultannyń eńbegin esh umytpaıdy. Buǵan qoǵam da múddeli. Áleýmettik jeliler men ǵalamtorda «Shirkin, Semeıdiń halqy osy sultannyń atyn qazirgi kúni bile me eken dep oılaısyń, bilse Ábilpeıizdiń atyna berilgen kóshesi qaıda, eskertkishi nege aldyńnan shyqpaıdy? Qazaqty HH ǵasyrdyń basyndaǵy alasapyranda jeke, avtonomdy respýblıkaǵa bastaǵan Semeı bolsa, Semeıdi «Ah-aý, Semeı» qylǵan Ábilpeıiz sultan edi ǵoı» degen sııaqty kiná qoıýshylar da bar. Halyq aıtsa qalyp aıtpaıdy. Taıaýda ǵana Abaı oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi «Ábilpeıiz sultan» jyljymaly kórmesin uıymdastyrdy. Kórmede HVIII ǵasyrdaǵy kórnekti memleket, qoǵam qaıratkeri jáne dıplomaty, Jońǵar memleketi qulaǵannan keıin qazaqtardy Shyǵys óńirge qonystandyrýdy bastaǵan ulys bıleýshisi Ábilpeıiz sultan týraly naqty derekter keńinen baıandalady. Ol – Qytaımen dıplomatııalyq baılanystar ornatyp, qazaq-qytaı, qazaq-orys qatynastarynyń damýyna zor úles qosqan tulǵa.
Qazaq tarıhymen bite qaınasqan kıeli mekendegi 140 jyldyq tarıhy bar kóne mýzeı ýaqyt bederimen jańasha ajarlana beredi.
Ádilbek YBYRAIYMULY,
jazýshy
