Qazaq armany

Jeruıyqty ańsaý

Jer betindegi ulystardy ortaq arman-murat biriktirip, ult etedi. Elde­sip, qoǵamdasyp, oǵan jetýdiń jolyna túsedi. Sol armannyń soqpaǵynda ǵumyr keshedi. Alysqa barmaı-aq óz tarı­hymyzǵa, Qazaq handyǵynyń qury­lý tarıhyna úńilsek, jetkilikti. Asan qaıǵynyń «Jeruıyq» ıdeıasy, Kereı men Jánibek hannyń hám erkindik súı­gish ulystardyń qazaq bolyp qalyp­tasýy – osynyń aıǵaq, mysaly. Bul – babalarymyzdyń baǵzy armany. «Jeruıyq» – buǵan deıin Prezıdent aıtqan «Ádiletti Qazaqstan», «Adal azamat», «Taza Qazaqstan» ıdeıalarynyń basyn biriktiretin, birlik pen yntymaqty, bilik pen kúsh qýatty boıyna syıdyratyn uly ıdeıa. Gen men qan arqyly jetken aqpar.

Biz 1991 jyldan beri árneniń basyn bir shaldyq. Biraz adastyq. Al «adas­qannyń aldy jón, arty soqpaq» (Abaı). Adasqan adam bastaýyna qaıtyp oralyp, qaıta jolǵa shyqpasa, túzý jol tappasy taǵy belgili. Al oralar tusymyz – ulttyń jadynda jatqan, súıegine sińgen, túpsanamyzda uıyǵan, jerge jánnat ornatýdy arman etken babalardyń ańsary «Jeruıyq».

Álbette, talaı sý júrip, talaı jylǵa jyraǵa aınaldy. Kónergen ıdeıanyń shańyn bir silkip, zamanǵa saı zerdelep usynýymyz kerek. Biz ol úshin álem halyqtarynyń ulttyq armany men muratyna úńilgenimiz jón. Japonııany alpaýyt elge aınaldyr­ǵan – «Va» jáne «Kaızen» fılosofııasy­nan da alarymyz bar. Japon mádenıetinde «va» (和) uǵymy – úılesimdilik pen ujymdyq kelisimdi, tártipti bildiredi. Bul ulttyq ıdeologııa japon qoǵamynda jeke múddeden góri ortaq múddeniń basym bolýyn, ádilet saltanat qurýyn dáripteıdi. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, japon halqy osy ıdeıa arqyly óz bolmystaryn qalyptastyrdy. Ultty bir ıdeıa tóńiregine uıyta bildi. Japon azamaty qaı jerde júrse de, Japo­nııanyń upaıyn túgendep, óz ultynyń namy­sy men aryn bıik ustaıtyny – sol ıdeıa­nyń jemisi. Bizdiń qoǵamnyń ashkózderi sekil­di Astanada Tájikstan memleketi jaı­ǵan das­tarqanǵa japa-tarmaǵaı shabýyldap, je­mis-jıdekten olja aıyrmaıdy. Bul biz­degi rýhsyzdyq pen masyldyq psıhologııa­synyń, memleket múddesinen góri jeke múddege bas uratynynyń aıqyn kórinisi edi. Osydan qutylý úshin de, Memlekettik namysty oıatý úshin de uly ıdeıa asa qajet.

Japonııany alǵa jetelegen ekinshi ıdeıa «Kaızen» ( 改善). Ol – úzdiksiz jetilý jáne damý fılosofııasy. Bul qaǵıda tek jeke tulǵaǵa emes, búkil bıznes pen memlekettik basqarý júıesine de yqpal etti. Ǵylymda da, ónerkásipte de únemi izdenis pen jetilý arqyly búgingi bıigine kóterildi. Dál osy Japonııa sekildi II Dúnıejúzilik soǵysta oısyraı jeńilgen Germanııa – «Ordnung» (Tártip) men «Leitkultur» (Jetekshi mádenıet) ıdeıasyn eki tizgin, bir shylbyr etip, qaıta eńse tiktedi. Nemister úshin «ordnung» (tártip) uǵymy óte mańyzdy. Bul – qoǵamdaǵy zań men erejelerge qatań baǵyný. Biz ańyz qylyp aýzymyzdyń sýy quryp aıtatyn nemis tártibiniń negizi – osynda. Al «Leitkultur» (jetekshi mádenıet) – eldegi ıntegrasııa saıasatynyń negizgi qaǵıdaty. Ol Germanııanyń ulttyq qun­dylyqtaryn saqtaý jáne ımmıgranttardy osy qundylyqtarmen ómir súrý­ge beıimdeıdi. Bul ıdeıa da bizge aýadaı kerek. Ǵasyrlar boıy qanshama kirmelerdi tabıǵı túrde quramyna engizgen qazaq jurty búgin de, erteń de osy úderisinen jańylmaýy kerek. «Qazaqstan – bir otbasy» ıdeıasyn «Jeruıyqtyń» bir tarma­ǵy etip alsaq, utarymyz kóp. Eki ımpe­rııa­nyń ortasynda otyrǵandyq­tan aǵyl­shyn­dardyń – «Keep Calm and Carry On» (Sabyr saqta jáne jal­ǵastyra ber) urany­nyń da bótendigi bola qoımas. Bul alǵash II Dúnıejúzilik soǵys kezinde Ulybrı­ta­nııa halqyn sabyrlyqqa shaqyrý úshin qol­danylyp, keıin bul fılosofııa brıtan­dyq­tar­dyń qıyndyqqa tózimdiligi men baısal­dy minezin beıneleıtin ulttyq bolmysy­na aınaldy. Qazaq onsyz da sabyrly. Áıtse de, úzdiksiz damý jetispeı qala­tyny ja­syryn emes. HH ǵasyrda alǵan shok pen qan­syr­aǵan jaramyz áli jazylmaǵan ultpyz. Bizge osynyń bárinen arylyp, sher-kúıikti umytyp, «Jeruıyqqa» umtylyp, babalarymyz ańsaǵan qoǵamdy qurý – maqsat. Kek pen jekkórýshilik qurdymǵa qulatady. Oraıy kelip turǵanda aıta keteıik, búgingi memleket múddesine zııan keltirip júrgenderdiń, memlekettik tilge muryn shúıiretinderdiń, bostandyqta júrip bodandyqty ańsaıtyndardyń deni – Qazaqstannyń táýelsiz bolashaǵyna sen­beıtinder. Oǵan geosaıası jaǵdaı yqpal etti desek te, otyz jyl boıy eldi esepsiz tonaǵandardyń da áseri boldy. Eger ár azamatymyz óz bolashaǵyn memleketimen baılanystyrsa, ishten shyqqan shubar jylan bolmas edi aramyzda...

Jeruıyq ańsary – tarıhtyń túrli kezeńinde únemi túrlenip, jańa sapaǵa, ıdeıalyq tolyǵýǵa umtylǵan úzilmes ańsar. Ol – túrki kezeńindegi «Útiken», Ál-Farabı ańsaǵan «Qaıyrymdy qala» tujyrymdamalarynyń ulyq ulys hám qazaq handyǵy kezeńindegi kemeldegen jańasha formasy. El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev aıtyp júrgen «Ádiletti Qazaqstan», «Taza Qazaqstan», «Adal azamat» sol úzilmes ıdeıanyń zańdy damýy, ulttyq oıdyń genetıkalyq jalǵasy dep bilýimiz kerek.

Qazaqstannyń strategııalyq damý joly jáne ulttyq ıdeıasyna aınaldyrý úshin uly ǵalymdarymyz bas qosyp, keńesse, jón bolar. Ázirge bizdiki – usynys. Qazaqstan jańa ǵasyrda álem­dik qaýymdastyqta óz ornyn nyǵaıtyp, ekonomıkalyq, mádenı jáne áleýmet­tik damýdyń jańa belesterine umtylys ústinde. Memleket damýynyń uzaq­merzimdi strategııalyq baǵyttary ulttyq ıdeıamen tyǵyz baılanyspasa, ulttyq bolmysqa qater. Birinshi orynǵa saıasat pen ekonomıka shyqqanda, rýhsyz saıasat, rýhsyz ekonomıkanyń qandaılyǵyna búginge deıin kóz jetkizdik. Ádildikke senbeıtin qorqaq, Ata zańyna túkire salatyn dókir, memleket menshigin jaý múlkindeı talan-tarajǵa salatyn jemqor qoǵam qalyptasty. Eger ult­tyq ıdeıamyzdy temirqazyq etpesek, dál osy keptegi Qazaqstannan Jańa Qazaqstan qurý neǵaıbil. Osy turǵydan alǵanda, Otanymyz gúldenýi úshin biz ony ǵylym men tehnıkanyń, óner men ómir­diń naǵyz uıyǵyna aınaldyrýymyz kerek. Babalarymyz ańsaǵan asyl ańsar, bolashaq kútken baıtaq Otan sondaı bolýǵa tıis. Jeruıyq ıdeıasy – ádilet, yntymaq, ǵylym, tártip sekildi eń qundy qasıetterdi boıyna jınap, Qazaqstannyń stra­tegııalyq damý jos­pary retinde usy­nyl­sa deımiz. Álemde «amerıkalyq arman», «qyt­aılyq arman», «orystyń armany» de­gen túsinikter bar. Bizdiń qazaqtyń da ar­many bolǵan. Baba qazaqtyń armany – Jer­uıyq. Ol armandy biz eshqashan umyt­qan emespiz. Keshegi Kenesary hannyń, Abaı­dyń, Álı­handardyń armany da osy – elin ush­paqqa shyǵarý, Jeruıyqqa jetkizý.

Jeruıyqqa oralý

Jeruıyq – qazaq halqynyń rýhanı dúnıetanymyndaǵy mańyzdy uǵym­dardyń biri. Ol – tek jerdegi jumaq mekeni emes, sonymen qatar halyqtyń jaqsy ómir súrýge, ádiletti qoǵam qurýǵa, tabıǵatpen úılesimdi ómir súrýge, derbes memleket qurýǵa degen umtylysyn biriktirgen uǵym.

Memlekettiń strategııalyq damý jos­pary tap osy ıdeıaǵa negizdelse, Qazaq­stan ádiletti, ınklıýzıvti jáne turaqty qoǵam qurý jolynda jańa qadam jasaıdy dep senemiz. Ulttyq ıdeıa retinde Jeruıyq tómendegideı negizgi qaǵıdattarǵa súıenedi:

1. «Ádiletti Qazaqstan» – zań ústem­digi, áleýmettik ádilet, adamnyń negizgi quqyqtary men erkindikteriniń saqtalýy.
2. «Adal azamat». Ekonomıkalyq turaq­tylyq pen teń múmkindikter – árbir azamatqa sapaly bilim, medısına, jumysqa ornalasý jáne bıznes júrgizý múmkindikterin usyný hám jemqorlyǵy joq qoǵam.
3. «Taza Qazaqstan» – tabıǵı resýrs­tardy jaýapkershilikpen paıdalaný, ekologııalyq tepe-teńdikti saqtaý, tabıǵı baılyqtardy tıimdi ári ádiletti basqarý, jer urpaqtyń amanaty ekenin uǵyný.
4. «Jasampaz Qazaqstan». Tehnolo­gııalyq damý jáne ınnovasııa – Qazaq­stannyń ǵylym, tehnologııa jáne sıfr­lyq ekonomıka salasyndaǵy álemdik kóshbasshylardyń qatarynan kórinýi.
5. «Jańǵyrý hám jańarý». Ulttyq mádenıet pen rýhanı jańǵyrý – qazaq halqynyń dástúrlerin, rýhanı qundy­lyqtaryn saqtaý men jańǵyrtý.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, bizdiki – Qazaqstannyń bir turǵynynan, qoǵam­nyń bir tulǵasynan usynys. Osymen qatar qazaqtyń baǵzydaǵy dástúrin­de joq masyldyq psıhologııadan arylý ­jolyn qarastyrýdy da usynar edik. Orys ja­zýshysy ári fılosofy Aleksandr Zınovev «Homo Sovetieticus» (sovet adamy) termınin alǵa tartyp, masyldyq psıhologııanyń keńes úkimeti tusynda qalyptasqanyn aıtady. Bizdiń keıbir atqaminerler qazaq týa masyl bolǵandaı kórgen soń Zınovev pikirine súıenip, basyn ashyp aıtqandy jón kórdik. Masyldyq psıhologııanyń sebepterin sanamalasaq, bylaı: keńes úkimeti adamdardy ózine tolyqtaı táýeldi etti. Jeke bastamaǵa, jeke kásipke qatań shekteý qoıyldy. Josparly ekonomıkanyń da zardaby tıdi. Jumyskerlerdiń jeke eńbeginiń quny tómendetilip, «bá­rine birdeı beriledi» degen túsinik qalyp­tastyrdy. «Partııa ashtan óltirmeıdi», «Memleket bári­ne jaýapty» degen se­nim­ge boı úıretti. Osy­nyń bári búgingi na­ryqtyq ekonomıkada ald­ymyzdan bóge­sin bolyp shyǵyp otyr. Qoǵam­da jaýapkershilikti ózgege artý, daıyn ná­rseni kútý, ózgeristerden qorqý, eńbekti baǵa­lamaý, táýeldilik sındromy sekildi kesel­der bar. Dekolonızasııa júrgizilý kerek dep attandaımyz. Al sol dekolo­nıza­sııa qoǵamdyq sanadan bastalýǵa tıis. Qazaq­standy Jeruıyqqa aınaldyrý úshin birinshi kezek osy keselden aıyǵýymyz qajet-aq.

Ekinshi aıtarymyz – osy Jeruıyq ıdeıasy aıasynda Prezıdent aıtyp júr­gen bastamalardy iske asyrý joly. «Ádiletti Qazaqstan» qazaqtyń baıyr­ǵy gýmanıstik ádildiginen tamyr tartýy. «Týra bıde týǵan joq», «Tórede baýyr joq», «Bireýdiń ala jibin attamaý» sekildi qaǵıdattar negizge alynsa deımiz. «Adal azamat» uǵymynda qazaqy adaldyqty úlgi etse. Mysalǵa IH-H ǵasyrlarda qazaq dalasyna kelgen arab saıahatshysy Ábý Dýlaftyń jazbasynda proto-qazaqtyń adaldyǵyn sýretteıtin ǵajap epızod bar. Ábý Dýlaf bir túriktiń úıine qonyp, jolǵa alyp shyqqan altynyn umytyp ketedi. Keıin úsh kúnshilik jol júrgende álgi túrik sońynan qýyp jetip, altynyn qaıtaryp beredi. Arab saıahatshysy proto-qazaq jurtynyń adaldyǵyna, ata-anasyn qadirleýine, úlkendi syılaýy­na tánti bolady. Al «Taza Qazaqstanǵa» kelsek, qazaq ultynyń óziniń tabıǵatpen úndesýi, tylsymmen tildesýi qalyptasqan. Qazaq uǵymynda ár zattyń jany, sezimi bolady. Oǵan halyqtyq dástúr men parasat yqpal etse kerek.

Shalǵyndy orǵandaǵy shyǵatyn kóktiń ıisi shalǵynnyń qorǵaný túısigi shyǵaratyn qarsylyq reaksııasy ekenin dáleldedi. Sýdyń jady bar ekenin aıtyp Amerıka ashpaı-aq qoıalyq... Ár zattyń jany men jady bar ekenin eskersek, qazaq dalasynyń ár túp jýsany da – qazaq. Ár kódesi – ózińniń qandasyń. Sondyq­tan «Taza Qazaqstan» jalpyulttyq aksııasy qazaqtyń ekologııalyq júıeni qorǵaý tanym-túısigine, Otannyń ár ýys topyraǵy ystyq uǵymyna taban tireýge tıis. «Bulaq kórseń, kózin ash», «Bir tal kesseń, on tal ek», «Kókti julma, kókteı solasyń» deıtin naqyly bar, jyl on eki aı tabıǵat aıasynda ǵumyr keshken halyq tabıǵatty aıalaýda ózgege úlgi bolmasa, ózgeden úlgi alar jaıy joq edi. Tazalyq kóshpeli ómirdiń bir salty bolatyn. Onymyzdan aınysaq, búgin aınyp, júrgen jerimizdi japyryp, otyrǵan je­rimizge qaqyryp, jabaıylanǵany­myz – osy. Jadymyzdyń baldyryn sál arshyp jibersek, bulaq kózimiz búlkil­dep, aksııany jarııalatpaı-aq, jalaýlatpaı-aq tutas ult óz qalaýymen, júrektegi ystyq nıetimen tazalyq aksııasyn jasar edi. Ol úshin de qoǵamdy biriktiretin, masyldyq pen ekologııalyq problemamen ár otandasymyz ózi kúresetindeı bir kúsh – ıdeıa kerek. Jeruıyqqa oralý degenimiz – osy.

Ańyzdan – aqıqatqa

Jeruıyq – tek ańyz emes, sonymen qatar Qazaqstannyń bolashaq damýynyń sımvoldyq ári praktıka­lyq modeli. Búgin jer kólemi boıynsha toǵyzynshy oryn alsaq, bul – «Jer­uıyq» ıdeıasynyń jemisi. Jalpy, qazaq ultynyń paıda bolýy da osy ıdeıa­nyń arqasy ǵoı. Demek, júrer jolymyz da – osy. Qazaq halqy moıny qarysyp qashqan qasqyrdaı artyna jaltaq­taý­dy qoıatyn kez jetti. О́tkendegi óki­nish pen keshegi kekti umytyp, bolashaqqa parasat bıiginen qaraýymyz kerek. Urpaqqa keýdede qozdaǵan kek pen jasyǵan jaltaqtyqty emes, uly ıdeıa­ny, senimdilikti, batyldyqty mura etsek degen nıet. Asan qaıǵy bastaǵan qazaq ulty Jeruıyqty tapty. Keshegi qysyltaıań shaqta janymyzǵa saýǵa bol­ǵan – osy Jeruıyq, osy Qazaqstan! Tipti qazir kókten túskendeı kerdeńdep júrgenderdiń de babasynyń janyn osy Jeruıyq saqtap qalǵan. Endigi mindet – ony saqtaý, keler urpaqqa amanat etý. Eki ımperııanyń ortasynda jaqpar tasty jaryp shyqqan eńlik­teı gúldeý. Bul – tek ozyq oıly urpaqtyń qolynan kele­tin is. Memleket basshysynyń «Ult­tyń jańa sapasyn qurý qajet» deýi­niń astaryndaǵy negiz. Sapaly qoǵam degende álemnen talaı mysal keltirýge bolady. Máselen, bizdiń bir aýdanymyzdaı jerdi mekendep jatqan, 6 mıllıon ǵana halqy bar Sıngapýrdi, 9 mıllıon halqy bar Shveısarııany aıtsaq, jetkilikti. San ǵana emes, sapa myqty bolýǵa tıis. Endigi jerde ǵylymsyz kún qarań. Qazaqstanda oktogonǵa shyqqan sportshylar emes, qyzyldy-jasyldy kıingen estrada jul­dyzdary emes, ǵylymı jetistikke jetken ǵalymdar ustyn bolýy qajet.

Búgingi Qazaqstan – baıyrǵy baba­lary sekildi urpaǵy alańsyz ómir súretin, ýa­ıymsyz damıtyn, bereke-birligi jaras­qan Jeruıyqty ańsaýy. Sol ańsar, sol arman qozǵaýshy kúshimiz bolsa, ıgi. Eger memleket damýyn osy ıdeologııaǵa negizdese, Qazaqstan álemdik órkenıet kóshinde ózindik orny bar, ekologııalyq, ekonomıkalyq jáne áleýmettik turǵydan teńgerimdi, gúldengen memleketke aınalary shúbásiz. Eń bastysy, otandastarymyzda memleketshildik qasıet oıanar edi. Jeruıyq ıdeıasy – halqymyzdyń ıgiligi úshin ádiletti Qazaqstandy qurý jolyndaǵy temirqazyq. Jeruıyq – atam qazaqtyń armany, myńjyldyqtyń baǵdary. Osy joldan Alash aınymaı júrse, qoı ústine qona almaı júrgen boztorǵaı da kelip qalar...

Janat JAŃQAShULY,

aqyn, «Aıboz» ulttyq syılyǵynyń laýreaty