Máselen, eń jaqyn, et jaqyn týystar bir aýyldy qurasa, jeti atadan qosylatyn týǵan-týys toptasqan birneshe aýyl – ata aımaqqa aınalady. On shaqty aımaq birikse – bir rý bolady da, birneshe rýdan – arys quralady. Birneshe arys – ulysqa ulassa, birneshe ulys – júzdi quraıdy. Al júzdiń úsheýi – handyq bolady.
Qazaq ulty – dúnıejúzindegi basyna baq qonǵan sanaýly da sanaly qaharman halyqtardyń biri. Alla Taǵala tarapynan oǵan keń-baıtaq jer de, qoınaýyndaǵy baılyǵy sheksiz ken de, kún týǵanda aýyl-aımaǵyn, Otanyn qorǵap qalatyn er de, sol er esimin umytpaı ardaqtap ótetin el de berilgen.
Qart Qarataýdyń ońtústik-batys qoınaýyn Kúngeı dep ataıdy. Osy kúngeı betinde búkil túrki halyqtarynyń rýhanı astanasy Túrkistan, kóne qalalar Syǵanaq pen Sýnaqqorǵan oryn tepken. Esim han Túrkistanǵa 1598 jyly han bolady. Ol han tuǵyryna kóterilgennen keıin Túrkistandy astana etip, Saıram, Shymkent, Tashkent, Buhara sııaqty iri qalalardy Qazaq handyǵyna qaratady. Esim han bılik júrgizgen tusta batyr babalarymyzdyń biri – Jaqsyǵul mergenniń erligi el ishinde ańyz bolyp taraı bastaıdy. Bul kisi batyr bolǵandyqtan, elin, jerin syrtqy jaýlardan aq bilektiń kúshimen, aq naızanyń ushymen qorǵap, qalyń jurt súıispenshiligine ıe bolady.
XVII ǵasyrdyń basynda qart Qarataý baýraıyndaǵy Aqqum aýylynda dúnıege kelgen ataqty mergen, batyr Jaqsyǵul babamyz – urpaqtary umytpaı, urandap esine túsiretin abzal da ardaqty esim ıesi. Jońǵarlarmen taısalmaı taıtalasyp, qandy qyrǵynda qasynyń keýdesin qarýymen qaq jarǵan batyr babamyz – búgingi urpaqtyń úlgisine aınalarlyq erligimen el esinde qalǵan tulǵalardyń biri.
Jaýgershilik zamanda Orbulaqtaǵy qandy qyrǵynda Jaqsyǵul mergenniń erligi týraly jazýshy H.Súıinshálıev «Qazaq ádebıeti» gazetiniń 1993 jyly 2 shildede jaryq kórgen sanynda: «1620 jyly Qara Ertistiń boıynda qyrǵyn soǵys bolady. Ol alapat soǵysqa Shapyrashty týyn ustaǵan Janaı batyr qatysa almaıdy. Ol týdy jas jolbarys Qarasaıǵa qolymen tapsyrady. Esimniń belgili batyrlary arǵyn Aǵyntaı batyr, qońyrat Alataý batyr, Alshyn Jıenbet batyr, Dýlat Jaqsyǵul batyrlar bar edi.
Qarasaı qolǵa túsip qalǵanda, Jıenbet pen qońyrat Alataý batyrlardyń «Jaqsyǵul, Jaqsyǵul» deýi tegin emes. Sol úndi estigen boıda Jaqsyǵul qalmaq batyry Dókirdi qulatady» – dep tolǵaıdy.
1991 jyly Almatyda jaryq kórgen «Tóle bı» atty qalyń kitapta: «Negizinen Esim hannyń Alataý batyrmen qatar atalatyn ataqty úsh batyry bolǵan. Olar: Uly júzdiń bógejili elinen Jaqsyǵul mergen Shabaıuly, Kishi júzdiń jappas elinen Jıenbet Bórtýǵashuly, úısinnen Súleımen. Bul sózimizge belgili ǵalymdarymyz M.Myrzahmetov, M.Qaldybaev jáne M.Qoıgeldiniń: «Olar jońǵar shabýylyna toıtarys berýde erekshe kózge túsken batyrlar bógejili elinen Shabaıuly Jaqsyǵul mergen, qońyrat elinen Alataý, jappas elinen Bórtýǵashuly Jıenbet, úısinnen Súleımen edi» dep jazǵandary dálel bola alady» degen málimetter keltiriledi.
Jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Álibek Asqarov bolsa: «Premer-mınıstr S.Tereshenkonyń qolymen 1993 jylǵy 7 maýsymda «Orbulaq shaıqasynyń 350 jyldyǵy týraly» Úkimettiń qaýlysy jaryqqa shyǵyp, naqty jumystar sodan keıin qaınap jónelgen.
Tasqa bekitip ornatar jazýdyń mátinin oılastyryp, Qazaqtyń Eskertkishter qoǵamymen birlesip, kúmisshe jarqyraǵan bolat temirge jazdyrǵan Beksultan aǵamyz edi. Sondaǵy eskertkish tasqa japsyrylǵan tot baspaıtyn bolattaǵy jazý bylaıtyn: «Bul jerde 1643 jyly Salqam Jáńgir bastaǵan qazaqtyń 600 jaýyngeri or qazý tásilimen qalmaqtyń 50 myń qolyn toqtatyp, 10 myńyn joıyp jibergen. Osy kezde bularǵa Samarqannan alshyn Jalańtós bahadúr 20 myń qolmen kómekke jetip úlgeredi. Uly jeńiske shapyrashty Qarasaı, arǵyn Aǵyntaı, tórtqara Jıembet, qańly Sarbuqa, Naıman Kókserek, qyrǵyzdar Kóten men Tabaı, dýlat Jaqsyǵul, arǵyn Qompaı, sýan Eltindi batyr, taǵy basqa eren erler úles qosty. Batyr babalardyń arýaǵy aldynda bas ıemiz!» deıdi.
Orbulaq shaıqasy 150 jylǵa sozylǵan qazaq-jońǵar teketiresiniń bastamasy ǵana edi. Bul teketireste batyrlarymyz eliniń amandyǵyn, jeriniń tutastyǵyn saqtaı bildi. Al dúnıeni titiretken qýaty basym Jońǵar memleketi tarıh sahnasynan múldem joıylyp ketti.
Búginde Qazyǵurt aýdany Altyntóbe aýyl okrýginde ornalasqan «Jaqsyǵul mergen» kesenesinde jaı tapqan babamyzdyń esimin jańǵyrtý jáne erligin urpaqtarǵa úlgi etý maqsatynda kóptegen sporttyq saıys turaqty ótip keledi. Naýryz aıynyń 13-17-si aralyǵynda 15 memlekettiń mergenderi qatysqaly turǵan sondaı iri saıystardyń biri – Jaqsyǵul mergen atyndaǵy Azııa kýbogi ótkeli jatyr.
Er esimi el esinde saqtala bersin, babalardyń erligi aqtala bersin.
Áset Ássandı,
jýrnalıst
