Sýrettterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
«Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan «Kıikke joq shekara...» atty maqalada (20.11.24 j.) Batys Qazaqstan ólkesindegi aqbóken sany 2,8 mıllıonǵa jetti dep habarlandy. Zoologııa ınstıtýtynyń málimeti boıynsha, Betpaqdala tabynynda qystamada 1,2 mln, al Aral tabynynda 60 myń bóken bar. Jalpy, elimizdegi kıik sany 4 mıllıon shamasynda.
Kıik kúz ben qysty ádette shól, shóleıt jerde ótkizedi. Sondyqtan jurttyń kózine kóp túspeıdi. Jazǵa qaraı bókender jańa týǵan tólimen birge teristik, teristik-batysqa tereń boılap jaıylymǵa shyǵady. Bul – olardyń qalyptasqan ekologııalyq júıesi. HH ǵasyrdyń ortasynda bolǵan tyń ıgerýge deıin bul júıe ózgermeı kelgen edi. Kıik Orynbor, Qorǵan oblystarynyń dalasynda erkin jaıylatyn. Tyń ıgerý kezinde eldiń qalyptasqan sharýashylyq júıesi buzyldy. Taǵy ańdardyń ekologııalyq qajeti tipti eskerilgen joq. Tek keńes odaǵy taraǵan soń egin alqaptary biraz shaǵyndalyp, birshama ýaqyt kıikke bostandyq ornady.
Eldiń qarjylyq jaǵdaıy jaqsaryp, astyq ónimderin syrtqa shyǵarýdan valıýtalyq túsim ósti. 2010 jyldan bastap egin alqaby qaıtadan ulǵaıdy. 2024 jyly elimizde jalpy egistik kólemi 24,1 mln ga bolypty. Munyń negizgi bóligi soltústik oblystarda. Osy kezde kıiktiń órisi taǵy da taryldy. Myńdaǵan jyl dalanyń erkesi atanǵan aqbóken endi zııandy qaskóı bolyp shyǵa keldi. Sharýalar eginjaı shegine 40-50 shaqyrymǵa sozylǵan tereń or qazyp, qorshaý qoıyp, aqbókendi atyp úrkitip, ábden qyspaqqa aldy. Sany ósip, jaıylymy suıyqtalǵan janýar, ásirese Betpaqdala men Aral kıikteri birjaqty ekologııalyq qamaýda qaldy.
Oral óńirindegi aqbóken úıiri negizinen Jaıyq pen Edil ózenderiniń arasynda, Volgograd, Saratov oblystarynyń Edil jaǵalaýyna deıingi alqapty jaılaıdy. Jaıylymnyń deni shóleıt, qumdaýyt shól, qurǵaq dala. Tek Reseıdiń eki oblysymen shektes aımaqtyń ylǵal túsimi birshama joǵary, sonyń nátıjesinde jaıylymnyń shóp shyǵymy jaqsy. Mine, osy batys baǵytta Edil ózenine deıingi ólkege aqbóken jazǵy jaıylymǵa shyǵady. Bul óńirde egin, mal sharýashylyǵy barynsha órkendegen, halyq tyǵyz, eldi meken jıi. Kıik sany jyldan-jylǵa tez artyp, keıingi jyldary ólke turǵyndarynyń tynyshy ketti. Kıik qorǵaýshylardyń qolynda sharýashylyq shyǵyny týraly naqty málimet joq. Jergilikti turǵyndardyń kıikten shekken zııany, eginniń búlingeni, shabyndyqtyń otalǵany týraly aryz-shaǵymy áleýmettik jelide tolyp tur. Bul negizsiz de emes. Aýyl sharýalarynyń máselesin elemeý jaqsy nátıjege aparmaıdy.
Degenmen, ekologııalyq shıelenistiń naqty aıypkerin anyqtaý qıyn. Batys Qazaqstan men kórshi Reseı oblystary – atam zamannan beri aqbókenniń jazǵy jaılaýy. Ony ózgertý de múmkin emes. Biz endi aqbóken sanynyń shamadan tys ósýi men sharýashylyq jaıyn tarazylap kóreıik.
Eger mundaǵy kıik sanyn shamamen 2,5 mln dep eseptesek, olarǵa qansha jaıylym qajet? Qazaqy úrdiste bir otarda 600 bas qoı bolady, oǵan 300-700 ga jaıylym kerek. Eseptesek, Oral tobyndaǵy kıik sany 4 150 otarǵa jetedi. Buryn iri sharýashylyqtardyń ózinde qystaýda 30 otardan artyq ustalmaıtyn. Sonda Oral óńiriniń kıigi 138 sharýashylyqqa júk bolady eken. Árıne, bul kóp kólem.
Aqbóken túrli shóp jeıdi, eger syrtqy jaǵdaı mazalamasa, jaıylymdy tıimdi paıdalanady. Biraq keıingi kezde Edil-Jaıyq alabyn ǵasyrlar boıy jaılaǵan kıik pen jergilikti turǵyndar arasynda qaıshylyq kóbeıdi. О́ıtkeni tirshiligi malmen baılanysty sharýalar egin men jaıylym, shabyndyq alqabyn birshama ulǵaıtty. Kıiktiń daǵdyly órisi taryldy. Qazir óńirde 1 207 sharýashylyq egistigi men shabyndyǵy, jaıylymy kıikten zardap shekkenin aıtyp, hattama qujattap otyr.
Jaǵdaıdy Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary jan-jaqty zerttep, kıik sanyn retteý jónin ǵylymı negizdeme jasaǵan edi. Bul usynys boıynsha qarar qabyldanyp, janýar kólemin 2023 jyly 20%-ǵa azaıtý kózdelgen. Biraq sheshimniń kesh qabyldanýyna baılanysty tek 40 myń bas aqbóken aýlandy. Aýlanǵan ań eti jergilikti halyqqa der kezinde jetpeı, jartylaı shyǵynǵa ushyrady. Qosymsha ónim: bas, sıraq, ishek-baýyr, teri dalada bosqa shiridi. Aqbókendi aýlaý da, túsetin ónimderdi qajettik mánde óńdeý de esh daıyndyqsyz júrdi, eskilikti jabaıy ádisteme qoldanyldy. Mundaı áreket berekesiz nátıjege ákeldi.
Ǵalymdar men jer ıelenýshiler kıik sany jaıylym kóleminen tym artyp ketkenin aıtqaly birneshe jyl ótti. Zoologııa ınstıtýtynyń tájirıbesi boıynsha elimizdiń tabıǵı jaıylymdarynda 1,2-1,5 mln kıik órse jetkilikti. Keıingi jyly tek Oral tobyndaǵy kıik sany 2,5 mıllıonnan asty.
Kóp jylǵy zertteýge qarasaq, elimizdiń ár óńirinde 11-12 jylda jut qaıtalanyp turady. Ol qosarlanyp, «jeti aǵaıyndy» bolyp soǵady. Kóktem-jaz aılarynda jaýyn-shashyn azaıyp, qys kezinde jaıylymdy muz qursap, kúıisti tebin ańdary, úı maldary ashtyqqa ushyraıdy. Keıde qys aıaǵy sozylǵanda taıaǵyn ustap qalǵandar da az bolmaǵan. Ádette taǵy ańdar tabıǵat ózgerisin erte boljap, aýa raıy qolaıly, shóbi shúıgin jyly jaqqa qonys aýdarady. Búginde klımattyń qubylmaly qatań ózgeristerin boljaý qıyndady. Sondyqtan qyzǵyshtaı qoryp, ózimizden de qyzǵanyp otyrǵan 2,5 mıllıon kıiktiń jartysynan kóbi juttan qyrylyp qalýy ábden yqtımal.
Evolıýsııa zańy boıynsha árbir tirshilik ıesiniń jaýy jup bolyp qatar júredi. Onyń bir toby jyrtqyshtar bolsa, endi bir toby – parazıtter. Osy jyrtqyshtar, bakterııalar men vırýstar bókenniń shamadan tys kóbeıýin retteıtin birden-bir belsendi tabıǵı kúsh.
Kıiktiń Turan alqabyndaǵy tabıǵı jaýy – qasqyr ǵana. Biraq bóriniń ózi qýǵynǵa ushyraǵan, popýlıasııasy az. Saqshylar kúni-túni kúzetip júrgen aqbóken sanyn retteýge dármensiz. Zoologııa ınstıtýty aqbóken arasyndaǵy juqpaly parazıt aýrýlaryn, olardyń kıikke zalalyn 30-40 jyldan astam ýaqyt zerttep keledi. Nátıjesinde, kıik aǵzasynda ósip-órkendeıtin parazıt qurttar men qarapaıym jándiktiń 70-ten asa túri anyqtalǵan. Olar jappaı zalaldy emes. Evolıýsııalyq órkendeý kezinde parazıtter óz ıelerimen qarama-qarsylyq týǵyzbaıtyn molekýlarlyq birtektestikke beıimdelgen. Tek popýlıasııalyq arajik tym buzylsa ǵana parazıtterdiń zııandy áseri kóbeıip, ólimge sebepshi bolady.
Degenmen, kıikte jıi kezdesetin birneshe parazıttiń aýrý týǵyzatyn áseri aıqyn. Sonyń ishinde avıtellına sentrıpýnktata býnaqty taspa ishek qurtynyń zalaly erekshe. Jaz aıaǵynda bul qurtpen saqa aqbókenderdiń 45,8-81,3%-y zaqymdanady. Tym kóbeıgen qurttyń jetilgen býnaqtary úzilip, syrtqa shyǵyp qalady. Alaıda syrtqy ortanyń ózgerisi basqasha áser etýi de múmkin. Keı jyldary qalyń qar túsip, muzǵa aınalsa, shóppen birge asqazanǵa túsken muz qabyrshyǵy qurttardyń qarsy qorǵanys reaksııasyn týdyrady. Sol kezde qurttar ýly zat bólip shyǵarady. Osy ýly qospa qońy tómendegen kıikte jedel ótetin qaýipti aýrý týǵyzady. 1982 jyly mamyr aıynyń basynda Aral aımaǵynda qar jaýyp, kıik qyryldy. Kıik ólimin zerttegende, qyrǵynǵa sebepshi avıtellına ishek qurty bolyp shyqty.
Aqbókenniń kóktemde jappaı qyrylýy jıi kezdesedi. Tabıǵat qorǵaýshylardyń málimeti boıynsha, 1981 jylǵy sáýirde Torǵaı oblysynda – 180 myń, 1984 jylǵy sáýirde Batys Qazaqstan oblysynda – 250 myń, 1988 jylǵy mamyrda – 500 myń, 1993 jyly Betpaqdalada 480 myń kıik qyrǵynǵa ushyrady.
Saralap qarasaq, dala erkesiniń qorǵaýshysy da, paıdalanýshysy da – bireý, ol – biz. Buryn batys óńirde geologııalyq barlaýshy uıymdar, munaı-gaz óndirýshiler, baqtashylar, jekelegen turǵyndar azdap bolsa da kıikti as mázirine paıdalanatyn. Úlken shyǵynǵa ushyratpasa da, mundaı ańshylyq bóken sanynyń ósimine biraz tejeý edi. Keıingi qatań baqylaýǵa baılanysty kóldeneń áreket sap tyıyldy. Kıiktiń ósimi boı bermeı ketti. Qazir Oral tobynda mápelep ósirgen 2,5 mıllıon aqbóken de, olar júrgen jaıylym da, sharýalardyń eginjaı, shabyndyǵy da ekologııalyq daǵdarystyń aldynda tur. Qyspaqqa ushyrasa da birshama jazǵy jaıylymy áli jetkilikti 1,2 mıllıondaı Betpaqdala tobynyń taǵdyry kelesi kezekte.
Elimizde kıikti 12-15 myńnan bastap ósirip, tańǵalarlyq nátıjege jettik. Kıik shamamen jylyna 30% ósim beredi. Keler jyly aqbóken sany elde 5 mıllıonǵa jetýi ábden múmkin. «Osynsha shópqorekti janýar qaıda sııady? Olardy jergilikti halyqtan qyzǵanyp qorǵaýdyń máni ne?» degen saýal ashyq tur. Tabıǵattyń qaterli qubylysyn eshkim ózgerte almaıdy. Biz qyzǵyshtaı qorǵap ósirgen asyl qazynamyz bir jutta, popýlıasııasy tym artqan tyǵyzdyǵynan, qaýipti aýrýlardan qyrylyp qalsa, sonshama ólekseni kómip zalasyzdandyrýdyń ózi qansha shyǵyn ákeler edi.
Aqbóken birneshe tabıǵı beldeýdi kesip ótedi, alýan túrli ósimdikpen qorektenedi, jaıylymdy tıimdi paıdalanady. Osyǵan baılanysty olardyń eti óte dámdi, bıologııalyq sapasy artyq. Kıiktiń tiri salmaǵy 35-45 kg, al taza eti 17-22 kg. Odan basqa qundy múıizi, teri, ishek, baýyr, t.b. as mázirin arttyratyn músheleri bar. Qazirgi 3,5-4 mıllıon kıik jaıylymǵa syıymsyz, turǵyndarǵa jaısyz ekeni anyq. Elge ekologııalyq tıimdi mólsher 1,5-1,7 mıllıon bas dep eseptesek, onyń 30%-yn jyl saıyn ishki qajetke alýǵa bolar edi. Baqtashysyz, shyǵynsyz ósken, tegin bıoónimniń paıdasy kól-kósir. Qarapaıym esepke alǵanda, shamamen 350-480 myń bas aqbókennen bir maýsymda 5,9-8,16 myń tonna et, 0,5-9,6 myń tonna dámdi ishki músheler, qanshama teri túsedi. Qundy eksporttyq buıym – teke múıiziniń jóni bir basqa. Ujymdyq aýlaý kezinde jylyna 110-180 myń teke múıizi kiriske enýi múmkin. Áıtse de osynshama baılyqty iske asyrýdyń tehnologııalyq utymdy joly sheshilmegen.
Eń birinshi kezekte kıikti qorǵaý, sanyn retteý, aýlaý tásilderin sheshetin quzyrly uıymdardyń quqyqtyq arajigi naqty belgilenýi qajet. Qazir aqbókenge baılanysty quqyqtyq máselelerdi sheshýdiń kilti Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń Orman sharýashylyǵy men janýarlar dúnıesin qorǵaý komıtetine tıesili, ańdy qorǵaý «Ohotzooprom» bólimshelerine júktelgen. Bul memlekettik uıymdardyń jergilikti ókilderi aqbóken sanyn az ýaqytta shyǵynsyz ósirip, osy dárejege kóterilýine aıtýly qyzmet etti. Biraq kıikti paıdalaný máselesi tipti zerttelmegen, aýada asylyp qaldy.
Bizge aqbókenniń ártúrli jaıylymdy paıdalaný beıimdiligi, ár jylǵy sanynyń ósýi, jeke tabyndardaǵy kıikti aýlaý mólsheri, popýlıasııadaǵy jynystyq, jastyq araqatynasyn saqtaýdy sheshetin ǵylymı negizdemeler qajet. Eldiń eki shetinde ornalasqan Oral, Betpaqdala kıik tobynyń ekologııalyq jaıylym jaǵdaıy da, týyndap otyrǵan máseleleri de ártúrli. Sondyqtan ǵylymı zertteýlerdi eki uıymǵa júkteý tıimdi bolar edi. Oral popýlıasııasyn zertteýde birshama tájirıbe jınap, utymdy usynystar jasaǵan Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıtetiniń veterınarlyq medısına jáne malsharýashylyq ınstıtýty uıymyna tapsyrylsa, Betpaqdala tobynyń ǵylymı baqylaýy Zoologııa ınstıtýtynda qordalanǵan zertteýlermen jalǵasady. Mundaı mindetteme bólinetin qarjyny tıimdi paıdalanýǵa múmkindik týǵyzady.
Kıik sanyn azaıtýǵa buryn eki tásil qoldanyldy. Koral nemese ejelgi ańshylyq qoralaý ádistemesinde kıik tobyn birneshe motosıklmen qýalap, aldyn ala jasalǵan qorshaýǵa aıdap kirgizedi. Osy kezde qamalǵan bókendi jasyna qaramaı túgeldeı qyrady. Ekinshi ádis – túnde damyldap jatqan kıik tobyn mashına, motosıkldermen qamap, óte kúshti projektorlarmen kóz baılap atady. Bul kezde kóbine iriktep eresek bókendi, ásirese tekelerin atatyn. Eki jaǵdaıda da ańnyń ishki organdary óńdeýge alynbaıdy, soıylǵan jerde laqtyryp tastalady. Koral tásili kezinde etter usha muzdatqysh mashınalarmen tutynýshylarǵa jetkizilse, mashınadan atqanda jınalǵan et der kezinde jetkizilmeı, alýshysyn tappaı, jıi ysyrap bolatyn.
Bul eki ádis te gýmanızm qaǵıdasyna saı kelmeıdi, janýar qýǵynǵa túsedi, qınalysqa ushyraıdy. Kıik qýatyn aıdaýyldar da únemi qaýip keshedi. Sondyqtan aqbóken sanyn retteýde ǵalymdar men tabıǵat qorǵaýshylary, aýlaý men soıyp iske asyrýshy kásipkerler birlesip, ańdardy aýlaýdyń jańa tehnologııasyn jasaý qajet. Mysaly, kıikti jınap, qurylǵan torǵa qamaý úshin qýaty uzaqqa jetetin, beınekameralarmen jasaqtalǵan drondardy qoldaný abzal bolar edi. Bul kezde ańnyń boıyndaǵy qorqynysh azaıady, kólemdi tobyn jınaýǵa múmkindik týady. Sonymen qatar buryn qoldanyp júrgen aq tordyń ornyna sıntetıkalyq materıaldardan jasalǵan túrli-tústi myqty torlar qoldanylsa, janýardyń soǵylyp jaraqat alýy azaıady. Qosymsha jyljymaly torlarmen bókendi yǵystyryp, soıatyn orynǵa jınaqtaýǵa múmkindik týady.
Aqbóken aýlaýdy kúıi jetilgen tamyz aılarynan bastap, kúıek kezinen, ıaǵnı jeltoqsan aıynan sál erterek aıaqtasa bolady. Osy ýaqytta olardan eń sapaly ónim jınaýǵa múmkindik bar. Koral tásili qoldanylǵanda uıymdastyrý, soıýǵa qajetti bókenderdi irikteý, ańdardy soıý tártibi, alynǵan ónimderdi óńdeý, sapaly kúıinde saqtaý, tutynýshylarǵa jetkizý, shetke shyǵarý isi ábden oılastyrylǵan jańa tehnologııalyq negizde júrgizilýi qajet. Este ustaıtyn erekshe másele, jetilmegen jas bókendi jappaı qyrǵynǵa ushyratý – keshirilmeıtin jaǵdaı. Sondyqtan soıýǵa jaramdysyn iriktep alǵan soń jas ańdar bosatylýy qajet.
Sonymen qatar buryn qorshaǵan ortany bylǵap, paıdasyz ysyrap bolǵan ishki organdardy paıdalanýdyń ótimdi tehnologııasyn jasaý qajet. Atalǵan músheler men janýarlardyń qan-jynyn jınaqtap, óte joǵarǵy qysymda bý arqyly zalalsyzdandyryp qurǵatsa (lıofılızasııa), qazir tez damyp kele jatqan balyq sharýashylyǵy úshin taptyrmaıtyn, tamaqtyq sapasy joǵary bıologııalyq azyq bolar edi.
Aqbóken – eldiń ortaq baılyǵy. Ony qorǵap, ósirýge kóptegen adam, mekeme qyzmet etti, tehnıka paıdalanyldy, qomaqty qarajat jumsaldy. Ǵylymı zertteýler men negizdemelerge de birshama qarjy kerek. Sondyqtan kıikten túsetin ónimniń 30-35% paıdasy buryn jumsalǵan qarajatty óteýge tıesili.
Kıikten alynatyn eń qundy ónim – múıizdi paıdalanýdyń zańnamalyq negizi sheshilse, kóleńkeli satý joldaryna tosqaýyl qoıylar edi. Mundaı tártip baqylaýshylardy aqbóken popýlıasııasyn jiti qorǵaýmen birge, jynystyq, jastyq ara jikterdiń bıologııalyq tıimdi mólsherin saqtaýǵa mindetteıdi. Soıý kezinde qorǵaýshylar osyny qadaǵalaýy qajet.
Kıik pen adam arasyndaǵy eń daýly másele – jer jaǵdaıy. Qazir bókender muz dáýirinen beri erkin serýendegen jazǵy jaıylymyna, el shekarasynan Edilge deıingi jaıylymdarǵa óte almaı qaldy. Bul daǵdarystyń eń túzý, jyldam sheshimi – Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi aýdan, aýyl ákimdikterimen birlesip, Reseıdiń shekaralas Volgograd, Saratov oblystarymen kóktemge deıin kelisim jasaýy qajet. Iаǵnı el shekaralyǵynan eni 3-5 km 7-8 turaqty dáliz ashyp, kıiktiń baıyrǵy jaıylymdaryna ótýine jaǵdaı jasalýy kerek. Dálizder sym qorshaýmen shektelse, egindik pen jaıylymdy jaıpaýdan saqtaıdy. Osy kezde kıik tobynyń jartysy Edilmen eki aradaǵy keń jaıylymǵa shyǵady. Kúz sońynda olar keri qaıtady. Bul shara kıikti juttan, qaýipti aýrýdan jappaı qyrylýdan saqtaıdy, eldi ekologııalyq daǵdarystan shyǵarady.
Qaısar KО́ShALIEV,
Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq tehnıkalyq ýnıversıtetiniń professory, veterınarııa ǵylymdarynyń doktory,
Qojahmet BAITURSYNOV,
Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń professory, bıologııa ǵylymdarynyń doktory
