Sýretterdi túsirgen – Igor BÝRGANDINOV
Prezıdenttiń ishki saıasat máseleleri jáne kommýnıkasııalar jónindegi kómekshisi Arman Qyryqbaev moderator bolǵan «Azamattyq qoǵam» seksııalyq otyrysynda 2024 jyly ótken Ulttyq quryltaıdyń nátıjeleri men qazirgi ýaqytta qoǵamdy alańdatyp otyrǵan birqatar ózekti másele talqyǵa salyndy.
«1 aqpan kúni dál osyndaı jıyn ótip, 40-tan asa usynys aıtyldy. Olardyń 16-sy – aqparattyq saıasatqa, 8-i – bilim salasyna, tórteýi – din, úsheýi – otbasylyq saıasat máselelerine, qalǵany túrli taqyryptarǵa qatysty boldy. Basym kópshiligi búginde túrli deńgeıde iske asyp jatyr», dedi Prezıdent kómekshisi.
Ol birqatar mańyzdy usynysqa toqtaldy. Sonyń biri – Májilis depýtaty Ermurat Bapı tarapynan aıtylǵan ınternette Jańa Qazaqstan ıdeıasyna qarsy jáne memleketti kústánalaýǵa baǵyttalǵan aqparattyq shabýyldar boıynsha jumysty shıratý.
«Qazir Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi tarapynan áleýmettik jelige jáne buqaralyq aqparat quraldaryna monıtorıng júrgizý jolǵa qoıylǵan. Nátıjesinde, túrli shara qabyldanyp jatyr. Byltyr mınıstrlik tarapynan 26 053 ınternet resýrsqa 800-den asa eskertý jiberilgen. Sonymen qatar «Onlaın platformalar jáne onlaın jarnama týraly» zań boıynsha ákimshilik talaptar kúsheıtilip, sheteldik onlaın platformalardyń elimizdegi ókilderi taǵaıyndaldy. Qazir VKontakte, Facebook, Telegram, TikTok sekildi jelilerdiń ókilderi bar. Bul jumys qanshalyqty nátıjeli degen suraqqa kelsek, turaqty monıtorıng arqyly TikTok jelisinde jyl basynan beri 1 667 quqyq buzýshylyq materıaly jarııalanǵany anyqtalyp, sonyń 96 paıyzy joıyldy. Arnaıy ókil taǵaıyndalǵanǵa deıin nátıje budan áldeqaıda tómen bolatyn», dedi A.Qyryqbaev.
Prezıdent kómekshisi belgili jýrnalıst Erqanat Kópjasar tarapynan jalǵan aqparat taratýmen kúreske qatysty usynys aıtylǵanyn da tilge tıek etti. Elimizdiń Qylmystyq jáne Ákimshilik kodeksterinde mundaı quqyq buzýshylyqqa qatysty jaýapkershilik kózdelgenin, byltyr elimizde onnan asa qylmystyq jáne 100-den asa ákimshilik is qozǵalǵanyn aıtty. Seksııalyq otyrys barysynda depýtattar, qoǵam belsendileri, túrli sala jetekshileri sóz alyp, taqyryp aıasynda oılary men usynystaryn ortaǵa saldy.
Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva moderatorlyq etken «Mádenıet. О́ner. Rýhanııat» seksııalyq otyrysynda 20-dan asa qatysýshy sóz alyp, ózekti máseleler boıynsha oı bildirdi. Mınıstr buǵan deıin ótken birqatar basqosýda aıtylǵan usynys-pikirdiń bárin quryltaı hatshylyǵy bekitip, muqııat zerdelegenin atap ótti. Sonymen qatar ol ótken jıynda kóterilgen jaıttarǵa toqtaldy.
«Birinshiden, jumys otyrysynda talqylanǵan máseleniń biri – Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń jaǵdaıy. Taıaýda Memleket basshysy Túrkistanǵa erekshe mártebe berý týraly zańǵa qol qoıdy. Qujatta elimizdiń rýhanı, tarıhı-mádenı, týrıstik ortalyǵy jáne sáýlet murasy retinde Túrkistan qalasynyń erekshe mártebesi bekitildi. Sondaı-aq Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi men basqa da eskertkishterdi saqtaý, qorǵaý aımaǵynda bıiktigi men sáýleti úılespeıtin ǵımarattardy salmaý sııaqty birqatar másele qarastyrylǵan», dedi A.Balaeva.
Sonymen qatar ol onomastıka salasyndaǵy jumystardy jandandyryp, tarıhı negizi joq jer-sý ataýlaryn ózgertý boıynsha sharalardy kúsheıtý, múgedektigi bar jandarǵa mádenı mekemelerdiń qoljetimdiligi jóninde standarttardy qaıta qarastyryp, qajetti aqparattyń qoljetimdi bolýyn qamtamasyz etý máselelerine toqtaldy.
«Ataý berý, qaıta ataý jumystary 2024–2025 jyldarǵa arnalǵan jol kartasy negizinde júzege asady. Onda tótenshe jaǵdaı kezinde, órt sóndirý, jedel járdem, polısııa qyzmetkerleriniń mekenjaıǵa der kezinde barýyn qamtamasyz etý maqsatynda eń aldymen ataýy joq nemese ataýy qaıtalanatyn kóshelerdi ǵana ózgertýge basymdyq berilip otyr. A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty M.Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýtymen birlesip, eldi mekenderge ataý berý kezinde paıdalanylatyn «Jer-sý ataýlary» jáne «Dástúrli ataýlar» tizbesi qaıta qarady. Sonymen qatar Onomastıkalyq jumysty uıymdastyrý boıynsha Ádistemelik usynymdarǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi», dedi mınıstr.
Mınıstrlik ınklıýzıvti kommýnıkasııany damytý jáne múgedektigi bar adamdardyń qoǵam ómiriniń barlyq salasyna tolyqqandy qatysýyn qamtamasyz etý maqsatynda ınklıýzıvti qoǵamdy qoldaý jóninde júıeli sharalar qabyldap keledi. Máselen, elimizde 7 391 mádenı obekti bar bolsa, onyń 2 393-i «Qoljetimdi Qazaqstan» kartasyna engizilgen, ıaǵnı bul nysandar múgedektigi bar adamdarǵa múmkindiginshe yńǵaıly beıimdelgen.
«57 respýblıkalyq teatrdyń bárinde múgedektigi bar adamdarǵa arnalǵan qaıyrymdylyq konsertteri, spektaklder turaqty túrde ótip turady. Múgedekter arbasyna arnalǵan pandýstar jáne múgedektigi bar adamdar úshin arnaıy oryndar kózdelgen. Sondaı-aq jyl basynda qabyldanǵan zańǵa múgedektigi bar adamdardyń aqparatqa qoljetimdiligi jóninde birqatar túzetý engizildi», dedi A.Balaeva.
Byltyrǵy Ulttyq quryltaı otyrysynda kóterilgen taǵy bir másele – qoǵamda otbasylyq qundylyqtardy júıeli túrde nasıhattaý, otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtatyn keshendi sharalar ázirleý. Mınıstr byltyr «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine áıelderdiń quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań qabyldanǵanyn atap ótti.
«Zańǵa sáıkes, Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Otbasyn qoldaý ortalyqtarynyń qyzmetin úılestiredi jáne ádistemelik basshylyqty júzege asyrady. Búginde otbasylarǵa ártúrli ómirlik jaǵdaılardy sheshýde jan-jaqty qoldaý sharalaryn kórsetý úshin otbasyn qoldaýdyń 103 ortalyǵy jumys isteıdi. Olardyń negizgi fýnksııasy – memlekettiń otbasylyq saıasat sharalaryn iske asyrý, ómirlik qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan adamdardy (otbasylardy) qoldaý boıynsha jumysty úılestirý, turmystyq zorlyq-zombylyq belgileri bar adamdarǵa qoldaý kórsetý jáne mobıldi toptardyń jumysyn uıymdastyrý. Qazirgi kezde aqparattyq-túsindirý jumysyn arttyrý úshin 2025 jylǵa arnalǵan Dástúrli otbasylyq qundylyqtardy dáripteý jónindegi medıa-jospar ázirlenip, bekitildi», dedi mınıstr.
Aıda Balaeva aqyn Svetqalı Nurjan aıtqan qazaq tiliniń qoldanys aıasyn keńeıtý, qazaqsha kontentti kóbeıtý týraly usynysqa da aıryqsha toqtaldy. 2024 jyldyń aqpanyndaǵy jaǵdaıǵa sáıkes, elimizde 5 834 resmı medıa tirkelgen. Onyń 3 991-i – gazet-jýrnal, 657-si – aqparattyq agenttik, 582-si – jelilik basylym, 218-i – telearna, 90-y – radıo. Memlekettik aqparattyq saıasatty júrgizýdiń basty maqsatynyń biri – qazaq tilinde sapaly jáne básekege qabiletti kontent daıyndaýǵa yqpal etý.
«Qazirgi basym baǵyttyń biri – qazaq tiliniń qoldanys aıasyn keńeıtý, qazaq tilin sıfrlandyrýǵa jańa tehnologııalardy engizý. Tildi sıfrlandyrý, tildik platformalardy damytý jáne Qazgramma jáne KazLLM sııaqty zamanaýı AT-sheshimderdi jasaý boıynsha belsendi jumys júrgizilip jatyr. Ulttyq aqparattyq saıasat aıasynda medıadaǵy qazaq kontentiniń róli artyp keledi. Mass-medıa týraly zańǵa saı, bıyldan bastap memlekettik tildegi teleradıobaǵdarlamalardyń úlesi 55%, al 2027 jyldan bastap 60%-ǵa jetedi. Osylaısha, memlekettik tildiń úlesi kezeń-kezeńmen artyp otyrady», dedi mınıstr.
Tústen keıin Premer-mınıstrdiń orynbasary – Ulttyq ekonomıka mınıstri Serik Jumanǵarın moderatorlyq etken «Áleýmettik-ekonomıkalyq damý», Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek júrgizgen «Bilim men ǵylym», seksııalyq otyrystarynda da quryltaı músheleri jalpyulttyq qundylyqtardy odan ári damytý qajettiligine, bıylǵy Jumysshy mamandyqtary jyly aıasynda eńbekqorlyq pen kásibılik qundylyqtaryn dáripteýge nazar aýdardy. Olar bilim men ǵylymdy qoldaý jáne damytý boıynsha qabyldanǵan sharalardy oń baǵalap, «Jaıly mektep» baǵdarlamasynyń nátıjeleri, stıpendııanyń kóterilýi, sheteldik JOO-lardyń fılıaldarynyń ashylýy, kórnekti ǵalymdar men pedagogterdiń memlekettik marapattarmen yntalandyrylýy qajettigin erekshe atap ótti.
Buǵan qosa lýdomanııa men esirtkige qarsy keshendi jospar, turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy kúres, LGBT nasıhatyna tosqaýyl qoıý, dinı saladaǵy túrli keleńsizdikter, BAQ pen orta mektep arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtý, t.b. ózekti máselelerdi kóterdi. Jalpy, jumys seksııalarynyń qatysýshylary Ulttyq quryltaıdyń úsh jyl ishinde ıdeıalardy usyný men qoǵamnyń birligin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan strategııalyq qadamdardy qalyptastyrýdyń basty ınstıtýtyna aınalǵanyn atap ótti.
Sonymen qatar jınalǵan qaýymǵa Ulttyq quryltaıdyń úshinshi otyrysynda Prezıdenttiń energetıka, kólik, turǵyn úı qurylysy jáne gazdandyrý salalaryndaǵy keń kólemdi ınfraqurylymdyq bastamalaryn iske asyrý nátıjeleri týraly aqparat berildi. Atap aıtqanda, byltyr 2029 jylǵa deıingi Ulttyq ınfraqurylymdyq jospar qabyldandy. Onyń aıasynda jalpy quny 40 trln teńgeden asatyn 200-den astam joba iske asyrylmaq.
