Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Elimizde Naýryz merekesin toılaýdyń onkúndigi bastalyp ketti. Mádenı-rýhanı qazynalarymyzdyń, ulttyq qundylyqtarymyzdyń erekshelikteri men artyqshylyqtaryn aıshyqtap kórsetetin osy onkúndiktiń biri – 16 naýryz – «Shańyraq kúni» dep belgilengen. Qaıyrymdylyq pen mádenı is-sharalarǵa, salt-dástúrler men izgilikti bastamalarǵa, otbasylyq qundylyqtarǵa, urpaq tárbıesine basymdyq berilip kele jatqan elimizde arnaıy «Shańyraq kúniniń» atalyp ótýi úlken mańyzǵa ıe. Qazaq halqynda shańyraq – otbasy uǵymynyń bir balamasy.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń byltyrǵy 15 naýryzda ótken Ulttyq quryltaıda «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» uǵymyna ekpin túsirip, osynaý mán-maǵynasy tereń úsh taǵandy eldigimizdiń eńsesin bıiktetip, damýdyń dańǵyl jolyna túsýimizdiń, ozyq memleketter kóshine ilesip, tabysty, yqpaldy el bolýymyzdyń kilti ekenin atap kórsetken edi. Demek, qazaqy tanymdaǵy shańyraq, otbasy, adal adam – bir-birinen ajyramaıtyn uǵymdar.
Memleket basshysynyń sózine qaraǵanda, «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» – bir-birinen ajyramaıtyn uǵymdar. Balalar men jastardy tárbıelep, olardyń boıyna osy ozyq qundylyqtardy sińirýge aıryqsha kóńil bólinýi kerek.
Prezıdent óz sózin sabaqtaı kelip: «Adal azamat degenimiz – jaqsy qasıetterge ıe bolyp, adal eńbek etetin jáne tabysqa adal jolmen jetetin adam. Iаǵnı, adaldyq pen ádildikti bárinen bıik qoıady. Ozyq oıly ult bolý úshin búkil qoǵam sana-sezimin ózgertip, jańa qundylyqtardy ornyqtyrýy kerek. Árbir adam «Adal azamat» degen atqa laıyq bolsa, elimizde ádil qoǵam ornaıdy», degen edi.
Adal adam – qoǵamnyń basty qundylyǵy. Árbir adam ómirin mándi de sándi etý úshin kúresedi. Osy kúres jolynda árkim óz baǵytyn aıqyndap, ushpaqqa shyǵý qamyna kiriskende qatelespeýi tıis. Bul tusta qatelikterge boı aldyrý ádiletti tý etý, adal adam bolý ómirdiń negizgi máni ekenin tereń túsine bermeıtinimizden týyndap jatatynyn bilýimiz kerek-aq.
Adamnyń alǵash baıypty, maǵynaly, tyńǵylyqty tárbıe alatyn orny – óz otbasy. Sondyqtan da bolar, qazaq halqy otbasylyq qundylyqtarǵa erekshe mán berip, onyń ózegindegi barlyq qunarly nárdi perzentteriniń boıyna sińirýdi berik ustanǵan. Otbasynda durys tárbıe alǵan bala – bolashaqta adal, elgezek, ata-anasyna meıirimdi, aǵaıyn-týysyna janashyr, eline paıdaly, urpaǵyna jaqsy tárbıe bere alatyn, óz ortasyn durys jolǵa baǵyttaý qamyn jeıtin azamat bolyp shyǵady.
Otbasynda berilgen durys tárbıe – adam bolmysynyń temirqazyǵy, altyn dińgegi, berik ustyny. Adam otbasy tárbıesin ol qandaı bolsa da balań, jas kezinde alady. Demek, otbasylyq tálim-tárbıe jaqsy ne jaman bolsyn qanǵa jastaı sińedi. Qanǵa sińgen dúnıe sanadan, júrekten esh óshpeıdi. Jadta saqtalyp qalatyn ońdy tárbıe adasýlardan, qatelikterge urynyp qalýdan saqtaýshy kúshke ıe. Al burys, kesirli tárbıe jarǵa qulaýdyń, súrinýdiń, opynýdyń, qarǵys estýdiń bastaý kózi.
Qazaq jaqsy azamatqa «atasyna rahmet» dep jatady. Bul – álgi túzik adamǵa, odan da buryn ony tárbıelegen adamǵa rızalyq bildirý, joǵary baǵa berý. Al kesapatty jamanǵa «atasyna laǵynet» delinedi. Bul – álgi jamanǵa ǵana emes, oǵan tárbıe berýge qaqyly bolǵan, biraq múmkindigi bola tura durys jol kórsete almaǵan, ońdy aqyl-keńes, tálimmen sýsyndatpaǵan adamǵa qarata aıtylǵan jaǵymsyz sóz. Osy arada toqtala ketýimiz kerek, qazaq urpaǵyna tárbıeni jaqsy adam bolsyn dep qana emes, ózi ózgeden laǵynet estimeýi úshin de bergen. Perzenttiń qandaı adam bolmaǵy ony tárbıeleýshi ata-ana eńbeginiń jemisi.
Otbasylyq tárbıege júre kele basqa ortalardyń yqpaly aralasa bastaıdy. Iаǵnı, adam óziniń kóp júrip-turatyn ortasynyń, kóshe tárbıesiniń yńǵaıyna jyǵyla ketýge jaqyndaı túsýi múmkin. Oǵan bul kezde jaqsy men jamandy, asyl men jasyqty ajyrata bilý mehnat-mindeti júkteledi. Osy kezde otbasylyq tárbıe sheshim qabyldaýda negizgi ról atqarady. Alǵan tárbıesi jaqsy bolsa, durys baǵytqa moıyn burady. Al mańdaıyna jazylǵany ársiz tárbıe bolsa, teris jolǵa bet buryp ketýi múmkin.
«Otan – otbasynan bastalady». «Otbasy – shaǵyn memleket». Memleket otbasylardan quralady. Memlekettiń myqty bolmaǵy otbasylarǵa da baılanysty. Qýatty el bolýda eń mańyzdysy – otbasy qundylyqtaryn joǵary qoıǵan qoǵam qalyptastyrý. Búginde dástúrli otbasylar kemip ketken memleketter bar. Bul dáýletter demografııalyq ósim baıaýlap ne toqtap, syrttan kelýshiler esebinen qatarlaryn tolyqtyryp ári sharýalaryn solardyń kúshimen bitirip kún kórýde. Bul shyn máninde úlken utylys – memleketti quraýshy ulttyń ózge ult ókilderimen kóptep qan aralastyrýy. Munyń sońy ult kelbetiniń, bolmysynyń, qanynyń ózgerýine alyp keledi. Din men til «ómir súre berer», biraq dil joıylyp, tek ózgerip, qan suıylady.
Ultymyz otbasylyq qundylyqtarǵa qashan da zor mán bergen. Sondyqtan bolar, «myń ólip, myń tirilsek te» ulttyq keıpimizden, dil, til, din atty úsh taǵandy qulatpaı, sonyń ózeginen nár alyp, rýhtanyp, el bolyp eńse tiktep kelemiz.
Biz óz táýelsizdigimizdi basty qundylyqtarymyzdyń biri retinde qarastyratyn halyqpyz. Osynaý ólsheýsiz baılyǵymyzdy saqtaý, qorǵaý, bolashaq urpaqqa amanattaýdyń negizgi máni ulttyq bolmys-bitimimizdi, tanym-túsinigimizdi, keıip-kelbetimizdi, erekshelikterimizdi, barlyǵyn jınaqtap aıtqanda qazaqylyǵymyzdy saqtap qalýymyzda. Onsyz táýelsizdigimizdiń mán-mańyzy salmaqsyzdanady, kúńgirttenedi – el rýhsyz, túp-tamyrsyz adamdar birlestigi ǵana, atameken as iship, aıaq bosatar, tek kúnkóris jasaıtyn, tirshilik etetinderdiń keńistik-mekeni ǵana bolyp qalady. Buǵan jol bermeýdiń jalǵyz da biregeı joly bar, ol – qazaqy tanym-túsiniktegi dástúrli otbasylardy qoǵamnyń temirqazyǵy, basty qazynasy, tiregi retinde qarastyryp, úlgi etý, nasıhattaý, rýhanı jáne materıaldyq turǵyda qoldaý. О́ıtkeni, mundaı otbasylarda negizinen ishi de, syrty da qazaqy, óz ultyn maqtan etetin, bul maqtany otanshyldyq, ultshyldyq rýhta jetilýine jeteleıtin, ushqanda uıada kórgenin iletin azamattar ósip shyǵady. Sondyqtan da qazaqy dástúrli otbasylardy ultymyzdyń basty resýrsy sanaýdyń ózektiligine nazar aýdar qajet-aq. Bul resýrsty sapaly ult bolýymyzdyń birden-bir kepili dep te túsinýimiz kerek.
Qazirgi tańda elimizde otbasy qundylyqtarynyń mańyzy jóninde az aıtylyp júrgen joq. Durys-aq. Biraq aıtylý bólek te, ony ıgilikke aınaldyrý, osy turǵydaǵy sóz ben isti biriktirip, oń nátıjege qol sozý basqa. Sondyqtan, otbasy qundylyqtaryn qoldaý, nasıhattaý baǵytyndaǵy naýqandyq nemese álsiz sharalarǵa ıek artyp, soǵan toqmeıilsip otyra bermeı, naqty, dáliregi ómirsheń, ózeginde qozǵalys-búlkil bar, moraldyq, ekonomıkalyq turǵyda yntalandyrý, kótermeleý jaǵy barynsha qamtylǵan baǵdarlama, jospar – aýqymdy joba qolǵa alynýy tıis. Muny halyqtyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn jaqsartý sharalarynyń biri dep emes, túptep kelgende táýelsizdigimizdi nyǵaıtý, baıandy etý, mánin arttyrý maqsatynda jasalǵan qadam dep túsingenimiz abzal.
Táýelsizdigimizdi jan-jaqty qorǵaý, mańyzyn kóterý úshin ekonomıkalyq jáne rýhanı ınvestısııany memleketti quraýshy negizgi quram dástúrli otbasylardan, onyń qundylyqtaryn ilgeriletý, damytý, nasıhattaý isinen aıamaý kerek.
Naýryz týar aldynda bir kúndi «Shańyraq» dep belgileýde osyndaı mán bar dep túsinemiz. Naýryzda «Ulys oń bolsyn» dep bata beriledi. Ulys sózi Otan, memleket degen maǵynany bildiredi. Demek bir shańyraq astyndaǵy otbasy da, Otan da baqytty bolýǵa tıis.
