Ári-sári kúı keshken ábigerli álem

Baılyq pen joqshylyq qaıshylasqan zaman búgingi kúngi jahannyń eń kúrdeli de keleli problemalarynyń biri Jer betindegi baılyq ataýlynyń teń jartysyna jýyǵy adamdardyń az shoǵyry qoldaryna jıylyp, planeta turǵyndary basym bóliginiń joqshylyq sheńberinde turyp jatqandary, sondaı-aq álemdegi memleketterdiń kópshiliginiń qaryzdyń qursaýyna ábden shyrmatylyp qalǵany bolyp otyr. Bul ózekti eki máseleniń ekeýi de adamdar arasyndaǵy áleýmettik qaıshylyqtardy burynǵydan beter órshite túsetin faktor bolmaq. Bolashaqta jurtshylyqtyń qalyń tobynyń qoldaýymen oryn alatyn boı kóterýler men bulqynystardyń deni osy jaıttar tóńireginen týyndaıtynynda kúmán joq. Al jyldan jyl uzaǵan saıyn bul eki aradaǵy alshaqtyq pen ósimniń kólemi qarqyndap ulǵaıyp, qaryshtap ósip barady. Qazynanyń jartysy dáýletti adamdardyń qolynda Ústimizdegi jylǵy qańtar aıynyń 19-yndaǵy málimet boıynsha, Jer betindegi barlyq baılyqtyń  jartysyna jýyǵy adamdardyń 1 paıyzynyń qoldaryna shoǵyrlanyp qalǵany belgili boldy. Osynyń esebin júrgizgen kedeı­shilikpen kúres jónindegi Oxfam agenttigi aldaǵy ýaqyttarda bul deń­geıdiń tek joǵary qaraı óse beretinin de boljap otyr. Olaı bolatyny, baılyqty baılyqqa uryp, onyń qataryn qomaqty ete túsýshilerdiń úlesi sońǵy jyldary óte tez ósip keledi. Onysy túsinikti de. Aqshanyń aýqymy kóbeıgen saıyn onyń qosqan ár paıyz taza tabysynyń kólemi de kóp bolady. Mine, osylaısha, 2009 jyly bar aılyqtyń 44 paıyzyn ıemdengen qazirgi zamannyń baılary byltyr ony 48 paıyzǵa deıin jetkizgen. Sarapshylar endi tym alysqa uzamaı-aq, 2016 jyly «shirigen baılardyń» enshileri 50 paıyzdyq mólsherden emin-erkin asyp ketetinin aıtady. Budan arǵysy týra «tabaǵa túsken maıdaı» bolyp syrǵyp ala jónelmek. Demek, shekten shyqqan baı men shetke shyqqan kedeılerdiń ara-jigi birte-birte barynsha keńirek ajyraı túspek. Bul, sóz joq, eki dúnıeniń arasyndaǵy qaqtyǵysty, teketires pen taıtalasty, urys-keris pen soǵysty kóbeıtpese, azaıta qoımaıdy. Sol zamandarda kez kelgen jerde, kez kelgen kúni «arab kóktemi» sekildi býyrqanystar men bulqynystar burq etip jatsa, tań qala da qoımaıtyn shyǵarmyz. Zertteýshiler eńbeginiń qorytyn­dylary bul joly týra Davosta ótken dástúrli jyl saıynǵy Búkilálemdik ekonomıkalyq forým bastalardyń qarsańynda ǵana daıyn boldy. Osy alqaly jıynda sóz alǵan Oxfam uıymynyń atqarýshy dırektory Vınnı Baıanııma baılar men kedeıler arasyndaǵy mynadaı alshaqtyqty shuǵyl qysqartpasa, álemdik apat bolǵaly turǵanyn jaıyp saldy. «Mundaı zor alshaqtyq esten tandy­­rar­­lyq jaǵdaı», dep baǵalady ol. Osyǵan oraı uıym basshysy mundaı teńsizdikti sheshý úshin barlyq elderdiń úkimetterin jeti tarmaqtan turatyn jospar qurýǵa shaqyrdy. Bulardyń arasynda salyq tóleýden jaltaratyn kompanııalarmen barynsha batyl kúres júrgizý men kúnkóristiń eń tómengi mólsherin qaıta qaraý máseleleri de aıtyldy. Ol Davosta ótken jyly ótken forýmda da jurt qulaǵyn eleń etkizetin derekterdi alǵa shyǵaryp edi. Atap aıtqanda, álemdegi eń baı degen 85 adam kedeı kisilerdiń 50 paıyzynyń (3,5 mlrd. adam) qolyna jınalǵan múkámaldar men aqshaǵa para-par keletin baılyqqa ıe bolyp otyr. Bir jyldyń ishinde buǵan da ózgeris enip úlgergen. Endi kembaǵal jurtshylyqtyń teń jartysynyń jıǵan-tergenindeı dúnıe álemdegi eń baı sanalatyn 80 adamnyń qolynda tur. Kedeıler qatary kóbeıip keledi Búginde Jer shary jurtynyń jar­tysynan astamy óte kedeıshilik qalypta turady. Olardyń jeke múlik-múká­ma­lynyń nomınaldy baǵasy 2,2 myń dollardan aspaıdy. Al Búkilálemdik banktiń baǵalaýy boıynsha, kúnine 2 dollardan da kem aqshaǵa ómir súretinderdiń sany qazir 2,5 - 3 mlrd. adamdy quraıdy. Sonyń ishinde shekten tys kedeıliktiń teperishin kórip, kún saıyn 1 dollar da shyǵyn shyǵara almaıtyndar qatary 1-1,2 mlrd. adamǵa shamalasady. Basqasha aıtqanda, planeta turǵyndarynyń 40-48 paıyzy kedeı tursa, 16-19 paıyzy óte-móte kedeıshilik qalpyn keship keledi. Bir nazar sala ketetin jaıt, XX ǵasyrdyń 80-shi jyldarynan XXI ǵasyrdyń bas jaǵyna deıin Jer betinde óte kedeı turatyndardyń mólsheri shamamen 200 mln. adamǵa azaıypty. Buǵan deni Qytaıdaǵy sińiri shyqqan kedeılerdiń kúrt kemýi negizinde qol jetkizilgen. Al 90-shy jyldardyń basynda álemdegi ekinshi turǵyny kóp el – Úndistanda eń kedeı turatyndar kólemin qysqartýǵa baǵyttalǵan pármendi sharalar qolǵa alyndy. Munyń esesine, Afrıkanyń ońtústik Saharasy ólkesi jaǵynda sońǵy 20 jylda kedeı-kepshikter kólemi kúrt kóbeıip ketti. Búgingi tańda álemdegi qas kedeılerdiń úshten eki bóligi áli de Shyǵys jáne Ońtústik Azııa elderinde, tórtten bir bóligi Afrıka Saharasynyń ońtústiginde turady. Al jekelegen elderdi alyp qarasaq, olardyń kópshiliginde kedeılik deńgeıi óte-móte shetki shekke kelip tur. Mysaly, osy ǵasyrdyń basynda Zambııa turǵyndarynyń 76 paıyzy kúnine 1 dollar da jarata almaıtyn bolyp qalyptasty. Nıgerııada bul kórsetkish – 71, Madagaskarda – 61, Tanzanııada 58, Gaıtıde 54 paıyzdy quraıdy. XX ǵasyrdyń 90-shy jyldarynan mundaı kedeıshilik qamyty burynǵy sosıalıstik elder lagerindegi elderge de iline bastady. Mysaly, qazirgi Moldovada jurttyń 64 paıyzy kedeı, 22 paıyzy óte kedeı sanalady. Mońǵolııadaǵy kórsetkish budan da joǵary. Ol tıisinshe 75 jáne 27 paıyzdardy enshileıdi. Qazir ǵalymdar men mamandar osy kedeıshilik qursaýynan qalaı shyǵýǵa bolatyny jaıyn da talqylap jatyr. Olardyń paıymdarynsha, kedeıshilikti sheshýdiń eń basty faktory ekonomıkalyq ósim bolmaq. О́ıtkeni, ekonomıkalyq ósim ǵana memlekettiń jalpy ulttyq tabysy kólemin arttyra alady. Osynyń arqasynda tutyný qory qalyptasady. Sonymen birge, ekonomıkalyq ósim qanshama qarqyndy bolǵanymen, kedeıshiliktiń kólemin sol qalpynda ustap turýǵa da bolady. Bul negizinen sol naqtyly memlekettiń demografııalyq ósimimen tyǵyz baılanysty. Munyń mánisi, birshama táýir jasalyp kele jatqan ekonomıkalyq ósim halyq sanynyń artýyna ilese almaı qalady. Mundaı jaǵdaıdy, máselen, Nıgerııa bastan keshýde. Sondyqtan bul elde qazir jalpy ishki ónimniń ósýinen kelip jatqan tabystyń rahatyn attóbelindeı baılar ǵana kórip otyr. Keıingi jyldardaǵy tájirıbe­ler qazir óte ótkir sanalyp turǵan kedeıshilik problemasyn jekelegen bir elderdiń kúsh salýymen sheshýdiń asa qıynǵa túsetinin aıǵaqtap berdi. Sol sebepti de ony álemdik aýqymda alyp qarastyryp, halyqaralyq deńgeıdi kótermeı, joqshylyqtyń oshaǵyn joıyp jiberýge bolmaıtyny belgili bolyp qaldy. Qaryzǵa belsheden batqan memleketter sany da kóp Búgingi berekesi qashqan kezeńde baı men kedeıdiń ara-jigi bir-birinen qalaı tez ajyrap bara jatsa, álemdegi memleketterdiń qaryzdary da solaı ósken ústine óse túsýde. Álbette, bur­­­naǵy jylǵyǵa qaraǵanda, byltyrǵy qar­jy jyly birshama tabysty bolǵan sııaqty. Biraq bul memleketter arasyn­­daǵy qaryzdyń mólsheri arta túsýine tıtteı de áser ete alǵan joq. Muny McKinsey Global Institute kompanııasy shy­ǵarǵan esep te dáleldeı túsedi. Onyń tekserýi boıynsha, memleketterdiń qar­jy daǵdarysynan keıingi qaryzy bir jyl ishin­de taǵy 57 trıllıon dollarǵa artqan. Esepte álemniń ekonomıkalyq jaǵynan barynsha joǵary elderi jalpy ishki ónimniń mólsherin resessııa men qarjy daǵdarysyna deıingi, 2007 jylǵy deńgeıdi saqtap qalǵan.  Sonymen birge, jalpy álemdik qaryzdyń kólemi 2014 jyldyń ekinshi toqsanynda $199 trln.-ǵa jetkeni aıtylady. Osy aralyqta qaryz aýqymynyń aıtarlyqtaı ózgeristerdi de bastan keshkeni bar. Eger salystyryp qarasaq, bul 2007 jyly $142 trln. bolsa, 2000 jyldyń sońynda 87 trln.-ǵa deıin túsip edi. Budan keıin qaryz qaıtadan kóterilý jolyna tústi. Joǵarydaǵy baıandamada buǵan úsh túrli faktordyń áser etkeni atap kórsetiledi. Birinshiden, munyń negizin memlekettik qaryzdar quraǵan. Ekinshiden, turǵyndardyń udaıy qaryzǵa batýy artqan. Buǵan qosa, Soltústik Eýropa men birqatar Azııa elderinde turǵyn úıler baǵalarynyń kúrt kóterilýleri oryn alǵan. Úshinshiden, Qytaıdyń qaryzy burynǵysynan 4 esege ulǵaıǵan. Munda tek memlekettiń ǵana emes, sonymen qatar, turǵyndar men korporasııalardyń da qaryzdary esepke alynady. Mine, osynyń keıingisiniń sońǵy ýaqyttary qatty óse bastaǵany da baıqalady. Tek AQSh, Ulybrıtanııa, Irlandııa, Ispanııa sekildi elderde ǵana daǵdarys bastalǵaly turǵyndar qaryzdarynyń deńgeıi tómen túsken. Al basqa elderde bul kórsetkish kerisinshe kóterilip ketken. Mysaly, Avstralııa, Kanada, Danııa, Shvesııa, Nıderland, Malaızııa, Ońtústik Koreıa jáne Taıland sııaqty elderde bul aıryqsha baıqalǵan. Álem ázirge osyndaı bir-birine kere­ǵar kúıdi keship kele jatyr.