Iran – Qazaqstan: Dostyq aýanyndaǵy baılanystar baılamy joǵary

1991 jyldyń jeltoqsanynda, Qazaqstan óziniń táýelsizdigin jarııalaǵanda ony resmı tanyǵan, Almatyda elshiligin ashqan eń alǵashqy memleketterdiń biri – Iran. Tarıhta únemi mádenı jáne dinı ortaqtastyqtar negizinde jalǵasyp kelgen qarym-qatynastar Qazaqstan Úkimetiniń qurylýymen jańa kezeńge aıaq basty. Qazaqstan óziniń ulttyq bıliginiń negizderin nyǵaıtýmen aınalysyp jatqan táýelsizdiktiń alǵashqy onjyldyǵynda Iran geosaıası, ekonomıkalyq jáne mádenı áleýetine súıene otyryp, Qazaqstanmen baılanystaryn keńeıte tústi. Irannyń geosaıası ornalasýy Ortalyq Azııanyń syrtqy álemge shyǵýynyń eń qysqa, eń qaýipsiz jáne eń tıimdi baǵyty bolǵandyqtan, osy aımaqtyń Iranmen ózara is-áreketter jasaýynyń negizgi sebebiniń birine aınaldy. 1996 jyly Irannyń soltústik-shyǵys shekarasynda Serahs-Tedjen temirjolynyń ashylýy Ortalyq Azııadaǵy qurlyqpen qorshalǵan memleketterdiń, atap aıtqanda, Qazaqstannyń syrtqy álemmen baılanysý jolynyń ashylý kezeńi boldy. Endi, mine, 18 jyl ótkennen keıin, Iran Islam Respýblıkasynyń Prezıdentimen birge Qazaqstan Respýblıkasy men Túrikmenstan prezıdentteri Nursultan Nazarbaev pen Gýrbangýly Berdymuhamedovtiń qatysýymen 2014 jylǵy 3 jeltoqsanda Inchebýrýn shekarasynda ashylǵan Iran – Túrikmenstan –Qazaqstan úshjaqty temirjolynyń salynýymen, Kaspıı teńizi shyǵysyndaǵy ónerkásiptik jáne munaıly aımaqtardyń ashyq teńizdermen eń jaqyn baılanysyna jańa baǵyt ornady. Naýryz – Iran men Qazaqstan arasyndaǵy ortaq mereke, qazaq halqy onyń bastaýynda ırandyqtar tur dep biledi jáne jyl saıyn kóktem mezgili kelgende osy ulttyq jáne dástúrli oqıǵany qýanyshpen atap ótedi, óziniń ejelgi atadan balaǵa jetken dástúrlerin Naýryzda jańǵyrtyp, ony saqtap qorǵaýǵa zor mán beredi. Tarıhı kezeńderde uly Túrkistannyń bir bóligi bolǵan Qazaqstan ońtústiginiń ırandyq órkenıetpen mádenı jaqyndyǵy kóp. Máýerennahr men ońtústik Túrkistandaǵy ǵylym men mádenıettiń besigi Taraz qalasy bolsa, uly fılosof ál-Farabı men áıgili mıstık Qoja-Ahmet Iаsaýı syndy uly tulǵalar osy óńirden shyqty. Al Qazaqstan muraǵattary men kitaphanalaryndaǵy kóptegen parsylyq qoljazbalar qos taraptyń jazý men til salasyndaǵy tereń baılanysyn baıandaıdy. Qazaqstan ulttyq kitaphanasynda júzge jýyq parsy qoljazbalary bolsa, Ulttyq ǵylym akademııasynyń kitaphanasynda da kóptegen parsy qoljazbalary saqtalǵan. Olardyń qatarynda Hafız, Saǵdı, Bıdel jáne Jamıdiń óleń jınaqtary bar jáne eki memleket te osy baǵaly týyndylardy qorǵap, saqtaýdy jáne bolashaqtyń ıgiligine paıdalanýdy qalaıdy. Fırdoýsıdiń «Shahnamasy» qazaq ádebıetine áser etken jazba týyndylardyń biri bolyp tabylady. Abaı syndy áıgili qazaq aqyndary men ádebıetshileri Fırdoýsıdiń óleńderi men «Shahnamany» dáripteıdi. Qazirgi tańda Qazaqstanda birqatar parsy tiliniń ustazdary men mamandary osy áıgili shyǵarmany qazaq tiline aýdarý ústinde. Osy kúnge deıin bul shyǵarmanyń tórt tomy aýdarylyp, jaryq kórdi. Aıta keteıik, qazaqtyń uly aqyny Abaı óziniń qara sózderinde: «Balalarymyz aldymen ana tilin úırenip, keıin túrki men parsy, sonan soń arap jáne orys tilderin úırengeni jaqsy», dese, aqyn Shákárim Qudaıberdiuly da osy tildermen tanys edi jáne onyń Hafızden áser alǵany aıan. Qazaqstan táýelsizdik tizginin ustaǵan soń, ortaq tarıhı jáne mádenı muralardan bastama alatyn qoldaǵy qundylyqtar eki eldiń qarym-qatynastarynyń damýy úshin, ásirese, sońǵy jıyrma jylda mádenı saladaǵy qatynastardy qalypty órkendetýge negiz boldy. Iran men Qazaqstannyń mádenı baılanystary 1993 jyly úkimetaralyq mádenı kelisimge qol qoıylýy men elshiliktiń mádenı ókildigin ashýymen bastaldy. Jalpy alǵanda, osy merzim ishinde aıtarlyqtaı ǵylymı, mádenı jáne bilim qarym-qatynastary ornyqty. Iran men Qazaqstan arasyndaǵy mádenı sharalarynyń biri–JOO-larda parsy tili kafedrasyn ashyp, onyń jumysyn nyǵaıtý boldy. Qazirgi ýaqytta Qazaqstannyń ál-Farabı, Abylaı han, Abaı atyndaǵy, Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq jáne Aqtaý qalasynyń ýnıversıtetterinde parsy tili oqytylady, sondaı-aq, ár jyl saıyn parsy tiliniń úzdik oqytýshylary men stýdentteri bilim arttyrý kýrstaryna qatysýǵa jáne Irannyń mádenıetimen kóbirek tanysý maqsatynda jol tartýda. Eki eldiń damyp kele jatqan qarym-qaty­nastaryn saqtap, nyǵaıtý saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı salalardaǵy baılanystardy jan-jaqty júrgizýge baılanysty. Mádenı baılanystar Iran men Qazaqstan qarym-qatynastarynda mańyzdy úleske ıe bolyp qana qoımaı, basqa salalardy tolyqtyrýshy rólin atqarady. Bylaısha aıtqanda, ekonomıkalyq jáne saıası baılanystardyń damýy eki eldiń salt-dástúrleri jáne mádenıetimen tanysýdy qajet etedi. Bul is, ǵylym, óner salalarynyń ókilderiniń, joǵary oqý oryndarynyń baılanysta bolýymen jáne olardyń yntaly túrde aralasýymen júzege asady. Osy oraı­da, Iran Islam Respýblıkasynyń prezı­denti doktor Rýhanıdiń jýyqtaǵy Qazaq­stanǵa sapary barysynda Nazarbaev halyq­aralyq ýnıversıtetindegi baıandamasy óte mańyzdy. Doktor Rýhanı osy sózinde mádenı baılanystardyń mańyzdylyǵyn qýattap, tarıhtaǵy Islam órkenıetiniń adamzat qoǵa­myna jasaǵan baǵaly qyzmetin atap ótip, Ál-Farabı syndy áıgili tulǵany aımaq halyqtary ásirese, Iran men Qazaqstan úshin ortaq mıras jáne biriktirýshi faktor dep atady. Qoǵamdyq pikirdi qalyptastyrý men qoǵamdyq dıplomatııa tetikterin paıdalaný memleketterdiń múddelerin júzege asyrý quralyna aınalǵan qazirgi álemde, Iran men Qazaqstan qolda bar mádenı áleýet kúshin bile otyryp, olardy óz qarym-qatynastaryn tereńdetýge jumsaýǵa nıetti. Qazaqstan táýelsizdik alǵan kezden-aq, óziniń aımaqtyq jáne halyqaralyq are­na­daǵy jumysynda Iranmen arada baılanys ornatty. Taıaý Shyǵys jáne musylman mem­leketterimen baılanystaryn damytýdy óziniń syrtqy saıasatynyń kúrdeli baǵy­tyna aınaldyrǵan Qazaqstan tez arada Eko­nomıkalyq yntymaqtastyq uıymy men Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna múshe bolyp, tipti 2011 jyly Irannyń qoldaýymen, IYU syrtqy ister mınıstrleri keńesin qabyldaýǵa jáne tóraǵalyq mindetin atqarý múmkindigine ıe boldy. Azııadaǵy ózara yqpaldastyq jáne senim jónindegi keńesti qurý Qazaqstannyń aımaqtyq áriptestik sheńberdegi sharalarynyń biri boldy desek, Iran osy uıymnyń belsendi músheleriniń biri bolyp esepteledi. О́tken jıyrma jylda Iran men Qa­zaq­stannyń túrli saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı salalardaǵy ekijaqty baılanystary syndarly yrǵaqpen damydy. Sońǵy jyldary onyń ekpini kóptegen sebeptermen, táýelsizdiktiń alǵashqy on jylyndaǵydaı bolmaǵanymen, eki memleket zor áleýeti bar ekendigin túsine otyryp, aldaǵy múmkindikterdi paıdalanýǵa bel býdy. Ortalyq Azııanyń eń iri jáne eń turaqty memleketi Qazaqstannyń ekonomıkalyq damý úderisi, jaqsy tehnologııalar men túr­li kásipterge ıe ırandyq kompanııalarǵa kóp­te­gen mursat, múmkindikter ashýda. Qazirgi ýaqytta birqatar ırandyq kompanııalar Qazaqstanda qurylys, turǵyn úı salý, aýyl­sharýashylyǵy jáne jol qurylysy salalarynda belsendilik kórsetýde. Qosjaqty ekonomıkalyq kelisimder ásirese 2014 jyly Tehranda ótken eki memlekettiń úkimetaralyq birlesken komıssııasynyń 13-shi otyrysy men jeke menshik sektorlary arasyndaǵy kásibı otyrystardaǵy kelisimderiniń júzege asyrylýymen, ekonomıkalyq qarym-qatynastar kólemi qazirgi 1 mlrd. dollarǵa jýyq mólsherden aldaǵy ýaqytta 2 mlrd. dollardan astam kórsetkishke jetedi dep kútilýde. BUU men oǵan qarasty uıymdar tárizdi halyqaralyq sheńberdegi yntymaqtastyqta parlamentaralyq qarym-qatynastar eki eldiń álemdik sahnadaǵy baılanystarynyń mańyzdy bóligin quraıdy. Iran aımaqtyq jáne halyqaralyq áriptestikterde Qazaqstanǵa – dúnıejúziniń túrli aımaqtarymen teń baılanysta bolýdy qalaıtyn memleket retinde yntymaqtastyq jasaýǵa zor mán beredi. Osy oraıda ótken jyldyń qazan aıynda Jenevada BUU-nyń Adam quqyǵy keńesiniń otyrysynda eki memleket bir-biriniń ustanymdaryn qoldady. Qazaqstan 2017-2018 jyldarǵa jáne Iran 2029-2030 jyldarǵa BUU-nyń Qaýipsizdik keńesine turaqsyz múshe bolýǵa úmitkerlikterin jarııalady jáne doktor Rýhanı myrzanyń Qazaqstanǵa sońǵy sapary barysynda, taraptar osy úderiste ózara qoldaý kórsetýdi uıǵardy. Ortaq múddeler negizinde halyqaralyq júıeni retteýge atsalysý jáne álemdik sheshimder qabyldaý úderisine belsendi qatysý eki eldiń osy formattaǵy yntymaqtastyǵyn quraıdy. Qazaqstan táýelsizdikke qol jetkizgen soń eldegi Keńes zamanynan qalǵan ıadrolyq qarýlardy Reseıge tapsyryp, qarýsyzdandyrý men ıadrolyq qarýlardy taratpaý salasyndaǵy belsendi memleketke aınaldy. Sońǵy jyldary atom elektr stansasyn salýda jáne kún saıyn ulǵaıyp kele jatqan óziniń energııa salasyndaǵy qajettiligin qamtamasyz etýdi kózdep otyrǵan, álemdegi eń iri ýran óndirýshi retindegi Qazaqstan, Irannyń beıbit ıadrolyq qýatqa ıe bolý quqyǵyn qoldaıdy. 2011 jylǵy jeltoqsanda Iranǵa qarsy qysymdar men sanksııalar órship turǵan kezde Qazaqstan Prezıdenti Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyna qatysty qosarly standarttar qoldaný men aımaqtaǵy ózge elderdiń ıadrolyq qarýlary jóninde jaq ashpaýdy synǵa aldy. О́tken jylǵy tamyz aıynda eki memleket basshysy qabyldaǵan birlesken málimdemede de bul taqyryp qýat­taldy. Osyndaı dostyq ustanym, 2013 jylǵy naýryz ben sáýirde Almatyda Irannyń al­tylyq toppen ıadrolyq kelissózderiniń eki kezeńiniń ótkizilýine sebep boldy. Halyqaralyq sah­nadaǵy mańyzdy úderistiń biri bolyp esep­teletin bul kelissózder, Qazaqstannyń Al­matyny aımaqtyń dıplomatııalyq baılanys­tar ortalyǵyna aınaldyrý talpynystaryna aıtarlyqtaı septigin tıgizdi. Qazaqstan Syrtqy ister mınıstri Erlan Ydyrysov 2014 jyly jeltoqsanda, memleketiniń kelissózderdi qaıta qabyldaýǵa yntaly ekendigin qaıtalap, Iran men altylyq arasyndaǵy ıadrolyq kelissózder 2015 jyldyń birinshi jartysynda nátıjege jeter degen úmit bildirdi. «Iran men Batys arasyndaǵy kelisim Qazaqstan úshin mańyzdy, ol aımaqqa ásirese ekonomıkalyq turǵydan asa ońtaıly áser etedi», dep qýattady ol. Iran men Qazaqstannyń qurylyqtaǵy ortaq shekarasy bolmaǵanymen, Kaspıı teńizi arqyly kórshiles bolyp sanalady. Eki memlekettiń Kaspıı máseleleri jónindegi áriptestigi qosjaqty qarym-qatynastardyń mańyzdy bóligin quraıdy. Iran men Qazaqstan Kaspııge baılanysty isterde úshinshi taraptyń aralaspaýy men qatyspaýy, Kaspııdiń qorshaǵan ortasy men janýarlar dúnıesin qorǵaý, saýda kemeleriniń júzý erkindigi men osy teńizdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý tárizdi máselelerde ortaq pikirge ıe. Reseıdiń Astrahan qalasynda Kaspıı teńizi jaǵalaý memleketteri basshylarynyń sońǵy sammıti barysynda doktor Rýhanı jáne Nazarbaevtyń qoldaýymen, ulttyq egemendik aımaǵy úshin 15 mıldik aýmaqty taǵaıyndaý týraly sheshim qabyldandy, bul, Kaspııdiń quqyqtyq mártebesin tolyqtyrý baǵytyndaǵy aıtarlyqtaı ilgerileý bolyp sanalady. Buǵan qosa, eki memlekettiń porttary arasynda da osy teńiz aýmaǵynda júıeli saýda qarym-qatynastar bar. Iranda 11- shi úkimet qyzmetke kirisken soń, ony alǵashqy qoldaǵan memleketterdiń biri Qazaqstan boldy jáne Nursultan Nazarbaev 2013 jyldyń tamyzynda doktor Rýhanıdiń ulyqtaý rásimine qatysty. Iran Islam Respýblıkasy prezıdentiniń ótken jyly qyrkúıektegi Astanaǵa resmı sapary, ıaǵnı doktor Rýhanıdiń Ortalyq Azııaǵa alǵashqy qosjaqty sapary, Irannyń aımaqtyq saıasattaǵy Qazaqstannyń alatyn ornyn ǵana emes, eki taraptyń yntymaqtastyqty damytýdyń aldynda jańa baǵyttar turǵandyǵyn kórsetti. Osy sapar barysynda qol qoıylǵan úkimettik qujattarmen qatar, doktor Rýhanı men Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen ótken eki memleket kásipkerleriniń birlesken forýmynda Iran men Qazaqstannyń jekemenshik salalarynyń arasynda kóptegen saýda kelisimderi jasaldy. Eki prezıdent sodan kóp uzamaı taǵy eki mańyzdy aımaqtyq oqıǵaǵa, ıaǵnı Dýshanbede ótken ShYU basshylarynyń sammıtine jáne Astrahan qalasynda ótken Kaspıı teńizi jaǵalaý elderi prezıdentteriniń sammıtine qatysty. О́tken bir jyl ishinde eki memleket basshylarynyń ekijaqty jáne kópjaqty baǵdarlamalar aıasynda jeti ret kezdesýi, taraptardyń baılanysyndaǵy qolaıly áreketti ańǵartady, osy saıası jaqyndyq is-júzinde, atap aıtqanda, ekonomıkalyq jáne halyqtar arasyndaǵy alys-beristegi ekijaqty yntymaqtastyqtardy damytýǵa áserin tıgizedi dep úmittenemiz. Hasan KARRABI, Iran Islam Respýblıkasy elshiliginiń Ortalyq Azııa elderi boıynsha mamany.