«Jyrym meni eshqashan óltirmeıdi...»

Ras. Halyq jazýshysy, Abaı atyndaǵy Mem­le­kettik syı­lyq­tyń laý­reaty, Fızýlı atyndaǵy Halyq­aralyq túrki dúnıesi syılyǵy­nyń ıesi Tumanbaı aǵanyń beınesi ­sana­myzda óshpesteı qashalǵan ǵoı. Al onyń aty-jónin KazPI-ge tús­ken 1965 jyly ár kezeńdegi «Qazaq ádebıetinen» dáris júr­gize bas­­ta­ǵan ustazdarymnan estigen edim.

Birde kýratorymyz, ınstıtýt­tyń tól jarshysy sanalatyn «Pedagog» gazetiniń redaktory Tóken aǵaı kezekti dárisin kútpegen jańalyqpen bastady. Kóńil -kúıi de ádettegiden góri jadyrańqy:

– Stýdenttik alǵashqy aıla­ryń da zýyl­dap jatqandaı ma, qalaı? Sátin salsa aldaǵy senbide áıgili Áýezovtiń ózi maqtaǵan, bolashaqtarynan úlken úmit kútken, poezııa aspanynda egiz qozy­daı jarqyrap qatar kóringen jas aqyn­dar Tumanbaı Moldaǵalıev pen Qadyr Myrzalıevti sendermen kezdesýge shaqyryp otyrmyz. Osy ádebıet keshi­niń este qalatyndaı ótýine belsene atsa­lys­sańdar.

Fılologııa fakýltetiniń úlken oqý zaly lezde lyq toldy. Júz­deri bal-bul janǵan úlbiregen qyz-jigitter erekshe shat kóńildi. Shoq-shoq bolyp asyǵa jaıǵasýda. Artyn­sha stýdenttik tuńǵysh poezııa keshi­niń bastalǵanyn aıǵaqtaǵan ásem vals yrǵaǵy zańǵaradaı zaldyń aspanyn kernep ketti. Bıik sahna tórinde sol kezdegi dúıim jurttyń aýzynan túspeıtin «Baqyt qushaǵynda» ánin shyrqaǵan qos ónerpaz... Ilki mezettegi saıabyrda ortaǵa shyqqan Tóken Ábdirahmanov aǵa jınalǵan jurtqa iltıpat ıshara bildirip, kesh qonaǵyn tanystyrǵan.

– О́zderińmen júzdesýge kel­­gen qadirli qonaǵymyz, myna talantty aqyn Tumanbaı Moldaǵalıev te me­niń shákirtim. О́ıtkeni onyń balaý­sa jyrlaryna jol ashyp, aqyndyq saparyna sáttilik tilep, aq batasyn bergen bizdiń «Pıo­ner» jýrnaly bolatyn. Álginde jıynymyzdyń shymyldyǵyn ashqanda shyrqalǵan ádemi án­niń óleńin jazǵan Tumanbaı aǵalaryńdy ortaǵa shaqyralyq. Al osy «Baqyt qushaǵynda» atalatyn tamasha ánniń avtory – ózderińe málim Shámshi Qaldaıaqov. Ol da búgin osy keshke qatysýy ­kerek edi. Kele almady. Shymkent­te ótip jatqan jastardyń óner festıvalinde júr eken. Kezinde ekeýiniń de tvorchestvosy jaıynda uly Muhtar Áýezovtiń ózi bıik baǵa bergenin bilesińder. Kánekı, endigi sóz tizginin Tumanbaı aqyn­ǵa usynaıyq...

– Rahmet, Tóken aǵa! О́z basym qatty tol­qyp turmyn. Osydan tórt-bes jyl buryn ǵana biz de stýdent bolyp sen­der sekildi aldyńǵy tol­qyn aqyn-jazý­shy­lardyń lebiz­derine yntyq kóńilmen qulaq tú­re­tinbiz, – dedi jan-jaǵyna baıyp­p­en janar júgirtken jas aqyn qolyndaǵy eki-úsh japyraq qaǵaz­ǵa te­silgen kúıi. Eń aldymen jeke ma­ǵan ba­ǵyttalǵan biraz saýal­dar bar eken. Ret-retimen jaýap be­rip kóreıin. О́leńdi sodan keıin oqy­ǵa­nym durys shyǵar. Aıt­paqshy, Qadyr Myrzalıev aǵa­la­ryńa da qo­ıylǵan suraqtardy baı­qap qal­dym. Ol dosym birge kel­mek­shi edi. Biraq... Salqyn tıgizip alyp­ty... Sizderden keshirim ótinip jatyr.

– Biz de bala bolǵanbyz, – dep aýyr kúrsingen ol alaqanyn­da­ǵy tildeı qaǵazǵa úńilgen. – Shy­nyn aıtý kerek. Bizdiń, dálirek jet­kizsem meniń qurbylarymnyń shat-shadyman balalyq shaǵy bol­ǵan joq. Kózimizdi jyrtıtyp ash­qan kúnnen bastap, ashqursaq kúı keshtik. О́ıtip-búıtip mektepke ilikkenimizde soǵys órti «burq» ete túskeni barshańa aıan. Emin-erkin kúlip oınaıtyn, alaqaılap jarq-jurq júretin kezderimiz óte az. Jalyndy jastyǵymyzdy soǵys jyldary urlady ǵoı. Joqtyq pen jetimdik ábden dińkeletti emes pe? Taǵdyrdyń ıirimine talaı ret batyp shyqtyq. О́tkendi eske alǵym kelmeıdi. Sender suraǵan soń amalsyzdan aıtyp turmyn. Oıymdy qysqa ǵana túıip beınelesem: «О́mirim – óleńim».

Biz oılanyp qaldyq. Stýdent kezinde-aq tuńǵysh óleńder jına­ǵymen jurt nazaryn ózine aýdar­ǵan aqyn jigittiń ádebıet áleminiń tabaldyryǵyn qalaı attaǵany jó­nin­­degi áńgimesin de yntyǵa tyń­da­ǵanbyz. Budan tup-týra alpys jyl buryn Tumanbaı aǵanyń óz aýzynan estigen qalpynda jań­ǵyrtqandy jón sanadym.

– 1951 jyly QazMÝ-dyń fılologııa fakýltetine oqýǵa tús­kenimde aqyn bolam dep oılaǵan joqpyn. Áýezov leksııa oqıdy eken degendi estip, dokýmentimdi sol fılfakqa tapsyrdym. Jáne qazaq ádebıeti men tiline ózime jeti jyldyq mektepte sabaq bergen Ádil Namazbaev aǵamdaı muǵalim bolsam dep oıladym. Kim biledi, baǵym kóterilse, mekteptiń dırektory bolyp ke­týim de múmkin-aý degen jasyryn qııal da mende joq emes edi. Gazet-jýr­nalǵa shyǵyp júrgen aqyn aǵalardyń óleńderine qaraǵanda, meniń anda-sanda jazatyn jyrlarymnyń kórkemdik dárejesiniń tómen ekenin ishim sezedi. Sodan keıin de óleńimdi Edige dosymnan basqa eshkimge oqymaımyn. Edige de menen aqyn shyǵa qoıar dep oılamaıdy. Sóıtip júrgende úshinshi kýrsty da bitiretin ýaqyt taıady. Aýylda ózimmen birge úsh jyl oqyǵan Zına degen ýkraın qyzyna arnap bir óleń jazdym. Halyqtar dostyǵyn jyrlamaqshy bolyp.

«Esimde meniń esimde

Móldir qara kózderiń,

Birge oqyp ózińmen,

Birge oınaǵan kezderim.

Soǵys bitip anańmen

Qaıta kettiń Kıevke.

Tym bolmasa sonda men

Qalmadym bir súıip te», dep bastalatyn bes shýmaq óleńim sol tusta Almatyda jańa shyǵa bas­taǵan «Kommýnızm tańy» (qa­zirgi «Jetisý») atty oblystyq gazetke shyǵa keldi. Men ol óleńdi redaksııaǵa hatpen joldaǵan edim. Sol bir qýanyshty kúnderi QazMÝ-dyń bir aýdıtorııasynda ádebıet keshi boldy. Ǵalym aǵa­myz Beısembaı Kenjebaev óleń qu­rylysynan ǵylymı baıan­dama jasady. Sol baıandamada keıin QazMÝ-dyń stýdent aqyndary Erkesh Ibikenov, Járdem Toǵa­shev, meniń kýrstas­tarym Nurǵo­ja Orazov, Turap Aıdarovtar óleńderin oqydy. Jurt olarǵa qoshemetpen qol soqty. Keshtiń aıaǵyn ala Nurǵoja Orazov bar­lyqtaryna qarap: «Menimen birge bir bólmede jatatyn kýrs­tasym Tumanbaı Moldaǵalıev te óleń jazady. О́leńderi jaqsy. Biraq ózi uıalyp oqymaıdy», ep qarap tur. «Oqysyn», – dedi Másken apaı. — Oqysyn, – dedi Beısem­baı aǵaı. «Oqysyn», – dedi Belgi­baı aǵaı. Meniń sheginetin jerim qalmady. Nurǵojany kózim­men atyp, jurttyń aldyna shyqtym. Bir-eki óleńimdi qınala, qysyla turyp oqydym. Qorqyp kettim. Jurt qol soǵyp jatqan sııaq­ty. Erkesh menen keıin sahnaǵa shy­ǵyp, meniń oqyǵan óleńderimdi maqta­dy. Járdem Toǵashev ta jyly-jyly sózder aıtqandaı boldy. Másken Sarmýrzına apaı maǵan jyly kózben qaraǵan sııaqtandy. Sóıtip, sol bir kókek aıynyń shýaqty kúninde meniń óleńderim ózimmen birge oqıtyn dostarymnyń aldyna shyqty. Meni azapty da aýyr aqyndyq ómir kútip turǵanyn sol saǵatta bilmep edim, árıne.

Adam jady kompıýterden de jyldam-aý! О́z oıymdy quryqtaı almaı beımaza kúı keshken meniń mıyma jyr maıdanynyń jampozy jaıynda talǵamy bıik Ábish aǵa Kekilbaıulynyń kezinde qýana aıtqan júrekjardy lebizi orala berdi:

«Conaý 1957 jyly onyń «Stý­dent dápteri» deıtin tunǵysh kitaby shyqty. Oǵan deıin saıa­sattan irgesi aýlaq jekelegen shy­ǵar­malar bolsa, bolǵan shyǵar. Biraq tutasymen saıasattan irgesin aýlaq salǵan kitaptar kezdespegen edi. «Stýdent dápteri» — bizdiń jyr ólkesine tuńǵysh ret qanat qaqqan jaqsylyq qarlyǵashy sııaqty edi. Keshe ǵana aýylda ósip, búgin astanaǵa kelgen ýyz jas jigittiń ýyljyǵan kóńil kúıin sol qalpynda jetkizgen kishkene kitap - óz ýaqytynda ádebıetke aty­men sony tynys, tyń súrleý ákeldi. Kitap ashsa boldy, ne oqtyń astyna tap bolyp, ne zyryldaǵan sta­nok­tardyń qasyna qamalyp, kók tútinge qaqalyp ósken qazaq oqyrmany, bir sát alma baýyn aralap kórgendeı, deni jaıylyp júre berdi...»

О́lmes-óshpes rýhanı muralary esimin asqaqtatyp, súıikti halqynyń alaqanynda terbetken jyr tumasy Tumaǵańmen ótken eń alǵashqy kezdesýdiń qas-qaǵymdyq sátterin osylaısha baıandadyq.

Sodan beri qansha ret sý qatyp, qansha ret sý aqty deseńizshi...

Totyqustyń qaýyrsynyn­daı myń qulpyrǵan Tumanbaı Mol­da­ǵalıev poezııasynyń palıt­rasy mereı tasytyp, janar arbaı­dy. Aqynnyń jarq-jurq oına­ǵan shuǵylaly óleń baǵyn aralaǵan saıyn san qyrly, alýan syrly týyndylar birden baýrap alady. Súıispenshilikke, izgilikke, mahabbatqa toly jyr zereńin tóbeńe kótere simiresiń. Endi birde tátti muń muhıtyna súńgigendeı qıly-qıly kúı keshesiń-aý. Osy ret­te Qazaqstannyń Halyq jazýshysy, kórnekti aqyn Temirhan Medet­bektiń sybaǵaly sózi eske túsedi:

«Tumanbaı Moldaǵalıev qazaq lırı­ka­­­synyń koroli edi. Tula boıy tunyp turǵan sezim bolatyn. Ǵajaıyp mahabbat pen súıispenshilikten jaratylǵan jan. Onyń kóńil kúıin sherter názik te, laǵyl lırıkalarynan qus qanatynyń sýsyly, jeldiń ýili, sýdyń syldyry, japyraq­tyń sybdyry, saǵattyń syrtyly estilip turady. О́mir­di óleńmen órnektegen, ony dúnıedegi tebi­re­nister men terbelisterdiń aqyny der edim».

О́leńnen jaratylǵan Tuman­baıdyń jyr-destesinen bárin-bárin jolyq­tyrasyń. О́ıtkeni onyń jyr-júreginen balqyp shyqqan myna bir syńar shýmaqqa zer salyńyzshy:

«Taryqqanda tabynarym – óleńim,

 Jabyqqanda jalynarym – óleńim.

 Barlyǵy da óleńimde saqtaýly –

 Aqyn bolyp neni aıttym men, ne dedim».

Alyptardyń altyn úzigi, súleı­lerdiń suńǵyla sarqyty sanalatyn án-jyrdyń kenishi Kenen Ázirbaev atasynyń «Aqynǵa qara sózden óleń ońaı» degenindeı, eń basty maqsat-múddesin osylaısha órnektegen... Sezim selinen týǵan týyndylardyń qaı-qaısysy da jan dúnıeńdi terbep, ádemi álemge jeteleıdi.

Oıy ushqyr, qııaly baı, hal­qynyń súıikti aqyny Tumanbaı Moldaǵalıev ádettegi qalamdas áriptesteri tárizdi kóp­tegen poe­malar men dastandar jazǵany málim. Oraıly tusta esimizge tús­kenderin úki­lep ataı ketkendi jón kórdim. Keıingi tol­qyn – jas býynnyń bilgeni abzal. Ult­tyq rýhymyzdy ár qyrynan jarqy­ratyp dáripteýge, keıingi lekti ata-baba jolyn áspetteýge, ótkenimiz ben bastan kesh­kenimizdi árdaıym qasterleýge úndeýge baǵyt-baǵdar silteıtin aqyn muralarynyń orny ala­bóten. « Ákemmen syrlasý», «Atan­baı Ata», «Qyran dala», «Qarasaı ba­tyr», «Ferýza týraly jyr», «Altaı – Ospan», «Bar­mysyń jer betinde, baýyr­la­sym», «Álııa, ápke», «Dúısenbi aqyn», «Áltaı apke», «Saǵynǵanda anamdy» t.b. kesek shy­ǵar­­malarynan avtordyń qalyp­tas­qan oqshaý ózindik qoltańbasyn ańǵa­ramyz.

...Myna qyzyqty qarańyz. Aqyn aǵanyń ózi jyrlaǵandaı, zýlaǵan kúnder bizdi tórt jyldan keıin bir shańyraqtyń astynda qaıta qaýyshtyrdy. Úshinshi kýrs­ty bitirer-bitirmesten jas qalam­gerlerdiń kıeli ustahanasy «Lenınshil jasqa» (qazirgi «Jas Alash» gazeti) tuıaǵymdy ilindir­gen­de, meni alǵashqylardyń biri bolyp Tumanbaı aǵamnyń quttyqtap, «aq jol» tilegeni esimde.

Respýblıkalyq partııalyq ba­sylymdar tómengi etajdarda jaıǵassa, bizdiń «Lenınshil jas» gazeti jetinshi, al Tumaǵań qyz­met isteıtin «Baldyrǵan» jýr­naly toǵyzynshy qabatta qy­sylyp-qymtyrylmaı dańǵa­ra­daı-dańǵaradaı jaıly da ja­ryq kabınetterdi ıelendik. Shyǵar­mashylyq adamdary úshin bu­ryn-sońdy bolmaǵan, naǵyz shabyt­tyń uıasyna aınalǵan qalamger­ler ortasynda ózimizdiń súıikti aqynymyz Tumaǵań da aı mańda­ıyn jarqyratyp, alshań-alshań basyp júrýshi edi. Úlken ómirdiń soqpaq-súrleýlerinde taǵdyr jolymyz osylaısha toǵys­qan. Onyń jalyn júreginen týǵan ár óleńi, ár jyry, ár dastany, ár áni, ár jınaǵy, ár kitaby meniń kóz aldymda. Beınelep jetkizsem barsha qazaǵynyń júreginde.

Aqynnyń qalamynan týǵan «Stýdent dápteri», «Kámıla», «Qura­laı», «Alataý qyzy», «Zýlaı­dy kúnder», «Jańa dápter», «Sha­qy­­rady jaz meni», «Qosh, kók­tem», «Júrek oıaý qashanda», «Hat­­tar, hattar», «Mahabbat oty són­beıdi», «Men de jıyrma jasta edim», «Qustar qaıtyp keledi», «Taý­dan túsken sáýle», «Jıyrma besinshi kóktem», «Júrektegi jazý­lar», «Tynyq muhıt dápteri», «Saryala kúz kelgende», «Týǵan elim–tiregim», «Saǵyndyrǵan kók­tem­der», «Shyńdaǵy gúlder», «Qar jaýyp tur», «Umytpa meni» sııaq­ty jyr jınaqtary – ondaǵan ǵasyr­lyq tarıhy bar qazaq jyryna olja salǵan, oqyrman qaýym­nyń júregine jol tapqan, ádebıe­ti­­miz­diń altyn qazynasyna aınalǵan ólmes shyǵarmalar. 2017 jyly jaryq kórgen aqynnyń 24 tom­dyq shyǵarmalar jınaǵy osy sózimiz­diń aıqyn dáleli. Qazaq jyrynyń ­ary men abyroıyn arqalap, ulttyq ­poe­zııamyzdy álem­dik bıikke kótergen, sanalýan sańlaqtarymyzdyń birine aınalǵan kórkemsóz sheberiniń ózgeshe bitimi men óristi poezııalyq álemi týǵan halqymen birge jasary daýsyz.

Qazaqtyń máshhúr shaıyry Tumanbaı Moldaǵalıevtiń jyr jármeńkesin jarqyratyp, baıytyp, aıryqsha daralar án-óleńderi­ne toqtalmaý múmkin emes-aý. Osy oraıda qalyń kópshiliktiń úlken-kishisiniń ystyq yqylasyna bólenip, júrekterine uıalaǵan ǵajaıyp ánder shoǵyry til ushyna oralatyny anyq. Ilki mezette Tumaǵańnyń syrshyl júreginen shyqqan kól-kósir dúnıelerdi túgendeı qamtı almasymyz jáne aıan. Sulý sózdiń saqıy án- óleńiniń etalony ispetti talaı shyryn shyǵarmalar jazdy. О́ıtkeni, olardyń uzyn sany bes júzge baryp jyǵylady...

Qanekı, esimizge túskenderin ǵana tizeıikshi. Olar – «Ánim sen ediń», «Otan – Ana», «Baqyt qushaǵynda», «Qustar qaıtyp kele jatyr», «Shaqyrady kóktem», «Alataý qyzy», «Eki juldyz», «Qar jaýyp tur», «Qarlyǵash týraly án», «Almaty túni», «Kýá bol», «Qaıran, meniń júregim», «Jan dosym», «Ertis valsi» , «Qazdar qaıtqanda», «Jan anam», «Qalaısha baıqa­maımyz?», «Tyqyldaǵan saǵattan qorqam...», «Júrek syry», «Qustar qaıtyp barady»... taǵy taǵylar. Kil jaýharlar men injýler... Árqaısysy ańyzǵa bergisiz bir-bir áńgime-novella, árqaısysy kóńil kúıin sherter hıkaıa.

Qazaq mýzykasynyń korı­feıleri Nurǵısa Tilendıev pen Shámshi Qaldaıaqov bastaǵan, Tumanbaı aqynmen yntymaq-bir­­likte jemisti jumys istegen kom­­pozıtorlardy atap ketken jón shyǵar. Erkeǵalı Rahmadıev, Áset Beıseýov, Keńes Dúısekeev, Temir­­jan Bazarbaev, Beken Jama­qaev, Áshirhan Telǵazıev, Murat Qusaıynov, Erjan Belǵo­jıev, Baǵlan Oma­rov sekildi ulttyq án álemi­niń abyro­ıyn asqaqtatyp, kóse­gesin kótergen talant­tar­dyń esim­derin iltıpatpen ataımyz.

Qarshadaıynan ómirdiń óksik­ti ótke­lekterin, nebir qıyn-qys­taý synaq­taryn bastan ótkizgen Tuma­ǵań tek óleń jazyp, qara bastyń ­ja­ıyn kúıttegen emes. Sońynan ergen talant­ty tolqyn-tolqyn býynǵa ardaq­ty ustaz bola bildi. Qol qýsy­ryp otyrýdy tabıǵatynan qup kór­meıtin ol jetkinshek órimtal óren­­der­den bastap, alaýlaǵan albyrt jastar legine úlgi-ónege kórsetýdi temirqazyq nysana etken asa qamqor jan. Oǵan aıǵaq retinde ómirbaıan derekterinen keltirilgen tómendegi úzikterdi usynǵym keldi. «Pıoner», «Baldyrǵan» jýrnaldarynda ter tókken ol Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda, «Jazýshy» baspa­synda qyzmet atqardy. Elimiz­degi eń tań­daýly basylym «Jalyn» jýrna­lynyń dáýirlep turǵan shaǵynda bas redaktorlyq tizgindi Tumaǵań­nyń ustaǵanyn umytpaǵan jón.

О́leńge ǵashyq, jyrǵa qushtar kóptegen jastyń tusaýyn Tumanbaı Moldaǵalıev kesken bolatyn.

Ýaqyt kerýeni eshqashan toq­ta­maıdy. Ilgeri tarta bermek. Tumaǵań man­daıynan sıpaǵan shá­­kirtteriniń ózderi aqsaqaldyq aby­roıly asqar­laryna qol soz­sa, keıin­gileri aǵalyq mártebeli bıikterine kóte­rilip otyr. Netken baqyt, netken ǵanıbet!

Sezim qylyn qozǵaǵan osy oı úzigin taqyryp etip, Tumanbaı aǵanyń shyǵar­mashylyq álemi tó­ńireginde qalam terbegim kelgeni ras. Oǵan basty sebep – aqynmen sońǵy kezdesý.

...Iá, mızam shýaǵyna malyn­ǵan Almatynyń qońyr kúzi. Qa­lyptasqan ǵadetimiz boıynsha jubaıym Janna ekeýimiz baýyr basqan shaharda kezekti eńbek demalysymyzdy ótkizdik. Jaqyn-týystardy aralap, jastyq dáýre­nimizdiń kýási bolǵan dos- jarandarmen qaýyshyp arqa-jarqa mázbiz. Qolymyz qalt etken bir tusta Abaı men Gagarın dańǵyldarynyń bu­ryshyndaǵy Baspalar úıine asyqtyq.

Búkil qazaqtyń rýhanı qazy­nasyn, altyn murasyn shyǵaryp jat­­qan aqyn-jazýshylardyń qa­sıetti mekenjaıynyń aýlasyna jete bergende, aldymyzdan aq pla­shynyń qos etegi jelpildep Tumanbaı aǵa jarqyldap qarsy alǵan:

– Oý, Janatjan, qol ustasyp aman-esen jettińder me? Jigitter­diń haldary qalaı? Astanada ne jańalyq? Sary­arqanyń sary jeline úırendiń­der me? Meniń aǵa-dosym, kýrsta­sym Nurǵoja Orazdyń hal-jaǵdaıy neshik? О́zderińe, «Egemenge» bas suǵyp turatyn shyǵar...

– Árıne, árıne ... Bári-bári oıda­ǵydaı... Nurǵoja dosyńyz da jurt qatarly júrip jatyr. Jaqyn­da Qyzyljarda belgili qalamger Jarasbaı Súleımenovtiń toıyn­da birge boldyq. Qasynda Kákim­bek Salyqov aǵa bar...

– Astanaǵa ketip qalǵaly ózde­rińmen sırek ushyrasamyz. Qaıda júrseńder de aman bolyń­darshy, aınalaıyndar...

Múldem kútpegen kezdesý biz­diń de eńsemizdi kóterip jiber­geni anyq...

Araǵa apta aralatpaı – on birin­shi jyly 10 qazan kúni Jazýshy­lar odaǵyna, Nurlan dosqa, Oraza­lın­ge, jolyǵyp shyqpaqshy boldym. Ejelgi syralǵy qurdas qaý­qyl­­dasyp, aq peıilin aqtaryp, ótken-ketkendi qýana jańǵyrtý da. Áńgi­memiz endi qyzyp kele jat­qan­da únsiz turǵan qalalyq tele­fon­ shy­ryldap qoıa berdi. Trýb­ka­ny kóter­gen Nurlannyń bet-álpe­ti tabanda bu­zylyp, álgindegi jar­qyl­da­ǵan úni de ábirjińkirep estilgen:

– Á-á, ne deısiń? Jańylma­sam aldyń­­ǵy kúni , ıá týra eki kún buryn ózi telefondaǵan...

Qudaı-aý, mundaı da bolady eken ǵoı... Tań atqaly ornymda tap­jylmaı otyrmyn. Neǵyp osyn­daǵy­lardyń bireýisi habarlaspaı jatyr? Jaraıdy. Estimegen-aý, shamasy...

 Ornynan turyp ketken boıda:

 – Tumanbaı aǵa dúnıeden ozypty... Qaraǵandydan zvondap jatyr, – dedi Nurlan kúızele.

– Oıpyrmaı-aı, biz osydan bir jeti buryn ǵana Baspalar úıine barǵanda kezdesip, shurqyrasyp qalǵan edik, – dedim men de typyrshyp...

– Jáke, shynymen jyr munara­sy­nyń qulaǵany ma? Senesiń be, senbeısiń be? Eki-úsh kún buryn sot­kama ózi shyq­qan edi...

Artyq eshteńe aıtpady, aýrý-syrqaý­dan da aman-esen sekildi edi...

 Qazannyń qarashaǵa ulasar óliarasynda óziń ómir-baqı súıip jyrlaǵan qustarǵa ilesip qaıtpas saparǵa attanǵanyń ba, qaıran Tumaǵa? Jalǵan dúnıe osylaısha ókindire beresiń be?

– Joq, olaı oılama! Kózi tiri­sinde-aq Tumanbaı aǵa «Jyrym meni eshqashan óltirmeıdi...» dedi emes pe? Qazaqtyń kóginde án-jyry turǵanda onyń esimi de halqymen birge máńgi jasaıdy. Shúkir de.

Men ún-túnsiz basymdy ıze­dim.

Kómeıime lyqsyp tolǵan oı-pikir­lerdiń júrek súzgisinen ót­ken­derin ǵana nazaryńa usyný­ǵa tyrys­tym, súıikti meniń oqyr­manym. Sóıtse-daǵy ádemi áńgi­memizdiń ádibin buzbaı Tuman­baı Mol­da­ǵalıev haqyndaǵy shal­­qymamdy qazaq sóz óneriniń danagóıi Muzafar Álimbaevtyń qordaly pikirimen túıindeýdi jón kórdim:

 – Tumanbaı – oıshyl aqyn. Bizdiń qazaq halqynyń mańda­ıy­na bitken oıshyl­dyq, talǵampaz­dyq sonaý uly jyraý­lardan bas­talǵan ǵoı. Sol dástúrimizdi jal­ǵas­tyrýshylardyń biri emes-aý, biregeıi retinde men onyń esimin qurmetpen atar edim. Ol balalardyń da súıikti baǵba­ny bola bildi. Mysaly, sen deıdi, ­ulǵa unamasań halqyńa unamaısyń. ­Al endi osynda ata-babany tár­bıe­leıtin, qalaı tárbıelese ul­dary ata-analaryn tárbıelep ja­tyr, deıtin ekinshi bir qyrynan al­ǵanda fılosofııalyq oıdy Tumanbaı eki-aq jolǵa syıǵyzǵan. Eli-jur­ty kózi tirisinde-aq Tumanbaıdy uly talant dep tanydy emes pe? Endeshe, osy oıǵa qosylǵanymyz jón shyǵar.

Biz bul pikirge daý aıta almaımyz.

Janat ELShIBEK,

Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty

Astana