Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Joǵary oqý oryndaryndaǵy oqýlyq jetispeýshiligi Ulttyq quryltaı minberinen kóterilip, stýdentterdiń basym kópshiliginiń qazaq tilindegi jańa zaman oqýlyqtaryna qoly jetpeı otyrǵany málim etilgen edi. Osyǵan baılanysty oqýlyq shyǵarý isine memleket tarapynan qarjy qarastyryp, qazaq tilindegi elektrondy kitaptar ázirleý usynylǵan bolatyn.
Aıtalyq «Turan» ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Meńdigúl Shyńdalıeva joǵary oqý oryndary stýdentterine qazaq tilindegi oqýlyqtar jetispeýiniń kóptegen sebebi bar ekenin aıtady. Onyń pikirinshe, oqýlyqtardyń sapasy men mazmuny ár kez talapqa saı kelmeıdi. Qazaq tilinde shyqqan oqýlyqtardyń kópshiligi eski standarttarǵa negizdelgen nemese orys, aǵylshyn, taǵy basqa tilderden tikeleı aýdarylǵan. Ondaı kitaptyń mazmuny túsiniksiz. Sondyqtan stýdentterdiń qabyldaýyna óte aýyr.
«Qazaq tilindegi oqýlyq tapshylyǵy – bilim júıesindegi ózekti máseleniń biri. Joǵary oqý oryndarynda zamanaýı oqýlyqtardyń jetispeýi stýdentterdiń sapaly bilim alýyna kedergi keltirip, ana tilimizdegi ǵylymı ádebıetterdiń damýyn tejeıdi. Qazirgi tańda ǵylymı jańalyqtar men tehnologııalarǵa baılanysty oqýlyqtardyń jańartylyp otyrýy mańyzdy. Biraq talapqa saı oqýlyqtardyń azdyǵy – bilim alýshylardyń zamanaýı aqparatqa qoljetimdiligin qıyndatyp otyr», deıdi ǵalym.
Sondaı-aq M.Shyńdalıeva qazaq tilinde oqýlyq jazatyn bilikti avtorlardyń tapshylyǵyna alańdaýshylyq bildirip, oqýlyq jazý, aýdarý isine memleket tarapynan qatań baqylaý qajettigin alǵa tartty. Ǵalymnyń pikirinshe, ǵylymı aqparattardy qamtıtyn zamanaýı kitaptar shyǵarý isin qolǵa alatyn kez keldi. Shetel ǵalymdarynyń úzdik ǵylymı eńbekterin qazaq tiline aýdarý, oqýlyq jazatyn mamandardy qoldaý isine de kóńil bólgen abzal. Zaman talabyna saı elektrondy oqýlyqtar men onlaın bilim platformalaryn damytý qazaq tilindegi materıaldarǵa qoljetimdilikti arttyrady. Ana tilindegi sapaly kontenttiń damýy – sapaly bilimniń qaınar kózi ekeni daýsyz.
Al Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń professory Kúlzada Qudaıbergenova joǵary oqý oryndaryn sapaly oqýlyqpen qamtamasyz etý úshin kásibı sarapshylar men avtorlar ujymyn qalyptastyrý qajet ekenin aıtady.
Álem kún saıyn ózgerip, tehnologııalar qaryshtap damyp jatyr. Al búgingi stýdent qandaı oqýlyq oqıdy? «Zamanaýı bilim alýshynyń qajettiligin qanaǵattandyrý úshin jańa ómir daǵdysynyń qalyptasýyna, izdenýine qajetti aqparat usynatyn, ınteraktıvti materıaldarmen tolyqqan oqýlyqpen qamtamasyz etýge qatysty júıeli jumystar kenjelep keledi», deıdi K.Qudaıbergenova.
Onyń sózine zer salsaq, keıbir oqýlyqtyń tili de, mazmuny da eskirgen. Stýdentterdiń qabyldaýyna qıyndyq týdyryp, ózektiliginiń máni joq materıaldar kóp kezdesedi.
Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetindegi respýblıkalyq oqý-ádistemelik keńeske kelip túsetin oqýlyqtarǵa bastaýysh, mektepke deıingi jáne áleýmettik pedagogıka boıynsha úsh baǵytta saraptama jasalady. Oqýlyqtar birneshe kezeńnen ótkennen keıin baryp, sarapshy talqysyna túsedi. Biraq eskeretin másele – sarapshylyq deńgeıge qatysty týyndap otyr. О́ıtkeni álemdegi ózgeristerge, jańashyldyqqa, tehnologııalardyń damý úrdisine sáıkes oqýlyq jazý úshin oqýlyq avtorlarynyń da, sarapshylardyń da biliktiligi joǵary bolýy qajet. Sondyqtan joǵary oqý oryndaryna oqýlyq jazatyn avtorlar ujymyn qalyptastyryp, kásibı sarapshylar daıarlaý isin qolǵa alǵan abzal.
Fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Almagúl Qurmanbaeva oqýlyqtaǵy qateler, ǵylymı negizsiz aqparattar men tikeleı aýdarylǵan materıaldardyń maǵynasynyń burmalanýy – basty túıtkildiń biri ekenin baıandaıdy. Sondaı-aq oqýlyq avtorlaryn yntalandyrýdyń jetkiliksizdigi bul máseleni kúrdelendirip otyr eken.
«Qazirgi tańda joǵary oqý oryndaryna arnalǵan qazaq tilindegi oqýlyqtarda mazmundyq qateler jıi kezdesedi. Kóp jaǵdaıda, oqýlyqtar kúrdeli ári túsiniksiz tilde jazylady. Sonymen qatar pándik oqýlyqtarda stýdentterge qajetti tájirıbelik mysaldar az. Orys nemese aǵylshyn tilindegi oqýlyqtardy qazaqshaǵa tikeleı aýdarý úrdisi keńinen taralǵan. Mundaı aýdarmalardyń sapasy tómen, sóılem qurylymy durys emes. Maǵynasy da burmalanǵan. Sonyń saldarynan stýdentter pándi tolyq túsinbeıdi. Kóp oqýlyqtarda vızýaldy aqparat jetkiliksiz nemese sapasyz. Sýretter, dıagrammalar men syzbalar mazmundy naqty ashyp bere almaıdy. Bul stýdentterdiń materıaldy meńgerýin qıyndatyp otyr», deıdi ol.
Oqýlyq avtorlaryn yntalandyrý máselesiniń ózektiligine toqtalǵan ǵalym qarjylaı qoldaýdyń bolmaýy da sapaǵa áser etetinin aıtty. Máselen, oqýlyq jazatyn mamandarǵa laıyqty eńbekaqy tólenbeıdi, bul olardyń sapaly oqýlyq jazýǵa degen qyzyǵýshylyǵyn tómendetedi. Nátıjesinde, kóptegen bilikti pedagogter men ǵalymdar oqýlyq jazýdan bas tartady. Oqýlyq jazatyn mamandardy kásibı damytý baǵdarlamalary kemshin. Avtorlar úshin arnaıy oqytý, tájirıbe almasý jáne halyqaralyq standarttarǵa saı oqýlyq ázirleý ádisterin meńgerýge múmkindik beretin baǵdarlamalar joqtyń qasy.
Oqýlyqtardy birneshe ret saraptamadan ótkizý de sapanyń artýyna yqpal etedi. Joǵary bilikti sarapshylardan quralǵan komıssııalar oqýlyqtardyń mazmunyn muqııat tekserip, tek sapaly eńbekterdi ǵana bekitýi qajet. Oqýlyqtar zamanaýı ǵylymı zertteýlerge súıenip jasalǵany qajet. Qazaq tilindegi oqýlyqtardy daıyndaý kezinde halyqaralyq tájirıbeni eskerý mańyzdy. Avtorlarǵa laıyqty eńbekaqymen qatar arnaıy granttar bólý jáne úzdik oqýlyqtarǵa syıaqy taǵaıyndaý – yntasyn arttyratyn qadamdar. Ǵalymdar men oqytýshylardy oqýlyq jazýǵa tartý úshin kásibı daıyndyq kýrstaryn uıymdastyryp, jańa tehnologııalar men ádisterge beıimdeý ýaqyt talabynan týyndap otyr. Sondyqtan qazaq tilindegi oqýlyqtardyń sapasy men avtorlardy yntalandyrýda keshendi sharalar qabyldansa ıgi. Bul oqýlyqtardyń mazmunyn jaqsartýǵa, avtorlardy qoldaý men sapaǵa tikeleı áser etedi. Eger osy baǵytta júıeli jumystar júrgizilse, qazaq tilindegi oqýlyqtardyń sapasy artady.
ALMATY
