Erjigittiń er-toqymy

At ábzelderin jasaý – Erjigit Toqtarulynyń kúndelikti kásibi. Ol ata-babadan qalǵan ulyq ónerdi damytyp qana qoımaı, ony úlken kásipke aınaldyryp otyrǵan jan. Ári munysyn áleýmettik jeli arqyly taratyp, elimizdiń túkpir-túkpirinen izbasarlar daıyndap jatyr. Búginde sheberdiń Tık-Toktaǵy paraqshasyna 10 myńnan astam adam jazylǵan. Aıtýynsha, jazylýshylarynyń deni otandas­tarymyz. Buǵan qosa, TMD men Eýropa el­deriniń azamattary da onyń ár salǵan beınejazbasyn, onlaın efırlerin qalt jibermeıdi. Qazaq­tyń at ábzelderin jasaý, sonyń ishinde er shabý, er-toqym qurastyrý kóbine tańsyq dúnıe. Áleýjelini jaǵalaǵan jurt Er­jigittiń óneri arqyly qazaqtyń qolónerimen osylaısha keńinen tanysyp jatyr.

«Meni adamdar er-toqym jasaıtyn sheber retinde kóbirek tanıdy. Sebebi qolymnan shyqqan er-toqym men noqta, ózge de at­ábzelderi elimizdiń barlyq derlik óńirinde bar. Arnaıy tapsyrys­pen jasatyp, sheteldik qonaqtarǵa syıǵa tartqandar, halyqaralyq kórmelerde tanystyrǵandar da kezdesedi. Qazaqta ertede erdiń 35 túri bolǵan desedi. Biraq onyń kóbi búginde qoldanylmaıdy. Bizdiń Arqa jerinde keńinen taralǵan «úısin er» («qurandy er») óte qolaıly. Ony salt atpen saparǵa shyqqanda, kókparǵa shapqanda da paıdalanady. Aldyńǵy bóligine arqan baılap, ózge de zattardy ilip qoıýǵa yńǵaıly. Budan bólek, qusmoıyn, arǵyn, kereı, naıman, aıbas, t.b. er-toqym túrleri kezdesedi. Arǵyn er men naıman er uqsas, tek naıman erdiń kólemi úlkendeý. Ertede sońǵy atalǵan ekeýin jaýyngerlik er dep te ataǵan. Sebebi alǵy qasy bıik, at ústindegi adamnyń kindikten tómengi jaǵyn sadaq oǵynan qorǵaǵan. Erdiń búrkitshiler men saıatshylarǵa arnalǵan túrleri de bar. Mysaly, mynaý daıyndap jatqan erdiń birine búrkittiń baldaǵyn ornalastyrýǵa bolady. Alǵy qasy soǵan laıyqtalyp jasaldy», dep áńgimesin bastady sheber.

Erjigit Toqtarulynyń aıtýynsha, erdiń qańqasy negizi 5 bólshekten turady: alǵy qas, art­qy qas, eki jaq qaptaly, belaǵash. Keıbiri erdi tutastaı sha­bady. Al endi bireýler besten de kóp bólikten quraıdy. Kóp sheberler qaptal aǵashtaryn ógiz terisimen kóndeıdi. О́giz teri­siniń qalyńdyǵy shamamen 3,5-4 mm. Ári mundaı óńdelgen teriniń baǵasy da qymbat. Kóp sheberler toqym men belaǵashqa juqa terini paıdalanady. Onyń sapasy men quny soǵan sáıkes tómen baǵalanady. Bylǵaryny elimizdegi teri óńdeý zaýyttarynan, Belarýs elinen aldyryp otyrǵanyn jetkizdi. Túrkııa eliniń shıkizaty sapaly bolǵanymen, baǵasy qym­battaý. Sondyqtan erdi kásip kózine aınaldyrǵan sheberler kóbine tapsyrys berýshiniń talap-tilegine saı materıaldardy paıdalanady. Jylqy sharýashylyǵyn ustaıtyndar, at sportynyń áýes­qoılary búginde «sharýa erine» kóbirek tapsyrys beretin kórinedi. Ol jaıdaqtaý, qazaq erindeı emes, aldyńǵy qasy tómen keledi.

«Erdiń qańqasy qaıyń aǵa­shynan jasalady. Ony keıde ózim daıyndaımyn, keıde aǵash sheberleri­ne shaptyryp ala salamyn. Er-toqymnyń asa yńǵaıly bolýy, sán-saltanatynyń jarasýy zergerlik jáne tiginshilik ónerdiń ózara bite qaınasyp ja­týyn talap etedi. Bul óner túrlerin keńinen meńgerip alǵanmyn. Atam Baımuhamet kezinde ujymshardyń temir ustasy bolsa, ákem Toqtar – aǵash sheberi. Bul óner maǵan da qondy. Alǵash aǵashtan dombyra shabýdy úırendim. Al er-toqym qurastyrýmen 10 jyl boıy shu­ǵyl­danyp kelemin. Este qalǵan tapsyrystyń biri – Abaıdyń ákesi Qunanbaı О́skenbaıulynyń 220 jyldyq torqaly toıyna ar­naıy jasaǵan, sán-saltanaty kelisken er-toqym. Oǵan mesenattar tapsyrys berip, keıin mýzeıge tartý etti. Qabanbaı batyrdyń 330 jyldyǵyna arnalǵan toıda Qyzylorda óńiri de qymbat materıaldarmen zerlengen er jasatty. Bu­lardyń barlyǵy aıbas erler edi», dep jalǵastyrdy áńgimesin sheber.

Aıtýynsha, onyń qolynan shyqqan er-toqymnyń eń arzany – 800 myń teńge. Eń joǵary baǵalanǵany 2,5 mln teńge bolypty. Qymbat tapsyrystar eki-úsh jylda bir túsip turady. Erdiń bireýin jasaýǵa shamamen bir-bir jarym aıdaı ýaqyt jumsap, tapsyrys berýshiniń barlyq qalaýyn eskerýge tyrysady eken.

«Negizgi tapsyrys berýshiler – elimizdiń ońtústik óńirlerinen. Er-toqym jasaýshylardyń deni ońtústikte turǵanymen, meniń qolymnan shyqqan dúnıelerge qumartýshylar barshylyq. Ár ábzelge bar jıǵan-tergen ónerimdi salamyn. Bylǵaryny baptap kesý, órnekteý, qaptal men toqymǵa qaptama materıaldardy shegendeý, kúmisti eritip, sozý, órnek túsirý, toqymdy, júgerini birkelki tigispen ádipteý – barlyǵy asyqpaı jasalatyn sharýa. Árqaısysynyń túsi, pishini, ornalasýy bir-birimen úılesip turmasa, syrt kózge tur­paıy kórinedi. Sondyqtan bul jerde sulýlyq úılesimin kóre bilý de buljymas sharttyń biri. Qazirgi kúni Pavlodar men Abaı oblystary aýmaqtarynda mundaı er-toqymdy menen ózge kásibı túrde jasaıtyn sheber joq ekenin baıqaımyn. Múmkin jurt arasynda óneri elden asqan sheberler bar shyǵar, biraq olardyń dúnıesi kózge túspeıdi. Buǵan qosa jasaǵan dúnıelerimdi el ishindegi túr­li kórmelerge jıi aparamyn. Túrkııaǵa, Birikken Arab Ámir­likterine kórmege shaqyrdy, biraq barýǵa múmkindigim bolmady», dep qosty ol.

Erjigit naryqtyń zańymen júretin azamat. Tanystarynan, ózge áriptesteri men jylqy sha­rýashylyǵynda júrgenderden at ábzelderine qatysty sońǵy ja­ńalyqtardy únemi surastyryp otyrady. Sońǵy jyldary otan­dyq naryqta at sportyna ar­nalǵan noqtaǵa suranys kóbeıgenin baıqap, sporttyq noqtany kó­birek jasaı bastapty. Negizi sporttyq noqtanyń álem boıynsha bekitilgen standarttary bar, eni aıtarlyqtaı juqa, jeńil, aýyzdyq temiriniń ishi qýys bolýy kerek (salmaǵyn jeńildetý úshin). Pavlodarlyq sheber bul talaptardyń barlyǵyn oryndap otyr. Onyń atalǵan noqtalarǵa óz tarapynan qosqany – árbirine qazaqtyń oıý-órnekterin salady. Ulttyq naqyshtaǵy mundaı noqtalar alystan menmundalap, sáıgúliktiń kelbetin ashpasa, syı­qyn buzbaıtyny anyq.

Atap óterligi, osydan birer jyl buryn elimizdegi qol­óner­shilerge qoldaý bolsyn dep jer­gilikti ákim­dikter sheberhanalar uıym­das­tyrǵan. Ertis-Baıan óńirinde de mundaı usynys bolǵan edi. Alaıda Erjigit Toqtarulyna usynǵan ǵıma­rat kóńilden shyq­papty.

«Aıadaı ǵana 18 sharshy metr bólmede ózińiz jáne taǵy eki sheber jumys isteısizder degen talap qoıdy. Stanoktarym, qural-saımandarym mundaı alańǵa syımaıtyny anyq. Sypaıy túrde bas tarttym. Memleket tara­py­nan qolónershilerdi qoldaý is-shara­lary jasalyp jatyr dep estip qalamyn. Biraq at áb­zelderin jasaıtyn sheberler ondaı múmkindikten ada», dep qynjyldy.

Sóz sońynda Erjigit Toq­tar­uly er-toqym jasaý óneri asa tó­zimdilikti qajet etetinin jet­kizdi.

«Mashaqaty mol kásip, ári kóp ýaqytty talap etedi. Keıde sál bir detal kóńilden shyqpasa, tutastaı bólikterdi qaıtadan aıyrbastaýǵa týra keledi. Shabyt júrmese, ja­saǵan erdiń sáni de kelispeıdi. Sondyqtan ata-babamyzdyń bul kásibin bastapqyda táýir bastap, orta jolda tastap ketken talaı azamatty kórdim. Naryqtyń suranysyna saı ıkemdelýimiz kerek. Áleýmettik jelidegi beı­nejazbalardan sheteldik she­berlerdiń barmaq basyndaı zatty kesip, joný úshin qanshama zamanaýı stanoktar, quraldar paı­dalanatynyn baıqaımyz. Teh­­nologııalyq múmkindik adam qolymen jasalatyn jumystyń kóp bóligin eńseredi. Ondaı stanoktar men tehnologııa jaqyn arada er-toqym jasaý ónerine de enetinine kúmánim joq. Eń bastysy, kóne men jańashyldyqty sabaqtastyra bilgen abzal», dep qorytty sózin Erjigit.

Pavlodar oblysy