Parasat bıiginde

Adam ómirinde ata-anadan keıin­gi orny bólek jan – ustaz ben tálimger. Ýaqyt ótken saıyn olardyń tulǵasy bıikteı túsetini bel­gili. Alǵashqy ustazymyzdan bastap, ká­sibı ómir baspaldaǵyna jetelegen bilikti oqytýshylarymyzǵa deıin sanamyzda, júregimizde jattalǵan. Sondaı qadirli tulǵanyń biri ári biregeıi – tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Amanjol Kúzembaıuly.

Alǵash stýdent atanyp, Qaraǵandy ýnıversıtetiniń tabaldyryǵyn attaǵan­nan mazmundy ǵylymı dárisin tyńdap, tulǵalyq tárbıesin alǵan shákirtteriniń ishinde biz de barmyz. Búgin seksenniń seńgirine sergek kelgen kórnekti ustaz, ǵalym, qoǵam qaıratkeri Ábekeń týraly aıtar oı-pikirimiz az emes.

Ustaz – bilimniń shamshyraǵy, ǵalym – ǵylym men jańalyqtyń jarshysy, al qoǵamnyń qaıratkeri – týǵan eliniń janashyry. Al endi osy mártebeni kásibı tarıhshy ıelense, halyq tynysy ashylady. Memleket basshysynyń taıaýda Kókshetaýda ótken Ulttyq quryltaıda aıtqan myna qaǵıdatty sózine Amanjol Kúzembaıulynyń ómirlik ustanymy tolyq sáıkesedi: «Biz tól tarıhymyzǵa kókjıegi keń, tamyry tereń órkenıettik kózqaraspen qaraýymyz kerek. Bul – óte mańyzdy. Sonda ǵana halqymyzdyń ótkenine, búgini men bolashaǵyna múlde jańa kózqaras paıda bolady».

Ábekeń soǵys bitken jyly Qostanaı oblysynyń Mendiǵara aýdany Uzynaǵash aýylynda dúnıege kelipti. Maılyaǵash jeti jyldyq mektebinde, Qostanaı­daǵy Y.Altynsarın atyndaǵy mektepte oqyp­ty.1965 jyly Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń tarıh fakýltetine oqýǵa túsip, kásibı joǵary bilim alǵan ol eńbek jolyn Qaraǵandy memlekettik pedagogıka ınstıtýtynan bastaǵan. 70-jyldardyń basynda Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵaǵan.

Ábekeń áýelden-aq ýnıversıtettiń jumysyna belsene aralasyp, oqý-ádis­te­melik jańa tehnologııalardy erkin ıgeredi. Keshikpeı oqý-ádistemelik basqarma basshysy qyzmetine taǵaıyndalady. Bul salada ýnıversıtettiń kitaphanasyn qa­jetti oqýlyqtarmen, oqý quraldarymen, monografııalyq eńbektermen tolyqtyrýǵa basa kóńil bóledi.

1987 jyly jarııalaǵan «Qazaqstan ejelgi dáýirde» atty oqý quraly tarıh­shylar arasynda úlken suranysqa ıe bol­dy. Qazaqstan Respýlıkasy Ult­tyq ǵy­lym akademııasy Sh.Ýálıhanov atyn­daǵy Tarıh jáne etnologııa ınstı­týty­ bul eńbekke joǵary baǵa berip, ol ­10 ret qaıta basylyp shyqty. 1993 jyly ­osy ıns­tıtýttaǵy doktorlyq keńeste ­«Qa­zan tóńkerisine deıingi qazaq tarı­hy­na jańa tujyrymdama negizinde qaıta qa­raý» at­ty taqyrypta doktorlyq dısserta­sııa qorǵady.

Ustaz-ǵalym qazaq tarıhyn joǵary mek­tepte ǵana emes, orta bilim beretin mek­­tep­terde, tipti balalalar oqytý qajet­tigin kóterip, sol kezde partııa komıteti­niń hat­shysy, kórnekti qaıratker О́zbek­áli Jánibekovke usynys hat joldaıdy. ­Keshik­peı mınıstrlikten orta mektepterge ar­nalǵan qazaq tarıhy páni úshin oqý baǵ­dar­lamasyn jasaý jóninde tapsyrma alady. Ábekeń jasaǵan balamaly baǵdarlama sol kezdegi respýblıkanyń orta mektepterinde qazaq tarıhyn oqytý­ǵa zor kómegi tıedi.

Amanjol Kúzembaıuly elimizdiń sol­­­tústik, ortalyq, batys óńirlerinde (Qos­ta­naı, Kókshetaý, Torǵaı, Qaraǵandy Jez­qazǵan oblystarynda) tarıh páni muǵalim­derin qaıta daıarlaý jáne jetildirý isine belsene atsalysty. О́zimen birge kafed­rada isteıtin oqytýshylarymen bi­rigip orta mektep muǵalimderi úshin «Ti­rekti konspekt» dep atalatyn oqý-ádis­temelik materıaldar jınaǵyn daıarlap, qoldanys­qa engizdi.

Uly oıshyl Ábýnasyr ál-Farabı: «Ǵy­lymmen aınalyssam degen adamnyń aqyl-oıy aıqyn, erik-jigeri zor, tilek-maqsaty aqıqat pen adaldyqqa qyzmet etýge talap jolynda bolýy shart» deıdi. 1978 jyly Ábekeń QarMÝ Qazaqstan tarıhy kafedrasynyń dosenti, keıin meńgerýshisi boldy. Bul jyldary Ábe­keń ýnıversıtette arheologııa-etnogra­fııa murajaıyn uıymdastyrdy. Arheolo­gııa­lyq jumystardyń jetekshisi retinde alǵashqylardyń biri bolyp kelisimshart negizinde júrgizýdi jolǵa qoıdy. 1984 jyldan bastap birneshe etnografııalyq ekspedısııa uıymdastyrdy. Osynyń negizinde «Qaraǵandy tarıh mektebi» atty jas ǵalymdar toby qalyptasty. Búginde sol toptan shyqqan shákirtteri elimizdiń túkpir-túkpirindegi qyzmet isteıdi.

Ábekeńniń bilim men ǵylymdy yq­pal­dastyqta damytý jolyndaǵy uıym­das­tyrýshylyq is-qyzmeti de erek­she. 1993 jyldyń Qostanaı aýyl sharýa­shy­lyǵy ınstıtýy basshylyǵynyń sha­qy­rýymen osynda Qazaqstan tarıhy ka­fedrasyn uıymdastyrdy. 1998 jyly Soltústik ­Qa­zaq­stan memlekettik ýnı­versıtetiniń zań fakýltetiniń dekany bolyp taǵa­ıyn­dal­dy. Sondaı-aq Qazaq memleket­tik zań ­akademııasy Soltústik Qazaqstan fılıalynyń dırektory qyzmetin qosa atqardy. ­2001 jyly Memlekettik qyz­met ınstıtýty fılıaly kóship kelgende, Amanjol Kúzembaıuly osy oqý ornyna bas prorektor bolyp taǵaıyndaldy. 2004 jyldyń aqpanynda ol jekemenshik Qostanaı aýmaqtyq tarıhı-zertteýler ınstıtýtyn uıymdastyrdy.

Ábekeń Otan tarıhy ǵylymyn damytý jumystaryn únemi júrgizip keledi. Ol 80-90 jyldary-aq ulttyq tarıhyn keńestik ıdeologııa yqpalynan shyǵarý, shynaıy jáne obektıvti zertteý bastamasynyń aldyńǵy qatarynda boldy. Professor Amanjol Kúzembaıuly ult tarıhy ǵy­lymı mektebiniń qalyptasyp-damýyna qomaqty úlesin qosty. Onyń qalamynan týǵan ǵylymı jáne ǵylymı-kópshilik eńbektiń sany 500-den asty. Onyń ishinde 56 monografııa, oqýlyq, oqý quraly bar. JOO-ǵa arnalǵan «Qazaqstan tarıhy» eńbegi 1992 jyldan beri 50 myń danamen 10 ret baspadan shyqty. Sonymen qatar ǵalym 14 ǵylym doktory men kandıdatyn daıarlap shyǵardy. О́zi de, shákirtteri de keýde qaqpaı, maqtanbaı eńbek etip júr.

1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi Amanjol Kúzembaıulyn azamat, tarıhshy retinde shırata tústi. Ol kóp minberden ulttyń teńdigi men quqyn maıdan qyl sýyrǵandaı aıta aldy. Otanshyl rýhta­ǵy azamattarǵa el tarıhyn, mádenıetin ­oraıymen jetkize aldy. Ábekeń monografııalarynda, oqýlyqtar men oqý qu­raldarynda tarıhtyń ózekti máselele­rin qozǵaýmen birge jalǵan tarıhshylar­men ymyrasyz kúrese bildi.

Amanjol Kúzembaıuly izdenimpaz­dyǵy, biliktiligi, eńbekqorlyǵy arqasyn­da eki márte «Úzdik oqytýshy» grantyn je­ńip aldy. «Qazaq SSR halyq aǵartý isiniń ozyq qyzmetkeri», «Qazaqstan Respýblıkasy ǵylymyn damytý­ǵa sińirgen eńbegi úshin» tósbelgilerimen, A.Baıtursynuly atyn­daǵy altyn medalmen marapattalǵan. ­2015 jyly Qosta­naı­dyń «Jyl adamy» ata­ǵyn ıelenip, 2017 jy­ly «Qazyna» mesenattar syılyǵyn aldy.

Ábekeń 2004 jyldan Qostanaı mem­lekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynda professor bolyp qyzmet isteıdi. Tobyl boıyndaǵy shahardyń syıly aqsaqaly. Jas jáne orta býyn pedagogterdiń, ólke­tanýshylardyń qadirli ustazy. Ardagerler keńesiniń syıly da bedeldi múshesi.

Birde Amanjol Kúzembaıulymen Astanadaǵy ǵylymı konferensııada shú­ıir­kelesip qaldyq. Áńgime ǵylymnyń qazirgi jaǵdaıy men jastardyń izdenisi men kúrdeli máselesi jóninde órbidi. Sonda ustazymyz: «Shyǵysta «Adam ǵylymnan góri tárbıege kóp muqtaj» degen danalyq bar. Munyń qazirgi maǵynasy – jastardy ǵylymǵa tartý úshin de olarǵa durys tálim berýimiz qajet. Abaı orys tili arqyly tár­jimelegen Gete «Kimde ǵylym myqty bolsa, jadaǵaı nanym-senim aıdalada qalady» depti. Áne, biz osyny eskersek qoı!» dedi.

Parasat bıigindegi Ábekeńmen suhbattas bolý – bir baqyt. Muny Qaraǵandynyń, Qyzyljardyń, Qostanaıdyń zııalylary jaqsy biledi. Ǵalymnyń ustazdyq, qaıratkerlik, adamshylyq tájirıbesi, ustanymy – jasqa da, jasamysqa da ónege.

Sataı Syzdyqov,

L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ Ortaǵasyrlyq derektaný ortalyǵynyń dırektory