– Sársenbaı Seıilbekuly, aldymen ulyq merekeniń tarıhyna toqtalsańyz?
– Naýryz – Ortalyq Azııa halyqtarynyń eń kóne merekesi. Onyń bizdiń dáýirimizge deıin 3-4 myń jyl buryn paıda bolǵany ǵylymı dáleldengen. Naýryz parsy tilinen alǵanda, «Jańa kún» degen maǵyna beredi. Bul kún men túnniń teńelýine baılanysty aıtylǵan dep oılaımyn. Naýryz merekesi týraly ejelgi túrki halyqtary ádebıetinde aıtylady. Máselen, Omar Haııamnyń «Naýryznama» degen kitaby bar. Onda osy meıramnyń qaı dáýirden paıda bolǵany jaıynda biraz derek qamtylǵan. О́zbek ádebıetiniń klassıgi Álisher Naýaıdyń shyǵarmalarynda da Naýryz merekesi týraly tyń dúnıeler kezdesedi. Sondaı-aq Ortalyq Azııadan shyqqan basqa ǵulamalardyń da eńbekterinde Naýryzǵa baılanysty derekter kóp. Ony О́zbekstan Respýblıkasynyń memlekettik kitaphanasy men Tashkenttegi Álisher Naýaı atyndaǵy kitaphana qoryndaǵy kóne kitaptardan taba alasyz. 2001 jyly «Qaraqalpaq halqynyń salt-dástúr jyrlary» taqyrybynda kandıdattyq dıssertasııamdy jazdym. Osy ǵylymı jumysyma Naýryz meıramyna baılanysty biraz dúnıeni kirgizdim.
– О́zbekstanda Naýryz qalaı ótedi?
– Naýryzdy ár halyq ózinshe atap ótedi. Mysaly, О́zbekstanda Ulystyń uly kúni – 21 naýryzǵa týra keledi. Negizinen, kún men túnniń teńelýi de 21-nen 22-ne qaraǵan kúnge sáıkesedi. Sondyqtan О́zbekstanda 1989 jyly Naýryzdy 21 naýryzda atap ótý týraly memleket qaýlysy shyqqan. Mine, sodan beri bul halyqtyq meıramǵa aınaldy. Osy kúni barlyq jurt ádemi kıinip, kóshege shyǵyp serýendep, bir-birin merekemen quttyqtap, shat-shadyman qýanyshqa keneledi. Teledıdarda merekege baılanysty túrli keshter, qoıylymdar kórsetiledi.
Naýryz merekesi bizdiń elde úlken shaharlardan bastap, shaǵyn eldi mekenderge deıin toılanady. Taıqazandarǵa burqyratyp palaý pisiriledi. Jyrshylar tógiltip jyr aıtyp, ánshiler áýeletip án salady. Bıshiler myń buralyp bıleıdi. Bozbalalar men boıjetkender yrǵalyp altybaqan tebedi. Qyrda qıqýlap at báıgesi uıymdastyrylady. Qysqasy, bul merekede halqymyzdyń san ǵasyrdan beri jalǵasqan ǵajaıyp salt-dástúrimizdiń barlyq rásimi sán-saltanatymen jasalady. Sondaı-aq naýryzda jerge kók shyǵyp, dıhanshylyq kásip bastalady. Eńbek kórigi qyzady.
Bir jaǵynan, Naýryz – túrki halyqtaryna ortaq mereke. Bizdiń tilimiz de, dinimiz de, dilimiz de, salt-dástúrimiz de ortaq. Bul meıram túrki halyqtarynyń týystyǵyn, dostyǵyn odan ári jaqyndatyp, bekite túsedi. Sondyqtan bul meıramdy túrki halyqtary arasyndaǵy altyn kópir deýge bolady.
– Otbasyńyzda Naýryzdy qalaı qarsy alasyz?
– Biz eki-úsh otbasy birigip, «súmelek» taǵamyn daıyndaımyz. Bul merekeniń naýryz kóje sekildi basty taǵamy. Naýryzdyń paıda bolǵanyna 3-4 myń jyl bolsa, sodan beri de bul taǵam daıyndalyp keledi. El aýzyndaǵy ańyzdarǵa súıensek, «súmelek» nemese «sýmalak» sóziniń eki maǵynasy bar. Birinshisi – parsynyń «sı melek», ıaǵnı «otyz perishte» degen sózinen shyqqan deıdi. Naýryz kezinde «súmelek» qaınap jatqanda qazannyń qasynda 30 perishte otyrady-mys. Sondaı-aq ony buryn «semene» dep te ataǵan. Ony kúzdik bıdaıdan ázirleıdi. Kúzdik bıdaıdy ydysqa egip, qarańǵy jerge saqtaıdy. Oǵan kún saıyn eki-úsh márte sý quıady. 5-6 kún ótkennen keıin bıdaıdyń dáni kógerip shyǵady. Sodan ony alyp, kelsapqa túıip, sýyn alady. Onyń sýy sút sekildi appaq bolady. Sol sýdy qazanǵa quıyp, onymen birge un salady. Qazan túbine un jabysyp qalmaý úshin 5-6 tas salyp, ony bylǵap turady. Taǵy da qosatyn as túrleri bar. Muny biraz ýaqyt daıyndaıdy. Ony isher aldynda adamdar bir-birin meırammen quttyqtap, jaqsy tilekterin aıtady. Bul taǵamnyń adam densaýlyǵyna paıdasy óte zor. О́ıtkeni jańa ósken bıdaı dárýmenge baı. Qystan densaýlyǵy álsiregen adamǵa kúsh-qýat beredi. Saýaby da mol.
Áńgimelesken –
Azamat ESENJOL,
«Egemen Qazaqstan»
