Ǵasyrlar toǵysyndaǵy tolǵamdar

El egemendigi jyldaryn bolashaqtyń jarqyn jolymen ushtastyra zerdeleýde, keshegini durys destelep, keleshekti kemel kóregendikpen kesteleýde Elbasynyń hattalǵan eńbekteri eresen. Tuńǵysh Prezıdent kitaphanasynda ózindik orny bar bul týyndylardy qaıtalaı paraqtaǵanda, ne túısinemiz? Aqıqattyń aq joly Nursultan Nazarbaevtyń «Aqıqattyń aq joly» kitaby 1991 jyldyń naýryz-sáýir aılarynda qaǵaz betine túsipti. Qazaqqa qasıetti sol jyly jaryqqa shyqty. Eleýli eńbekke zerde júgirtip, óz kezeńiniń shyndyǵy turǵysynan úńilseńiz, teńdessizdigin túsinesiz. Ásirese, álippesi ashylyp úlgermegen naryqtyq ekonomıka týraly salıqaly sóz saptalady. Bolashaqqa batyl qadam basqan, óz amal-áreketiniń nátıjesi arqyly erteńnen ne kútýge bolatynyn anyq salmaqtaǵan saqa saıasatkerdiń jan syry. Árıne, qoǵamnyń bir formasııadan kelesi bir formasııaǵa aýysýy – orasan zor qubylys. Basqasy basqa, adamdardyń sanasyn ózgertý, ońaltý, tıimdirek oılaýǵa ıildirý – qıynnyń qıyny. «Keıde men ózime ózim: «Bizdiń halqymyzǵa ne qajet osy?» degen suraq qoıamyn. Ázirshe bul suraqqa senimmen qaıtaratyn bir ǵana jaýabym bar: halyq óziniń turmysynyń qashan jaqsaratynyn taǵatsyzdana kútýde. Qazir ol qaıdaǵy bir jarqyn bolashaqty kútýdi tipti de, qajet etpeıdi. Onyń ústine, qazirdiń ózinde sapalyq jaǵynan tipti, ózgeshe kórinetin ondaı bolashaqqa jetý joly kezekti synaqtar arqyly ótetini ýáde etilip otyrsa», deıdi avtor 228-bette. Endeshe, ol qandaı qıly-qıly kúnderdiń tap keletinin aldyn ala anyq bildi... Qysqasy, kitaptan shynaıylyq lebi ańǵarylady. Ony uly muratqa attanǵaly turǵandardyń suhbaty desek te jarasar. Ǵasyrlar toǵysynda 1996 jyldyń 23 sáýiri. Memlekettik turǵydan «neniń qalaı?» ekeni, «qaıda? qashan?» ekeni naqtylana qoımaǵan dúdamal kezeń «Ǵasyrlar toǵysy» kitabynda el bolýdyń alǵashqy qadamdary haqynda aıtylady. Al 1996 jyldyń 23 sáýiri – kitap  jaryq kórgen kún. Kitap oqıtyn shaq bolmasa da mundaıda qalyń oqyrmanǵa Elbasy jazǵan eńbek, árıne, qyzyǵýshylyq týǵyzbaı qoımaıdy. «Endi ne bolmaq?, Qaıtpek qajet?» degen tarıhı kezeńniń keıipkerleri ózderiniń zańdy saýaldaryna jaýap izdeıdi. Prezıdent bolsa, oqyrman-kópshilikke mán-jaıdy birden bildiredi: «Basyn ashyp alaıyq: bul kitap óz kózimizben kórgenimizdi, óz basymyzdan keshkenimizdi, júzdes-suhbattas bolǵan tulǵalardyń minezdemelerin qamtyǵanymen, memýar janryna jatpaıdy. Eger bizge salsa, bul shyǵarmanyń janryn «bolashaq jaıly estelik» dep sanaǵan oryndy sııaqty...». Olaı deıtini – búginine bolashaqtyń kózimen qaraýdy talap etkendiginen. Onyń kókeıge qonymdy myna bir sózi sanada sáýle shashyp turady: «Men – óz halqymnyń jolynda basymdy báıgege tikken adammyn». Tarıh tolqynynda Myńjyldyqtar toǵysy. «Tarıh tolqynynda» jaryq kórdi. 1999 jyldyń 13 qańtarynda Almatydaǵy «Ankara» meımanhanasynda tusaýkeser rásim ótti. Dál qaı kúni ekeni jadymyzda jattalmaǵanymen, bul oqıǵanyń Qazaq radıosynan berilgeni qulaǵymyzda qalypty. Ala tańnan qara keshke deıin elektr shamy sónetin, bútin tirliktiń berekesi búline jazdaǵan sol surqaı jyldary aınalaıyn qara radıo kóp kóńilge kádimgideı demesin qylǵany ras. Aýyldyń qulaǵy da, kózi de, sózi de ózi edi... «Tarıh tolqynynda» – Memleket basshysynyń ótken ǵasyrlar kókjıegine kóz jiberip, kókeı sýarǵan kitaby. Qaqqannyń tańdaıyn, ushqannyń qanatyn taldyrar atamekeniniń keshegisin aǵymdaǵysymen tutastyrǵan zertteý. Shyǵarma negizgi bóliminde ótken kúnniń órnegin túzgen. Tarıhty kezeń-kezeńimen tııanaqtaǵan oqýlyq dese, jarasymdy. Al qorytyndy tusqa kelgende, avtor ár sózin sanamalap oı túıetin ádisimen keler kúnge degen asqan alańdaýshylyǵyn ańǵartady. «Tarıh sheńberleri jáne ulttyq zerde» taraýyndaǵy mynaý sóz – oıymyzǵa tuzdyq: «Eger biz memleket bolǵymyz kelse, ózimizdiń memlekettiligimizdi uzaq ýaqytqa meńzep qurǵymyz kelse, onda rýhanııattyń bastaýlaryn túsingenimiz jón». «Tarıh tolqynynda» Prezıdent halyqtyń qajettiligi ǵana emes, mindeti bolýǵa tıis jaıttardy erekshe eskergen. «Al osy mindet bizdiń aldymyzǵa tek qana, bir ǵana uly múmkindik túrinde emes, qatal qajettilik túrinde de qoıylyp otyr. Ony sheshsek, biz tarıhtyń ózimizge shaqtalǵan mezgiline sáıkes bolamyz, tarıhı bolymsyzdyqtyń bos qýysynda bosqa qarmanyp júrmeımiz». Eýrazııa júreginde Nursultan Nazarbaevtyń teńdessiz shyǵarmalarynyń biri – Astana. Shejirege shegendelip úlgergen shyndyq osyndaı. Elorda topyraǵyn Arqa tórinen tabýdyń syry nede? Bul týraly jáne saǵat tilimen sanastyrmaǵan, mehnaty mol ózge de ister jóninde «Eýrazııa júreginde» eńbeginde baıan etildi. Eń basty saýal tóńireginde Elbasy bylaısha oı juptaıdy: «Astanany kóshirý Qazaqstandy jańa táýelsiz memleket retinde ornyqtyrýda zor ról atqaratynyna men senimdi boldym. Birinshiden, astanany kóshirýdi biz áýel bastan geosaıası turǵyda Qazaqstandy nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan qadam retinde qaraǵanbyz. Sóıtip, biz ózimizdiń beıbitshil syrtqy saıasatymyzdyń san salaly baǵyt­tylyǵyn qýattadyq... Ekinshiden, bizdiń tańdaýymyzda qaýip­sizdik máselesi mańyzdy oryn aldy. Bul tur­ǵyda táýelsiz memlekettiń astanasy syrt­qy shekaralardan alystaý jerde, múm­kin­diginshe eldiń ortasyna taman turýǵa tıis-ti... Úshinshiden, astanany aýystyrý Qazaqstannyń ekonomıkasyn odan ári damytý turǵysynan da tıimdi edi... Tórtinshiden, bul sheshim elde tu­raq­tylyq pen ultaralyq kelisimdi nyǵaıtý tur­ǵysynan daýsyz artyq­shy­lyq­tar ákel­gen qadam boldy». Qazaqstan joly Kindik shahar jaıynda talǵamdy tolǵanys «Eýrazııa júreginde» túgesile qalǵan joq. «Jańa astanaǵa kóshý jáne ony salý týraly oı mende erterekte, sonaý alystaǵy 1992 jyly týǵan edi, biraq men ol kezde muny aýzymnan shyǵarmadym. О́ıtkeni, Qazaqstannyń ekonomıkasy oılaǵandy iske asyrýǵa múmkindik bermedi», deıdi Prezıdent «Qazaqstan joly» kitabynda. Árıne, «ógiz ólgeli, arba synǵaly» jatqanda, kókeıde ǵana oryn tepken mundaı kórikti oıdy aýyzdan shyǵarý essiz qııalshyldyq kóriner edi. Al birer jyldan soń jarııalaý – kózsiz batyldyqpen teń. Sebebi, halyqtyń ekonomıkalyq-áleýmettik ahýaly, qoǵamdyq turǵydan sanadaǵy ózgergeni lázim ólshemder óte batyl bastama kóterýge ýaqyt qajettigin talap etýshi edi. Sondyqtan elordany aýystyrýǵa qatysty sóz qozǵaý úshin asqan júrektilik pen bilimdarlyq, jańashyl bastamaǵa tutas jurttyń kózin tez jetkizetin qajyr-qaırat, dálirek aıtqanda, qudiret pen qabilet aýadaı qajet bolatyn. Bári tabyldy. Astana salyndy. Qazir she? «Qazir men Astana kóshelerinen ótip bara jatyp, oǵan súısine qaraımyn. Kóptegen astanalyqtar sııaqty meni de bul jerde eshteńemen shatastyryp almaıtyndaı, óz úıimdi tapqandaı, aıtyp jetkizýge bolmaıtyn sezim baýrady. Kisi ony basqa esh nársemen shatastyryp almaıdy ǵoı. Bul qýanysh pen tynyshtyqty qatar seziný bolatyn. Tipti, kóshe shamdarynyń ózi saǵan nur shashqandaı, aǵash japyraqtary seniń basyńnan sıpaǵandaı sezimge oranasyń», – deıdi Elbasy «Qazaqstan jolynda». Sóz sońy Memleket basshysynyń kitaptary joǵaryda atalǵan kitaptarmen bitpeıdi, árıne. Tuńǵysh Prezıdent jaıynda jazylǵan shyǵarmalar da alýan-alýan. Ásirese, ózge tilderde jaryq kórgen jazbalar – óz aldyna bir shoǵyr. Máselen, jýyrda Máskeýde tanystyrylymy ótken orys tilindegi «Ne shelkovyı pýt» shyǵarmasy – búginge deıin jaryq kórgen eńbekterdiń ázirge sońǵysy. Birinshi basshyǵa qatysty hattalǵan barlyq kitaptar kúrdeli ǵylymı-tarıhı zertteý úshin taptyrmas taqyrypqa toly. Osy rette myna jaıtty aıryqsha atap ótken abzal: Elbasy kitaphanasy qorynda jınaqtalǵan materıaldardyń ózi – keleshekte dúnıege keler talaı týyndyǵa azyq. Erbolat TILEKQABYLULY, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti –  Elbasy kitaphanasynyń jetekshi sarapshysy. ASTANA.