Kelip qaıt Kókshe tórine!

Sandyqtaý sýretteri

Kókshetaý dese, til ushyna aldymen Býrabaıdyń iligetini bar. Áıtse de, tumsa tabıǵattyń adam aıaǵy sırek basatyn qolat-qoınaýlary az emes. Kilkigen kók munar saǵym syrly Sandyqtaýdyń sulý júzin beısaýat kózdiń suǵynan saqtaǵysy kelgendeı qymtap, kólegeılep jatary bar. Áldebir sheber qııýyn kelistirip qolmen qalaǵandaı sandyq tastardyń jalpaq jotasynda qo­jyr-qojyr qara tastardy qaq jaryp máńgi jasyl qaraǵaılar ósip tur. Qamshysilter jerde qoldyń sala­syndaı úıir-úıir aq qaıyń. Záý bıikten tómenge asyǵyp aqqan on san aq bulaq tirshilik kúıin shertip tur.  Osynshalyqty ýyz tabıǵattyń qunarly bir pushpaǵyn quraıtyn aýdan kólemi – 6,4 myń sharshy shaqy­rym. Avtomobıl joldarynyń uzyn­dyǵy 777 shaqyrymǵa teń. Sál taratyp aıtatyn bolsaq, onyń 68 shaqyrymy respýblıkalyq ma­ńyzdaǵy, 135 shaqyrymy oblystyq mańyzdaǵy joldar. Qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn qyryq kún shil­dede kenezesi kepken kórkem dala­nyń tańdaıyn jibitip, Jabaı, Sar­qyrama, Jylandy, Ashyly, Atyjoq, Qońyr ózenderi aǵady. О́zen jaǵasy qalyń toǵaı. Bul kúnde ataýy el esinen shyqqan júz san shóp qaqalyp ósedi. Kúmis tostaǵannyń ishindegi nárdeı bolyp jatqan Novonıkolsk, Jaqsy-Jalǵyztaý, Qumdykól tárizdi tushy sýy mólt-mólt etip jatqan, aq balyǵy taıdaı týlaǵan aıdyndar da bar. Bul kólderde balyqtyń jıyrmadan astam túri bar. Jyl saıyn saı-salamen aǵyp kelip qosylatyn qar sýynan  keneresi keńip, burq-sarq etip asyp-tasyp jatatyn Jabaı ózenine syzdyqtaı syzylyp Sarqyrama men Ashyly ózenderi kelip qosylady. Bir ǵajaby, úsh ózenniń túıisken ańǵary alystan súısintip, kóz salǵan adamǵa qaly kilemdeı qulpyryp, myń túske boıanyp, kóńil arbap kórineri bar.

Bul ólkeniń bir baılyǵy – ıt tumsyǵy ótpeıtin ný orman. Sandyqtaýdyń jan jadyratar kórkem qoınaýyna súńgip ketseńiz, qos qaptalynda qushaǵyń jetpeıtin júzjyldyq qaraǵaılar samsap turady. Orman kólemi sha­ma­men alǵanda 70,8 myń gektar alqapty quraıdy. Negizinen, aýdannyń soltústik bóliginde ornalasqan. Adam aıaǵy sırek bolǵan soń, jemis-jıdegi de óte mol. Qustyń da júzden astam túri meken etedi. Syńsyǵan ný ormannyń ishinen maral, qasqyr, túlki, tıin, qoıan, sýyr, borsyq, qarsaq tárizdi ańdardy kezdesti­rýge bolady. Osy óńirdi jaılaǵan kónekóz qarııalardyń aıtýyna qaraǵanda, Sandyqtaýdyń ný ormandaryn ilki zamanda aıý da meken etken eken. Orman qojasynyń eń sońǵysyn sonaý 1897 jyly Rıabýhın degen ańshy atyp alypty.   

Taý silemderinen kóship kelip kókiregińe qonatyn kórkem sýretti óńirdiń ataýy nege Sandyqtaý dep atalǵan degen saýalǵa da jaýap izdep kórelik. Este joq eski kezeńde  áldebir sıqyrshy mekendepti. Birde qulaǵyna qara ormandaı qalyń eldiń ishinde aı dese aýzy, kún dese kózi bar has sulý bar degen habar jetedi. Jurttyń sıpattaýy solaı. Has sulý týraly habar jetken soń, sıqyrshydan degbir ketken. Qalaı da ustap almaq, alyp qashpaq. Kúnderdiń bir kúninde qara nıetin júzege asyrady. Jurt kózinen tasa jerge alyp ketedi. Túıeniń órkeshindeı bolyp tóńkerile búk túsip jatqan jotanyń astynda aýmaǵy ájeptáýir úńgir bar eken. Sol úńgirge jasyrady. Arýdyń joǵalǵanyn Sandyqtaýdyń jigitteri de estip, qulaqtansa kerek. El emes pe, namys býǵan. Sıqyrshy bolmaq túgili kim bolsa da, sybaǵasyn berip, arýdy azat etpek. Jappaı atqa qonǵan. Kún júrgen, tún júrgen. Apta ótken, aı ótken. Aqyry taýypty. Biraq esil erler degenine jete almaǵan. Jotanyń ústinde jolyqqan sıqyrshy eldiń namysqoı jigitteriniń bárin sıqyrlap, tas qylyp jiberse kerek. Qazir ártúrli pishindegi tas bitken sol sulýdy izdep shyqqan jaýjúrek jigitter desedi. Al baýyryndaǵy bulaq – anyǵynda bulaq emes, arýdy arashalap alamyn dep shyqqan Alash jigitteriniń kóz jasy. Ańyz solaı deıdi.

Aýdanda birneshe qonaqúı bar. Qoǵamdyq tamaqtandyrý oryndary da qyzmet etedi. Týrızm aýmaǵy aıtarlyqtaı keńeıýine baılanysty jańa jumys oryndary da ashylyp, halyqqa keregi de osy. Bul oraıdaǵy jospar 100 paıyz oryndalǵan. Balkashın selosynda jańa dámhana salynǵan. Basqa da qurylystar boı kóterip jatyr. Týrızm salasyn damytýǵa ınvestısııa tartylýda.

Sandyqtaýda taza aýa jutyp, orman-toǵaıyn erkin aralap, kúmis kóline shomylyp dem alýmen qatar, ańsaryńyz aýyp bara jatsa, ańshylyq jasaýǵa da bolady. Jazda jaıly bolǵanymen, shyndyǵyn aıtqanda, qysqy týrızm – áli túren túspegen soqpaq. Osyndaı tabıǵattyń ózi peshenemizge buıyrtqan yryzdyqty durystap paıdalansaq, bıýdjettiń qaltasy tompaıa túser edi.

Qoınynda Zerendiniń qazyna bar...

Zerli Zerendi – týrızmniń baǵyn jandyratyn-aq jer. El aıaǵy kóp basa bermeıtin «Kókshetaý» memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń Zerendi fılıaly aýmaǵynda bes birdeı týrıstik soqpaq bar. Jaı ǵana soqpaq emes, joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, arada qansha jyl ótse de aı sıpatty ajaryna kireýke túspegen, qadam basqan saıyn rýhanı qazyna kezigetin ǵajaıyp ólke.

Búgingi týrıstiń ańsary – tamyl­jyǵan tabıǵattyń aıasy ǵana emes, rýhanı qazynasy. Bilgisi keledi, ót­kenine kóz júgirtkisi keledi. Arý tabıǵat aǵzasyna qýat berse, kól-kósir rýhanı baılyq jan-dúnıesin naq osy Zerendiniń syrbaz sulýlyǵy sııaqty tirshiliktiń tozańynan aryltyp, qur atqa mingendeı qýat­tandyryp jibermek. Aýdan aýma­ǵyn­da 16 tarıhı-mádenı mura bar. Shaǵyn aýdan úshin az olja emes ári jady­raǵan jaz aılarynda kelimdi-ketimdi meıman qarasy da mol. Demek elge ortaq, jalpaq jurttyń nesibesine buıyratyn dúnıe. Bul eskert­kishterdiń kópshiligi tym áridegi paleolıt, qola dáýirlerine tıe­sili. Beridegi biraz jurtqa bel­gili dúnıe de az emes. Sál ǵana sabaq­tap kórelik. Áıgili Ýálı han. Hanǵa buıyrǵan jer besik te osy aýdan­nyń aýmaǵynda. О́z zamanynda basqynshy jaýdan el qorǵaǵan arýaq­ty Montaı, Qosaǵaly  batyrlar men qara sózden eshkimge des ber­megen, el daýyn, jer daýyn jalǵyz aýyz sózben sheshken Dúısen bı mazarlary da osy topy­raqta. Al áıgili Aqan seriniń máńgi ólmes ánine arqaý bolǵan, ajarynan aı yqqan, aqylyna támam el tán­ti bolǵan Bal­qadısha eskertkishi Zeren­di aý­ma­ǵyna tuıaq iliktirgen jolaý­shy­nyń oń jaq qaptalynda tur.

El nazaryna onsha kóp ilik­pegen kıeli jerdiń  biri – áıgili Áý­lıe­bulaq. Kónekóz qarııalardyń aıtýyna qaraǵanda, ózgeshe kıe daryp, kózine qasıet baılanǵan bulaq desedi. Bári de tabıǵattyń tylsym kúshine qulaı berilgen zamannan qalǵan nanym-senim bolsa kerek. Ilki zamanda aıyqpas dertke shaldyqqan naýqastar alystan at arytyp jetip, Áýlıebulaqtyń basynda minájat etip, qara tas­ty qaq jaryp shyǵyp jatqan zámzám sýdan aýyz tıse jazylyp ketedi eken. Tipti bala kótermegen kelinshekterdiń baǵy janǵan oqıǵalar bolypty. Osy tóńirektegi támam el el basyna kún týǵan Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa attanyp bara jatqan azamattaryn tilek tilep, Áýlıebulaqtyń basynan attandyrǵan desedi. Qara jerdiń qoınaýynan burqyraı shyǵyp, ıen dalanyń  tósine buralyp aǵyp bara jatqan, dámi bal tatıtyn tap-taza sý kózi ne sán. Sonyń biri – Úlgili sarqyramasy. Taý basyndaǵy aqsha qar erte kóktemde erisimen jylǵa-jylǵany qýalap, sarqyramaǵa quıylady. On san, júz tarmaq. Bári qosylǵanda ekpini úı jyqqandaı gúrildeı, sarqyraı aǵatyn kórkem kóriniske aınalmaq. Syldyryn estip, syńǵyryn tyńdap, tylsym tabıǵattyń qushaǵynda meıirińdi qandyryp otyrǵan qandaı ǵajap? Búginde kógildir kóktemniń jibek shilterli jamylǵysyn jamylyp, sarqyrama aǵyp jatyr. Syńǵyrlap aqqan úni ómir jyry tárizdi. Osy sarqyramany kórip, quıqyljyǵan kúıin tyńdaý úshin de zerli Zerendiniń topyraǵyna taban tireýge bolar edi.  

Zerendi kýrortty aımaǵyn damytýdyń jospary bekitilgen. Infraqurylym jáne ekologııalyq máselelerdi sheshýge arnalǵan bir­neshe sharany qolǵa alǵaly otyr. Keıingi jyldary kólik logıstıka­sy men kommýnaldyq ınf­raqury­lymnyń olqy tusyn toltyrý baǵy­tynda umtylys bar. 22 baǵyt boıynsha qyrýar jumys qolǵa alynǵan. Mine, osy oıǵa alǵan istiń bári ońynan sabaqtalǵan kezde tylsym tabıǵattyń onsyz da  kórkem keıpi ózgeshe reńmen sáýlelene túser edi.

Meıman qabyldaıtyn oryn­dar abattandyrylyp, kógal­dan­dyrylyp jatyr. Ǵımarattar jóndelip, kelgen adamǵa jón-josyqty uǵyn­dyratyn árqıly býkletter daıyndaldy. Tıisti oryndar týrısterdiń qaýipsizdigin saqtaý, ottan, sýdan aman bolý máselesin de esten shyǵarmaı, qamdanady. Sál taratyp aıtatuǵyn bolsaq, kelgen adamnyń kózine birden túsetin aýdan ortalyǵyn atyna saı etip jutyndyryp qoıý máselesi de «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy arqyly qolǵa alynǵan. Aýylǵa kirer joldaǵy Balqadısha monýmentiniń mańaıyn tazalap, alqyzyl gúlmen kómkerip qoımaqshy. О́kpek jolaýshy osy jerde at shaldyryp, sýretke túsýge múmkindik bar. Eldi meken ortalyǵyndaǵy «Máńgilik el» alleıasy da – sál aıaldap, kóz ti­gý­­­ge bolatyn jer. Bul mańnyń barlyǵy kógaldandyryldy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta qaza bolǵan jaýyngerler men qan maıdannan aman kelgen ardagerlerge qoıylǵan eskertkish te eńseli. «Keregeli qazaq eli» kompozısııasynan kóp syrdy uǵyp, el men jerdiń destelengen tarıhyn zerek kókirektiń syrly kebejesine quıyp alýǵa ábden bolady. Al alystan kelgen balalar men jasóspirimder «Aınalaıyn» monýmentin kórse, kóńilderi kókke órler edi. Osy mańdaǵy balalardyń oıyn alańy men serýen quratyn soqpaqtary da kóztartarlyq.

О́lkeniń tynys-tirshiligin, ta­bı­ǵı baılyǵy men rýhanı qazy­na­syn qamtyp, kelgen jannyń nazaryna usynatyn ólketaný mýzeıi jádigerge baı. «Kókshetaý» ulttyq parkiniń Zerendi fılıalyna tıesili  eki qabatty «Vızıt ortalyqqa» bas suqsańyz, qanshama málimetke ıe bolar edińiz. Jalǵyz ósimdikter álemi ǵana emes, nýly, sýly jerdi mekendeıtin alýan túrli ań-qus ­týraly derekter de bar.

Jaǵalaýy map-maıda, jibekteı esilgen qummen kómkerilgen Zerendi kóliniń jaǵasy syńsyǵan emdeý-saýyqtyrý oryndary. Halyqqa minsiz qyzmet  kórsetý úshin etek-jeńin jınap, qapysyz qamdanyp jatyr. Týrıstik klasterdi damytý úshin Zerendi, Serafımovka jáne Kishi Túkti eldi mekenderiniń bas jospary jasalǵan. Osy josparǵa sáıkes Zerendi kóliniń soltústik shyǵys jaǵalaýyn abattandyrý kózdelgen. Qonaqúı qurylysy da salynýy múmkin. Sondaı-aq kottedj qalashyǵy boı kóteredi dep mejelenip otyr. Kelgen meımannyń kóńilinen shyǵý ońaı-ospaq sharýa emes. Sondyqtan saýda-oıyn-saýyq ortalyqtary, meıramhana keshenderi, sporttyq jattyqtyrý zaldary, shaǵyn tennıs ortalyǵy tárizdi nysandar salynbaq.

Imantaý ısharasy

О́tken jyly «Kókshetaý» memle­kettik ulttyq tabıǵı parkiniń aýma­ǵyndaǵy demalys oryndaryna 58196 adam tabıǵatyn tamashalap, saf aýasyn jutyp, tynyǵyp qaıtqan eken. Jyl saıyn týrıster sany birtindep kóbeıip keledi. Týrısterdi qabyldap, olar­dyń demalysy talapqa saı uıymdastyrylyp jatyr. Parktiń Soltústik Qazaqstan oblysynyń aýmaǵyna jatatyn bóliginde uzaq jáne qysqa merzimge jalpy kólemi 175,556 gektardy quraıtyn jer telimi bólingen. Uzaqmerzimdi paıdalanýǵa berilgen 23 jer teliminde týrıstik nysandar salý kózdelip otyr. Qysqa mer­zimge paıdalanýǵa berilgen 17 jer teliminde 10 nysan salynbaq. Tutastaı alǵanda 14 eko-otel, 2 glem­pıng, 3 demalys bazasy, 1 ar­heologııalyq mýzeı keshenin sa­lý josparlanǵan. Qazirgi kúni Imantaý, Shalqar kýrortty aı­ma­ǵynda 12 nysan jumys istep tur.

«Imantaý, Shalqar kóli aıma­ǵyndaǵy demalýǵa qolaıly jerlerge kelýshilerdiń kóbi ejelgi el tarıhyna yqylasy aýady, – deıdi «Kókshetaý» memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń bas dırektory  Erbol Saǵdıev. – sondyqtan parkte jeti týrıstik baǵyt uıym­das­tyrylǵan. Olardyń jalpy uzyn­dyǵy 635 shaqyrymdy quraıdy. Bul baǵyttar boıynsha salt atqa minip serýendeýge de, jaıaý júrýge de bolady. Jadyraǵan jaz aılarynda kór­kem tabıǵatymyzdyń qoınaýyna súń­gip kóz qaryqtyratyn tabıǵı sal­tanatty qyzyqtaýshylar az emes. Park aýmaǵynda respýblıkalyq ma­ńyzdaǵy tabıǵı eskertkishter, kıeli oryndar, kóne dáýirdiń tynys-tir­shi­li­gin kóz aldyńyzǵa ákeletin oryndar da bar».

Aldaǵy ýaqytta kirpııaz minez týrısterdiń kóńilinen shyǵý úshin Imantaý, Shalqar óńirindegi joldardy jóndeýge mán beriledi. 11,3 shaqyrym joldyń jobalaý-smetalyq qujattary daıyndalyp jatyr. Shalqar fılıalyn elektr qýatymen qamtamasyz etý úshin 25,5 shaqyrym jańa elektr jelisi tartylmaq. Árıne, sharýa shashetekten. Bul óńirdegi týrızm múmkindigin meılinshe arttyrý úshin bálkim salaǵa serpin beretin jańa joba jasalýy da kerek shyǵar. Sol joba qolǵa alynsa, Býrabaı baýraıyndaǵy keıbir keleńsiz kórinister qaıtalanbasa eken deımiz. Onda kúmis kólderge quıylatyn kóktemgi qar sýynyń tabıǵı joly jabylyp, retsiz salyn­ǵan ǵımarattar bulaq kózderin jaýyp tastaıdy. Áýlıekól, Aınakól, Sha­baqty kólderine qaýip tónip turǵandyǵyn amalsyzdan ekpin túsirip aıtýǵa májbúrmiz. Balyǵy taıdaı týlap jatatyn osynaý kól­der sonaý 1956 jyly keshendi zertteýden ótkizilgen eken. Odan beri de bul taqyrypty qaýzaǵan jan joq dese de bolar. Ǵalymdardyń aıtýyna qaraǵanda, jany ashymastyqtyń saldarynan jaǵalaýy jyl saıyn aly­stap bara jatqan kólder eleýli ózgeriske ushyraǵan. Sóıtip, birte-birte sý kólemi azaıdy. Ási­rese Aınakóldiń ańǵary kemip ba­rady. Osy arada taıǵa tańba basqa­ndaı etip dálel keltire ketelik. Máse­len, 1956 jylǵy zertteý barysyn­da Áýlıekólde 36,2 mıllıon, Aın­a­kólde 250 mıllıon, Shabaqty kóli­n­de 141 mıllıon, Shortandy kólinde ­256 mıllıon tekshe metr sý bolǵan.

Al Imantaý, Shalqar kýrortty aımaǵynda da osyndaı keleńsiz kórinis qalyptasqandyǵyn aıtýǵa bolady. Qos kól de jyldan-jylǵa tartylyp barady. Ulttyq parktiń ekologi Erlan Jumaıulynyń zert­­teýlerine qaraǵanda, Imantaý kóliniń sý aıdyny 1956 jyly 335 tekshe shaqyrym bolsa, 2021 jyly 311 tekshe shaqyrym bolǵan. Iаǵnı keneresi kemip keledi. Shalqar kóliniń sý aýmaǵy 1956 jyly 33,4 sharshy shaqyrym bolsa, 2021 jyly 29,1 sharshy shaqyrymǵa kemigen. Kól  tereńdigi 1956 jyly 8 metrdiń deńgeıinde bolsa, 2021 jyly taıyzdanyp, 6 metrge ǵana jetken. Sýdyń kólemi de kishireıgen. Taǵy da 1956 jylǵy esep boıynsha 267 tekshe shaqyrymdy qurasa, 2021 jyly 174 tekshe shaqyrymǵa teń bolǵan. Mine, osy zertteýlerden eki kóldiń erneýi jyldan-jylǵa sheginip bara jatqanyn anyq baıqaýǵa bolady. Kólderdiń qorashtaný, taıyzdaný sebebi de Zerendi kóliniń taǵdyryna tym uqsas.

Tıisti oryndar týrızmge tegeý­rin berý úshin aldymen osy jaıdy qaperlerine ilse degen ótinish bar.

Aqmola oblysy