Rymǵalı Nurǵalıulynyń ǵylymı eńbekterinen bólek kórkem ádebı «Qyzyl kúreń dombyra», «Aı qanatty arǵymaq», «Dán», «Polıgon áńgimeleri» novellalary, «Atshabys erteń», «Jartastaǵy qaraǵaı», «Oq» sekildi povesteri, «Aıdyn», «Degeleń derti», «Kúretamyr» romandary – kópshiliktiń kókeıinen oıyp turyp oryn alǵan shyǵarmalar.
Rymǵalı Nurǵalıulynyń qurastyrýymen, alǵy sóz, sońǵy sóz jáne túsiniktermen, redaksııalaýymen Ahmet Baıtursynuly, Álıhan Bókeıhan, Muhtar Áýezov týraly ensıklopedııalyq sıpattaǵy mura, Ilııas Esenberlınniń 10 tomdyq shyǵarmalar jınaǵy, Beısenbaı Kenjebaev, Shákir Ábenov, Qapan Badyrov, Farıza Ońǵarsynova, Tóleýjan Ysmaıylov jáne taǵy basqalardyń kitaptary basylyp shyqqan.
Gazette tilshi bola júrip, ocherkter, áńgimeler jazýmen, folklor nusqalaryn jınaýmen qatar, qazaq ádebıetinde kenjelep qalǵan drama salasyn saralap, saraptap alǵash ǵylymı aınalymǵa engizgen eńbegi óz aldyna bir tóbe.
Qazaq teatr ónerin qalyptastyrýshylardyń biri, alǵashqy rejısser, kórnekti dramatýrg Jumat Shanın murasyn jan-jaqty zerttep, jınaqtap «Talant taǵdyry» eńbegin dúnıege ákelgen, keıinirek «Jumat Shanın» derekti fılminiń ssenarıin de jazǵan.
Ol – uly aqyn, oıshyl, kemeńgerimiz Abaı Qunanbaıulynyń ómiri men shyǵarmalary týraly, Abaıdy tanytqan eldesi Muhtar Omarhanuly Áýezov týraly da tushymdy derekterdiń avtory. Kópshiligimiz ishin tolyq oqymasaq ta, kózimizben kórgen «Abaı» ensıklopedııasynyń bas redaktory da Rymǵalı Nurǵalıuly edi.
Ensıklopedııa demekshi, Qazaq Sovet Ensıklopedııasynyń bas redaktory bolǵan kezinde qazaq halqy úshin qundy jınaqtardy jaryqqa shyǵarýǵa bastamashy bolǵan. Kezindegi tanymal «Qazaq SSR. Qysqasha ensıklopedııasy», «Ol kim? Bul ne? Shákirt ensıklopedııasy», «Islam», «Abaı», «Fılosofııalyq sózdik», «Álemde talaı qyzyq bar», «Bozdaqtar. Estelikter kitaby» sııaqty ensıklopedııalar men serııalardyń, jobalardyń, ádebıet pen óner, estetıka men teatr máselelerin sóz etetin kóptegen esse, portret, sholý, maqalalar sıkliniń avtory bolǵanyn da bireý bilse, bireý bilmeıdi.
Máskeýde jaryq kórgen «Kratkaıa ensıklopedııa domashnego hozıaıstva» atty birtomdyqty yqshamdap, qazaqsha materıaldarmen baıytyp «Shańyraq» úı-turmysy ensıklopedııasyn jaryqqa shyǵarýǵa, «Shańyraq» degen ár qazaqtyń «tiline jeńil, júregine jyly tıetin» ádemi atty qoıǵan da qazaq úshin jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı júrgen akademık aǵamyz bolǵan.
«Shańyraq» aty aýdarma degenmen, zaty belgili ǵalymdar H.Arǵynbaev, A.Seıdimbek, etnograftar J.Babalyquly, M.Iýsýpov, t.b. avtorlyǵymen jazylyp, ulttyq salt-dástúr keńinen nasıhattalǵan tyń materıaldarmen tolyqtyrylyp, ásem bezendirilgen tóltýma basylym boldy. El táýelsizdiginiń qarsańynda – 1991 jyly áýelgide 100 myń tırajben basylǵan bul ensıklopedııa ata saltyn ardaqtap, ult turmysyn urpaq ómirine serik etýde ózindik ról atqardy. Ár shańyraqta kitap sóresiniń tórinen oryn alǵan, qazaq tarıhynda alǵash ret (ókinishke qaraı, ázirge sońǵysy da) 345 myńnan astam tırajben jaryq kórgen bul ensıklopedııanyń bar jaýapkershiligin kótergen bas redaktor, ıaǵnı Rymǵalı Nurǵalı bolǵanyn atap ótken jón.
Ensıklopedııa grektiń «ensıklos paıdeıa» ǵylym-bilimge úıretemin degen sózinen shyqqan eken. Shyndyǵynda ár tomyna birneshe myń maqala engizilip, avtorlyǵyna birneshe júz adam tartylatyn bul basylym kez kelgen ulttyń úlkeni men kishisin túgeldeı ǵylym, bilimniń qyr-syryna úıretetin basylym.
Akademık Rymǵalı Nurǵalı osy múmkindikti alǵashqy kúnnen-aq aıqyn ańǵaryp, ult jadyn qalyptastyrý jolynda qyzmet etken. Sol úshin 1988 jyly Alash qaıratkerleri aqtalýdan bir jyl buryn «Qazaq SSR» qysqasha ensıklopedııasynyń 3-tomyna ensıklopedııany qoıyp, kúndelikti gazet-jýrnaldarda aty atalmaıtyn «Álimhan Ermekov», «Jaqyp Aqbaev» sııaqty maqalalar engizgen. Ol kezde bul barlaý ǵana emes, basty báıgege tigýmen birdeı edi. Sebebi sol Ermekov qaıtys bolǵanda qarapaıym qazanama bergeni úshin múıizi qaraǵaıdaı jazýshymyz Á.Álimjanov 1972 jyly «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bas redaktory qyzmetinen qýylyp, partııalyq jaza alsa, al Aqbaev týraly qalam tartqan sol zamandaǵy jas ǵalym, keıin akademık bolǵan Ǵ.Saparǵalıev qýǵyn-súrginge ushyraǵan edi. Munyń bárinen habardar R.Nurǵalıdiń áreketi onyń Alash ardagerleriniń uly rýhy aldynda neden bolsa da taıynbaıtyndyǵyn kórsetken.
Al kelesi 1989 jyldyń sońynda Shákárim bastaǵan ult ulylary aqtalyp, halqymen qaıta tabysty. Basýly turǵan ádebıet pen ónerge arnalǵan tórtinshi tomdy qańtaryp qoıyp, akademık R.Nurǵalı oǵan Shákárim, Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, M.Dýlatuly, M.Jumabaev, J.Aımaýytuly bastaǵan Alash aıaýlylaryn qosady. О́zi bilek sybanyp, avtorlar qataryna kiredi. Keıin bul eńbekteri monografııalyq zertteýlerge ulasyp, jeke jınaqtar túrinde basyldy.
Qýǵyn-súrginniń azabyn bastan keship, «Steplagta» otyrǵan talantty ádebıetshi, ǵalym B.Ysqaqovqa «Repressııa», «Reabılıtasııa» atty maqalalar jazǵyzyp, esimderi áldeqashan umyt bola bastaǵan talaı ult zııatkerleriniń saýabyn aldy. Bul ult jolynda sheıit bolǵan ulylar arýaǵynyń ár qazaqtyń júregine shapaǵat shyraǵyn jaqqan kez edi. Osy istiń de basy-qasynda aýzyna Maǵjan túkirgen keshegi Kenjebaevtyń bel balasy Rymǵalı Nurǵalı júredi. Men alty jyl zerdelegen Jaıyq Bekturovty da alǵash sol ensıklopedııalarǵa engizgen Rymǵalı Nurǵalıuly boldy.
Ensıklopedııadadaǵy tolaǵaı eńbeginen bólek HH ǵasyrdyń 20–30 jyldaryndaǵy qazaq ádebıeti ujymdyq monografııasynyń avtory bolýy da úlken júkti kótergen qabiletin kórsetedi. Alash sáýlesin bala kezinde kózi ashyq ákesi Nurǵalıdan estigen Rymǵalı bilim qýyp Almatyǵa kelgende Muhtar Áýezov, Beısenbaı Kenjebaev, Qaıyrjan Bekhojın, Ismet Keńesbaev, Máýlen Balaqaevtardyń ortasyna túsýi, olardyń bulqynǵan jasty baýyryna tartyp, bolashaq azýly akademıkti tárbıelep jatqanyn ol kezde kim bilgen, – deıdi B.Erdembekov «Alashózek Rymǵalı Nurǵalı ǵumyrnamasy» maqalasynda.
Ultqa qyzmet etý, mansap dáýlet úshin satylmaý, boıdaǵy bardy úlken maqsatqa arnaý sekildi Alash qaıratkerleri murat tutqan uly qasıetterdi berik ustanǵan qazaq ádebıetin qalyptastyrǵan ǵalymdar kóshiniń basynda turǵan Beısenbaı Kenjebaev alǵash «Alashtaný» pánin óz páterinde oqytqanyn búgingi kúni bireý bilse, bireý bilmeıdi. B.Kenjebaevtan keıin «Alashtaný kýrsyn» óz úıinde ótkizgen Rymǵalı Nurǵalı Ahmet, Maǵjan, Júsipbek, Mirjaqyp shyǵarmalaryn bir top jastyń erterek tanýlaryna sebepshi bolǵany da – úlken erlik.
Rymǵalı Nurǵalıuly ár jyldary qazaq jáne orys tilderinde jazǵan 50-den astam kitap, 700-deı ǵylymı eńbek pen maqalanyń avtory. Osydan jarty ǵasyr buryn 1968 jyly jaryq kórgen «Tragedııa tabıǵaty», orys tilinde «Tragedıı M.Aýezova» degen atpen shyqsa, 1969 jyly – «Talant taǵdyry», 1974 jyly – «Arterııa», «О́ner aldy qyzyl til», «Qazaq dramatýrgııasy», 1979 jyly – «Ádebıettiń estetıkalyq máni», 1985 jyly – «Poetıka dramy», 1986 jyly – «Dástúr men qazirgi ádebı prosess», «Telaǵys», 1987 jyly – «Qazaq revolıýsııalyq poezııasy» jáne «Muhtar Áýezov – qazaq ádebıetiniń klassıgi», 1989 jyly – «Jańarý aǵashy», 1990 jyly – «Erteńgi báıge. Roman. Novellalar», 1991 jyly – «A.Baıtursynov», II tomdyq «Arqaý», 1993 jyly – «Qazaq ensıklopedııasy», 1999 jyly – «Áýezov jáne Alash» jáne «Qazaq ádebıeti. Oqýlyq», 2000 jyly – «Aıǵaq», «Kórkem sóz», 2002 jyly – «Qazaq ádebıetiniń altyn ǵasyry», 2003 jyly – «Ádebıet teorııasy. Joǵary oqý oryndaryna arnalǵan oqýlyq-hrestomatııa», 2009 jyly – «Tolǵaýy toqsan qyzyl til», 2010 jyly – «Kazahskaıa lıteratýra: konsepsıı janry» jáne taǵy basqa eńbekteri ult ádebıetindegi ádis, janr, stıl, dástúr men jalǵastyq, poetıka máselelerin, dramatýrgııa janryn kórkemdik-teorııalyq turǵydan taldap, ádebıettanýdyń san salasy týraly jazǵan kóptegen monografııalary men oqý quraldary, synı kitaptary qazaq ádebıetiniń irgesin qataıtqan qarymdy qalamger bolǵandyǵyna dálel.
L.Tolstoıdyń «Ázázil» povesin, N.Pogodınniń «Saltanat jyry» pesasyn, Á.Keshokovtyń «Sońǵy shaqyrym» dramasyn, P.Bragınniń «17 jaıly hıkaıa» povesin, eston áńgimelerin, birneshe kórkem fılmderdi qazaq tiline aýdarǵan. Mekteptiń 11-synybyna arnalǵan qazaq ádebıeti oqýlyǵynyń avtorlarynyń da biri – Rymǵalı Nurǵalıuly.
Rymǵalı aǵaı 28 jasynan ıaǵnı, 1968 jyldan Qazaqstan jazýshylar odaǵynyń, 1991 jyldan Qazaqstan Pen-klýbynyń, Termınologııa jáne onomastıka komıtetiniń, Memlekettik syılyqtar jónindegi komıtettiń, birneshe ǵylymı-ádebı basylymdardyń redkollegııa múshesi bolyp, kezinde Amerıka, Anglııa, Fransııa, Germanııa, Úndistan, Majarstan, Iran, Túrkııa, Mońǵolııa, Qytaı, Ońtústik Koreıa, Chehııa, Slovakııa elderinde, Qazan, Rıga, Dýshanbe, Bishkek, Tbılısı, Erevan, Baký, Máskeý, Kıshınev qalalarynda ótken halyqaralyq, búkilodaqtyq, aımaqtyq ǵylymı-teorııalyq konferensııalarǵa, túrli jıynǵa qatysyp, ǵylymı baıandamalar jasaǵan, sóz sóılegen ǵalym.
* * *
Ýnıversıtetke kelip, aspırantýraǵa qujattarymdy ótkizdim. Aldymen taqyryp bekitý kerek, dep qazaq ádebıeti kafedrasyna joldama berdi. Kelsem, kafedra meńgerýshisi kabınetinde eken. Ol kezde Rymǵalı aǵaıdy tanymaımyn. Aqquba óńdi, shashyn aq qyraý shalǵan, asyqpaı sóıleıtin adam. Jobamen bizdiń jaqta týǵan Jaıyq Bekturov, aspırantýra dep birdeńe aıttym.
«Iá, Jákeńdi bilemiz. Ol naǵyz shejire adam ǵoı, onyń da artynda izdeýshisi bolsa, arýaǵy rıza bolar dedi. Qolymdaǵy qaǵazǵa sózge kelmeı «Jaıyq Bekturovtyń ádebı murasy» dep jazyp, qol qoıyp berdi. «Jetekshiń men bolamyn», qazir jumys istep otyrmyn, keıin kel, asyqpaı sóılesemiz», dedi. Rahmetimdi aıtyp shyǵyp kettim. Sonymen dıssertasııa taqyryby – «Jaıyq Bekturovtyń ádebı murasy», jetekshi – fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık Rymǵalı Nurǵalı bolyp bekitildi. Aınaldyratynym – aıyqtyń jazǵandary. Jaıyqtyń ədebı murasy degenniń shegi kórinbeı ketti. Jazǵandarym ǵalymdardyń talqysynda ábden ılendi. Talaı talqydan ótti. Attestasııalyq komıtet talabyna sáıkes maqalalarym jarııalandy. Alty jylda qaǵazdarymdy qushaqtap, aǵaıdyń aldyna talaı keldim.
Halyqta «jaqsymen ótkizgen bir kúniń myń kúnge tatıdy» degen sóz bar ǵoı. Jaıyqty jyrlaımyn dep júrip, Rymǵalı Nurǵalıulynyń aldynda ótkizgen sanaýly ýaqytta «úlken turǵanda kishiniń sóılegeni, úlken turǵanda kishiniń otyrǵany ábestik» ekenin, «úlkenniń sózin qaltqysyz tyńdaýdy» úırendim, «adam bilimdi bolǵan saıyn daladaı keńpeıildi bolatynyn» uqtym, «kóre almaýshylyq, ishtarlyq taıaz adamdarǵa tán qasıet» ekenin, «keń adam keleshekti oılaıdy» degenderdi de aǵaıdan estidim.
Solaısha elimizdiń shyǵysynda týyp, sanaly ǵumyrynda ońtústik, soltústikte eńbek etip, Almatynyń topyraǵyn máńgilik meken etken, ádebıetimizdiń asqar taýdaı tulǵalarynyń biri Rymǵalı Nurǵalıulynyń shákirti bolý arqyly Jaıyq Bekturovtyń ádebı murasyn tolyq jınaqtap, ǵylym degen úlken aıdynǵa ózimniń tamshydaı úlesimdi qostym desem bolady.
Rymǵalı Nurǵalıulynyń ǵylymǵa adaldyǵy, tarıhı derekterge yjdaǵattylyǵy, Alash ardagerlerin pir tutýy, ulttyq qundylyqtardy qorǵaı bilýi, halqyn súıýi, namysshyldyǵy – úlgi tutar qasıetteri boldy. Ol zamandastary men sońynan ergen shákirtteriniń shyqqan taýynyń bıik bolǵanyn qalaıtyn arda qasıeti bar nar tulǵa edi. 14 ǵylym doktoryn, 40-tan astam ǵylym kandıdatyn daıarlap, qazaq ádebıetiniń ǵylymı aınalymyn tolyqtyrýǵa erekshe úles qosqan akademıktiń jetekshiligimen kandıdattyq dıssertasııany qatarlas qorǵaǵandardan tanymal aıtysker aqyndar, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Balǵynbek Imashev, qazir EUÝ fılologııa fakýltetiniń dekany, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Serikzat Dúısenǵazy, EUÝ Praktıkalyq qazaq tili kafedrasynyń meńgerýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Qýandyq Qulmanov jáne basqalar bar.
Jupar Kenjetaıqyzy,
«Turan-Astana» ýnıversıtetiniń dosenti, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
