Farabi University: ǵylym, ınnovasııa, óndiris ıntegrasııasy

Ǵylymdy qajet etetin aýmaq­tardy qurý – búgingi zaman talaby. Maman­dandyrylǵan ǵy­lymı-tehno­logııa­lyq aımaqtar ǵy­lymı uıymdardy, kásiporyndardy jáne ınnovasııalyq startaptardy biriktiredi. AQSh-tyń Stenford ýnıversıtetiniń negizinde qurylǵan «Sılıkon alqaby», Kembrıdj ǵylymı parki (Ulybrıtanııa), Gýanch­joý ǵylymı qalashyǵy (Qytaı) ulttyq ınnovasııalyq júıelerdi damytýda óz tıimdiligin kórsetti. Sondyq­tan álemdik tájirıbege súıene otyryp, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ «Inno­vasııalyq tehnologııalar parki» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynyń shekarasyna qosylýdy maqsat etip otyr. Bul bizdiń ýnıversıtetke Almaty qala­synyń ınnovasııalyq ekojúıesine ıntegrasııalanýǵa jáne ǵylymı ázirle­melerdi kommersııalandyrýǵa, bastysy – ǵylymı qalashyqqa aınalýǵa zor múmkindik beredi. Stýdentter úshin bilim men tájirıbeni ǵylymmen qatar alyp júrýge jol ashylady. Kásibı bilik pen iskerlik daǵdylary qalyptasqan mamandar óndiris oryndarynyń joǵa­ry suranysyna ıe bolady. Bastysy – ǵylymı-tehnologııalyq aımaqtarǵa birigýge QS halyqaralyq reıtınginde 163-oryndy ıelengen QazUÝ-dyń ja­ńar­­ǵan tehnıkalyq bazasy men zert­­teý áleýeti jetkilikti. Buǵan ýnıver­sıtet bazasyndaǵy jańadan ashyl­ǵan Sýperkompıýter klasteri, Robot­tehnıka jáne mehatronıka boıynsha kompetensııa ortalyǵy, «Farabi Hub» ınnovasııalyq ónimder men joǵary teh­nologııalyq jobalar ortalyǵy, «Qa­shyqtyqtan zondtaý tehnologııasy jáne qoldaný» zerthanasy, «Turaqty damý jáne tabıǵatty utymdy paıda­laný» ǵylymı ortalyǵy, Ortalyq Azııa­­daǵy turaqty damý ortalyǵy, «Farabi chem science» klasteri, «Chemical Coatings Innovations» hımııalyq ǵylymı-óndi­ris­tik ortalyǵy jarqyn mysal bola alady.

Sýperkompıýter klasteri

2019 jyly 11 qyrkúıekte Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń Qytaı Halyq Respýblıkasyna memlekettik sapary aıasynda Qazaq­stan­ǵa sýperkompıýter ákelý týraly úkimetaralyq kelisim jasaldy. 2024 jyly 3 shildede QHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń Qazaqstanǵa sapary kezinde Memleket basshysy shaǵyn quramda kelissózder júrgizip, birqatar mańyzdy qujattarǵa qol qoıyldy. Sol kezdesýdiń nátıjesinde «Qingdao Aucma Import & Export Co» kompanııasy QazUÝ-ǵa sýperkompıýter jetkizetin bolyp sheshildi. Kóp uzamaı Ortalyq Azııadaǵy qýaty eń joǵary sýperkompıýter oqý ornynda ornatyldy.

Sýperkompıýter klasteri Qazaqstan­nyń jahandyq arenadaǵy básekege qabi­lettigin arttyryp qana qoımaı, otandyq ınfraqurylymdy damytýǵa septigin tıgizedi. IT jáne jasandy ıntellekt salasynda bilikti kadrlardy daıarlaýǵa mol múmkindik beredi. Mamandardyń esepteý tehnıkasy salasynda qolyn uzartady. Ǵylymı zertteýlerdiń tıimdiligi men dáldigin arttyryp qana qoımaı, ǵylymı zertteýlerge ketetin ýaqytty áldeqaıda qysqartady.

Sýperkompıýterdiń quramynda genetıkalyq derekterdi keshendi óńdeýge arnalǵan qoldanbaly baǵdarlama bar. Munda rettilik derekterdi aldyn ala óńdeýden bastap, genomdyq tizbekti taldaýǵa deıingi jumystar atqarylady. Bul baǵdarlama genetıkalyq derektermen jumys isteıtin ǵalymdar úshin óte qajet. Iаǵnı genomdyq zertteý úderisin jeńildetedi jáne jedeldetedi.

Sýperkompıýterdiń ónimdiligi – 2000 teraflops. Álemdegi úzdik 600 sýper­kompıýterdiń biri. Arhıtektýrasy Intel jáne NVIDIA kompanııalary­nyń prosessorlarynan quralǵan, qýa­ty eń zamanaýı derbes kompıýterden 10 myń ese artyq. Qazirgi qoldanystaǵy kompıýterlerdiń ondaǵan jyl boıy oryndaıtyn esepterin bir saǵatta sheshýge qabiletti.

Memleket basshysynyń tapsyrmasymen júzege asyp jatqan qazaq tiline arnalǵan úlken tildik modelin (LLM) ázirleýde de sýperkompıýterdiń qýaty men múmkinshiligi keńinen paıdalanylýda.

Sonymen birge Almaty qalasynyń «Smart City» jobasynyń beınemonı­torıng júıesi men sıtýasııalyq orta­lyǵynyń derekterin jınaýǵa qolaıly. Elimizdiń zertteýshileri QazUÝ sýper­kompıýteriniń esepteý qýatyn klı­mattyq modeldeý, mashınalyq oqytý­dyń ozyq algorıtmderin ázirleý, «Big Data» jáne jasandy ıntellekt salalarynda da paıdalana alady.

Sýperkompıýterdi qoldanýǵa eli­miz­diń birqatar mınıstrligi qyzyǵý­shylyq tanytty. Barlyq joǵary oqý ornyn osy mashınanyń esepteý áleýetin birlese paıdalanýǵa shaqyramyz.

Robottehnıka jáne mehatronıka boıynsha kompetensııa ortalyǵy

Qazaqstan Prezıdenti 2019 jyly «Altyn sapa» syılyǵyn tapsyrý saltanatynda: «4.0 ındýstrııasy otandyq ónerkásipti jańǵyrtýdyń ózekti ári mańyzdy baǵyttarynyń biri bolyp tabylady. Bul baǵytta kásiporyndardy sıfrlandyrý boıynsha qanatqaqty jobalar júzege asyrylýda. Nátıjesinde, tehnologııalyq damýdyń qazirgi deńge­ıinen «aqyldy óndiris» deńgeıine kóshý qamtamasyz etilýge tıis, ıaǵnı óndiris tolyq avtomattandyrylýy jáne robottandyrylýy qajet», dep atap ótken edi. Osy tapsyrmaǵa sáıkes, 2024 jyly QazUÝ-da Robottehnıka jáne mehatronıka bo­ıynsha kompetensııa ortalyǵy quryldy. Germanııanyń aldyńǵy qatarly «KUKA» kompanııasynyń robottaryn alý boıynsha kelisimder júrgizilip, byltyr oqý ornyna arnaıy jetkizildi. Ortalyq «О́nerkásip-5.0» júıesinde jumys isteıtin kásibı kadrlardy daıarlap, óndiristi avtomattandyrý, sıfr­landyrý baǵytynda qyzmet kórsetýdi kózdeıdi. Sondaı-aq startaptarǵa teh­no­logııalyq operasııalardy robottandyrý tujyrymdamalaryn zerdeleý, kórsetý jáne synaý úshin biregeı alań usynady. Búgingi tańda «Astana Motors Manufacturing Kazakhstan» jáne «Hyundai Trans Kazakhstan» sııaqty ónerkásiptik kompanııalarmen kelisim jasalǵan. Ýaǵdalastyq boıynsha óndi­ris oryndarynyń qyzmetkerleri orta­lyq­ta biliktiligin arttyryp, tájirıbe jınaqtaıdy.

«Farabi hub»

Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev 2023 jyly 7 qarasha­da jeke qabyldap, bilim sapasyn jaqsar­tý, elimizdiń damýyna ǵylymnyń qosa­tyn úlesin arttyrý jáne ýnıversıtet qalashyǵyn jańǵyrtý jóninde naqty tapsyrmalar bergen bolatyn. Osyǵan sáıkes, «Farabi Hub» ınnovasııalyq ónimder men joǵary tehnologııalyq jobalar ortalyǵy Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń 90 jyldyq mereıtoıy aıasynda boı kóterdi.

Habtyń maqsaty – ozyq bilimge, teh­nologııalar men resýrstarǵa qol jet­­kizýdi qamtamasyz ete otyryp, ǵyly­mı ázirlemeler men tehnologııalyq ıdeıa­lar­­dy naqty ekonomıkaǵa engizýdi jedeldetý.

«Farabi Hub» ýnıversıtettermen jáne ǵylymı ınstıtýttarmen, sondaı-aq ınvestor kompanııalarmen áriptestik baılanys ornatady. Birlesken zertteý­ler júrgizilip, jańa tehnologııalar ázirlenedi.

Sońǵy úlgidegi qurylǵylarmen jab­dyqtalǵan ǵylymı zerthanalar ǵylym men tehnologııanyń ártúrli salalaryn­da zertteýler júrgizip, tájirıbe jasaýǵa múmkindik beredi. Kreatıvti ındýstrııa, jasandy ıntellekt, startap jobalardy júzege asyrady. Munda ZTE, BASF, Binlin tehnologııalyq korporasııasy, Fransııanyń jetekshi memlekettik ǵylymı mekemesi CNRS jáne basqa shetel­dik kompanııalardyń ortalyqtary, ýnı­versıtet bazasyndaǵy ǵylymı zert­teý ıns­tıtýttary orna­las­qan. Buǵan qo­symsha kovorkıng alań, konferens-zal, fýrshet zaly, kofehana jumys isteıdi. «Farabi Hub» ortalyǵynyń jalpy aýdany 5000 sharshy metrdi quraıdy.

«Qashyqtyqtan zondtaý tehnologııasy jáne qoldaný» zerthanasy

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ýnıversıtet ǵylymyn jáne ınfraqurylymyn damytý qajettigin únemi nazarda ustap keledi. Tapsyrmaǵa sáıkes, «Qashyqtyqtan zondtaý tehnologııasy jáne qoldaný» qazaq-qytaı birlesken zerthanasy 2024 jyldyń naý­ryz aıynda ashyldy. Qytaı Ǵylym akademııasynyń Ekologııa jáne geografııa ınstıtýtymen birlesip quryl­ǵan ortalyqta qashyqtyqtan zondtaý arqyly spýtnıktik jáne geokeńistiktik taldaýdyń ozyq ádisteri paıdalanylady. Iаǵnı mundaǵy ǵalymdar Ortalyq Azııadaǵy klımattyń, ekologııanyń ózgerýi, qur­ǵaqshylyq, jerdiń degradasııasy, sý resýrstarynyń tapshylyǵy jáne Kaspıı teńizi deńgeıiniń tómen­deýi syndy qubylystarǵa saraptama júrgizedi.

Zerthananyń negizgi maqsaty – qor­shaǵan ortanyń jaı-kúıin baǵalaý jáne boljamdyq modelderdi daıyndaıtyn ǵylymı platforma qalyptastyrý.

Dástúrli zertteý ortalyqtarynan aıyrmashylyǵy – spýtnıktik keskinderdi, jerdegi ólshemderdi jáne ushqyshsyz ushý apparattarynan alynǵan derek­terdi biriktire otyryp, óńdeýdiń mýltı­platformalyq tehnologııalaryn qolda­nady. Bul tabıǵı úderisterdiń aldyn alýǵa jáne aımaqtyń ekologııalyq jaǵdaıyna áser etetin negizgi faktorlardy anyqtaýǵa múmkindik beredi.

О́ıtkeni qazirgi tańda elimiz keshendi jáne júıeli kózqarasty talap etetin kúr­deli ekologııalyq jáne ekono­mı­ka­lyq qıyndyqtarmen betpe-bet kelip otyr. Ekonomıkanyń barlyq sektoryna áser etetin negizgi faktorlardyń biri – jahandyq klımattyń ózgerýi. 2050 jylǵa qaraı maýsymdyq kezeńniń bastalýy kem degende 10 kúnge aýysady dep kútilýde. Sondaı-aq qurǵaqshy­lyq pen aıazdyń jıiligi artady. Bul agrarlyq sektor men jalpy ekonomıka úshin qosymsha qıyndyqtar týdyrady. Klımattyń ózgerýi jaǵdaıynda sýdy únemdi jumsaý mańyzdy bola túsedi. Atmosferalyq aýanyń sapasyn jaqsartý, topyraqtyń lastanýyn, ásirese munaı ónerkásibi damyǵan aımaqtarda jerdiń qunarlylyǵyn qalpyna keltirý shuǵyl sharalar qabyldaýdy qajet etedi.

Osy rette qashyqtyqtan zondtaý tehnologııalaryn qoldaný aýyl sharýashylyǵy alqaptary men landshafttardyń jaı-kúıiniń ózgerýin dálirek baqylaı alady. QazUÝ ǵalymdary tabıǵı resýrstardy tıimdi paıdalanýdyń ınnovasııalyq sheshimin qarastyryp, «Qurǵaq klımatty aımaqtardaǵy aýyl sharýashylyǵynyń turaqty damýy» usynysyn ázirlep otyr. Joba boıynsha tamshylatyp sýarý ádisi qoldanylyp, ósimdikterdi kúndiz ystyqtan, túnde sýyqtan qorǵaı­tyn «Groasis Waterboxx» qurylǵysy orna­tylǵan «aqyldy» jylyjaılar salý kózdeledi. Onda topyraqtyń, ylǵaldyń jáne temperatýranyń mólsheri avtomatty túrde basqarylyp, ylǵal ustap turatyn qospalar paıdalanylady.

Búgingi tańda fızıka-tehnıka­lyq, hımııa jáne hımııalyq tehnologııa, bıo­logııa jáne bıotehnologııa fakýltetteriniń ǵalymdary sýdyń shyǵy­nyn retteıtin jáne ońtaıly mıkro­klımatty saqtaıtyn monıtorıng júıelerin ázirledi. Ýnıversıtettiń «jasyl» tehnologııalar salasyndaǵy ázirlemeleri jylyjaılar men aýyl­sharýashylyq nysandaryn turaqty energııamen qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Sonymen qatar QazUÝ ǵalymdary «Plant Factory» (ósimdikter fabrıkasy) qaǵıdaty boıynsha energııa únemdeıtin jylyjaıdy sátti synaqtan ótkizdi. Kókónis, jıdek jáne basqa daqyldardy topyraqsyz, jasandy ortada – qorektik zattardyń sýdaǵy eritindisinde ósirý ádisin engizdi.

Osy zertteýler men izdenister nátıjesinde «Qurǵaq klımatty aımaq­tardaǵy aýyl sharýashylyǵynyń turaq­ty damýy» jobasy daıyndaldy. Artyq­shylyǵy – sýdy tutynýdy 30 paıyz­ǵa deıin azaıtyp, ónimdilikti 15-20 paıyzǵa arttyrýǵa jáne ǵylymı-tehnı­kalyq bazany jetildirýge yqpal etedi. Alaıda bastamany odan ári damytý úshin memlekettik deńgeıde qoldaý qajet. Salalyq mınıstrlikterdiń, ákim­dikterdiń, ǵylymı ortalyqtar men jeke bıznestiń resýrstaryn jedel biriktirýdi qajetsinedi. Sonymen qatar qanatqaqty jobany engizýge arnalǵan naqty aýmaqtardy anyqtap, qajetti qarjylandyrýdy qamtamasyz etý kerek. Ǵalymdar, ınjenerler, agronomdar men ekonomısterden quralǵan pánaralyq jumys toby qurylýǵa tıis.

Mundaı keshendi tásil aýyl sharýa­shylyǵyn qysqa merzim ishinde jańa deń­geıge kóteredi. Ulttyq azyq-túlik qaýip­sizdigin nyǵaıtady. Qazaqstandy ǵy­lym men ınnovasııany turaqty bola­shaq úshin qoldanatyn memleket retin­de halyq­aralyq arenada tanytady. QazUÝ pılottyq alańdardy iske qosý men olardy elimizdiń qurǵaq klımatty óńir­­lerinde keńeıtýge qatysty egjeı-teg­­jeı is-qımyl josparyn usynýǵa daıyn.

«Turaqty damý jáne tabıǵatty utymdy paıdalaný» ǵylymı ortalyǵy

«Qashyqtyqtan zondtaý tehnologııasy jáne qoldaný» zerthanasynda alynǵan spýtnıktik derekterdi ári qaraı zertteý Turaqty damý jáne qorshaǵan ortany basqarý ǵylymı zertteý ortalyǵy­nyń bazasynda júrgiziledi. Bul taldaýlar Qazaq­stannyń ekologııalyq jáne eko­nomıkalyq mindetterin sheshýge baǵyt­tal­ǵan. Qazaqstan Respýblıkasynyń 2029 jylǵa deıingi ulttyq damý josparyna sáıkes keledi, onda sý tapshylyǵy qaýpin barynsha azaıtý, aýanyń sapasyn jaqsartý, bıoártúrlilikti saqtaý jáne basqa maqsattar qoıylǵan.

«Turaqty damý jáne tabıǵatty utym­dy paıdalaný» ǵylymı ortalyǵy qu­ra­­myna Turaqty damý maqsattaryn iske asyratyn 10 ınnovasııalyq zerthana kiredi. Ǵylymı ortalyq klımat jáne modeldeý, sıfrlyq kartogra­fııa jáne qoldanbaly geodezııa, «GlobalSky» (atmosferalyq zertteýlerdiń ınno­va­sııalyq zerthanasy), turaqty týrızm, sý resýrstarynyń sapasyn tal­daý baǵytynda jumys isteıdi. Sony­men qatar landshafttardyń degradasııa­syn geoaqparattyq taldaý, geo­de­mografııalyq jáne áleýmettik-eko­no­mıkalyq zertteýler, ekologııa­lyq qaýipsizdik, topyraq ekologııasy, qor­shaǵan ortany baqylaý sharalaryn iske asyrady.

Ortalyqtyń negizgi maqsaty – qor­shaǵan ortanyń jahandyq ózgerýi jaǵ­daıynda tabıǵat pen qoǵamnyń ózara is-qımyl zańdylyqtaryn anyqtaý, Qazaqstan óńirlerin turaqty damytý maqsatynda tabıǵı resýrstardy utymdy paıdalaný boıynsha jasyl tehnologııalardy ázirleý jáne engizý.

Negizgi zertteýlerdiń ishinde: geo­júıe­lerdiń, topyraqtyń, releftiń jáne landshafttardyń tabıǵı jáne antro­pogendik dınamıkasy, tabıǵatty qorǵaýdyń ǵylymı negizderin ázir­leý, turaqty damýdyń aımaqtyq erekshe­likteri, geoaqparattyq tehnologııalar jáne kartaǵa túsirý sııaqty baǵyttar bar.

Ortalyq ǵalymdary bıyl Batys Qazaqstan óńiriniń klımattyq ózgerisi týraly 60-tan astam karta ázirlep shyǵardy. Sonyń ishinde Qazaqstannyń batys aımaǵyndaǵy landshafttardyń buzylý kartasy daıyndaldy. Atalǵan karta elimizde tuńǵysh ret qolǵa alynyp otyr. 323 kólge jáne sý resýrstaryna keshendi taldaý jasaldy. Sol arqyly mańyzdy aımaqtardaǵy sý deńgeıi anyq­taldy. Sondaı-aq Kaspıı teńizi deńgeıiniń dınamıkasyna jáne topyraq sapasyna monıtorıng júrgizilip, jeras­­ty sýlaryn baǵalaýdyń ádistemelik negiz­deri ázirlendi.

QazUÝ ǵalymdarynyń saraptamasy boıynsha, 30 jylǵa deıingi merzimge ár aımaqtaǵy klımattyń ózgerýiniń boljamyn ázirleý asa qajet. Sebebi jalpy respýblıkalyq boljam bolǵanymen, aımaqtyq jáne ár oblystaǵy sý basseı­niniń jergilikti erekshelikterin, resýrs­taryn jáne ekonomıkalyq qyzmettiń basym baǵyttaryn eskeretin egjeı-tegjeıli is-qımyl kartasy joq. Bul karta Batys Qazaqstan oblysy men Jaıyq ózeni basseınine alǵash ret jasaldy.

QazUÝ-dyń «Turaqty damý jáne tabıǵatty utymdy paıdalaný» ǵylymı ortalyǵynyń fılıaly ótken jyly M.О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıtetinde ashyldy. Ýnıversıtet tek turaqty damý salasynda zertteýler júrgizip qana qoımaı, óz tájirıbesin óńirlik joǵary oqý oryndarymen bóli­sýde. Ortalyq zerthanalary júr­gizip jatqan zertteýlermen https://ecokazwest.kz/labs saıtynan tanysýǵa bolady.

Ortalyq Azııadaǵy turaqty damý ortalyǵy

2024 jyly 3 shildede eki memleket basshylary «2025 jyly Qazaqstanda Qytaı týrızmi jylyn ótkizý» týraly sheshim qabyldady. Osy maqsatta jumys isteý úshin Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ men Qytaıdyń Gonkong polıtehnıkalyq ýnıversıteti birlesken hab ashýǵa kelisti. Kóp uzamaı ótken jyldyń qarasha aıyn­da jańa ortalyq qyzmetine kiristi. Ataýly jyl týrıster leginiń artýy men sheteldik ınvestısııalardyń kelýine múmkindik ashary sózsiz. Bul zamanaýı sıfrlyq sheshimderge, bilikti mamandarǵa suranysty kúsheıtedi. Týrıstik óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq múmkinshiligi men ári qaraı damýyn tereń zertteý qajettiligi týyndaıdy. Osy maqsatta qurylǵan ortalyq týrızm salasyn sıfr­­landyrý jáne turaqty damytý jol­­daryn qarastyrýda. Týrıster legin jos­parlaý men basqarýdyń ozyq tásil­de­rin meńgerý, qonaq kútý ındýstrııasynda jasandy ıntellektini (AI) qoldaný tájirıbelerin arttyrdy. Qazirgi sátte týrızm sektoryn sıfrlyq transformasııalaý boıynsha usynystar qamtylǵan alǵashqy saraptamalyq materıaldardy daıyndap úlgerdi. Tıisti memlekettik organdarǵa joldaýǵa daıyn.

Ortalyq birneshe negizgi baǵytqa nazar aýdaryp otyr. Birinshiden, týrızm salasyndaǵy zertteýler men bilim berý jobalary, oǵan týrıs­ter legin basqarý, bilikti kadrlardy daıar­laý, sıfrlyq servısterdi engizý jáne aýmaqtardy josparlaý meha­nızmderi jatady. Sonyń ishinde «Big Data» men geoaqparattyq tehnologııalardy paıdalaný da kiredi. Ekinshiden, áleýmettik saıasat pen áleýmettik jumys máseleleri. Týrızmniń qarqyndy ósýiniń jergilikti turǵyndar turmysyna áseri zerdelenip, ınfraqurylymdy beıimdeý, jumyspen qamtýdy bas­qarý jáne halyqtyń ómir súrý deń­geıin arttyrýǵa arnalǵan sharalar usy­nylady. Úshinshiden, týrıstik ındýs­trııa damýynyń ekonomıkalyq qyr­­larymen qatar, mádenı, áleýmettik jáne ekologııalyq saldary de taldanady.

Aldaǵy ýaqytta ortalyq tórt iri ǵylymı-zertteý jobasyn iske qosýdy josparlap otyr. Olardyń ekeýi týrızm men qonaqjaılylyq salasyna, al qalǵan ekeýi áleýmettik saıasat máse­lelerine arnalmaq. Sonymen qatar týrızm men áleýmettik salaǵa jańa mamandar daıarlaýǵa baǵyttalǵan aýqymdy bilim berý baǵdarlamasy ázirlenýde. Sala basqarýyna tartylǵan memlekettik qyz­metshiler úshin biliktilikti arttyrý kýrstaryn ótkizý josparlanýda.

Týrızmdi sıfrlyq transformasııa­laý áleýetin arttyrýǵa qosymsha resýrs retinde «Qazaqstan týrızmin bas­qarýdyń ulttyq sıfrlyq ekojúıesi» atty qosymsha bastama qyzmet etpek. Bul bastamanyń máni – týrıster legin naqty ýaqyt rejiminde basqarýǵa, saıa­hatshylardyń talǵamyn taldaýǵa jáne ınfraqurylym damýyn úılestirýge múmkindik beretin biryńǵaı sıfrlyq platforma qurý. Osy platformanyń negizinde kásipkerler men memlekettik organdar suranysty boljaý, marketıng júrgizý jáne ınvestısııa tartý quraldaryna qol jetkize alady. Jobada jasandy ıntellekt pen geoaqparattyq tehnologııalardy qoldaný josparlanǵan. Bul týrıstik nysandardy ornalastyrý men damytýǵa baılanysty sheshimderdiń tıimdiligin arttyryp, eń jıi baratyn oryndarǵa túsetin júktemeni azaıtýǵa múmkindik beredi.

Gonkong polıtehnıkalyq ýnıver­sıteti ortalyqtyń qyzmetine 126 mıllıon teńge ınvestısııa bóldi. Qazir­diń ózinde ǵylymı jáne bilim berý baǵ­dar­lamalaryn iske qosýǵa qajetti berik ǵyly­mı-qarjylyq negiz bar ekenin aıtý­ǵa bolady.

Azııadaǵy Turaqty damý ortalyǵy aldaǵy ýaqytta týrızmdi damytýdyń za­manaýı strategııalaryn ázirleýge arnal­ǵan ıntellektýaldyq platforma ǵana emes, sonymen qatar áleýmettik saıa­sat salasynda memlekettiń senimdi árip­tesine aınala alady. Qonaq kútý men aýmaq­ty basqarý salalaryndaǵy bilimdi, sıfr­lyq sheshimder men áleýmettik zert­teýlerdi ushtastyra otyryp, týrıstik belsendiliktiń artýyna baılanysty týyn­­daıtyn syn-tegeýrinderge keshendi túrde jaýap berýge múmkindik beredi. Ortalyqty damytý bastamasyna memleket qoldaý bildiredi dep úmit artamyz.

«Farabi chem science» klasteri

Quramyna toǵyz ǵylymı zerthana kiretin «Farabi chem science» klasteriniń maqsaty – ekologııa, energııa kózderi, dárilik hımııa, munaı hımııasy jáne energııany kóp qajet etetin materıaltaný salalarynda zertteýler júrgizý jáne jańa sheshimder ázirleý.

«Farabi chem science» klasteri jańa zerthanalarmen jabdyqtalyp, Fızıka-hımııalyq zertteýler men tal­daý ádis­teri ortalyǵy jáne Jańa hımııa­lyq tehnologııalar men materıaldar ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bazasynda jasalǵan zerthanalarmen de tolyq­tyryldy. Máselen, analıtıkalyq hımııa jáne qorshaǵan orta zerthanasy, Elektrohımııalyq óndiris tehnologııalary zerthanasy, Munaı hımııasy zerthanasy, Hımııalyq-medısınalyq zerthana, Usaq organıkalyq sıntez zerthanasy, Energııany kóp qajet etetin ­nanomaterıaldar zerthanasy, Ozyq materıaldar zerthanasy jáne «Chemical Coatings Innovations» ǵylymı-óndiristik ortalyǵy. Sondaı-aq «AlemTrade» demeý­shiligimen uıymdastyrylǵan Mate­rıaldardy joǵary dáldiktegi dıagnostıkalaý zerthanasyn da atap ótken jón.

Ǵylymı zerthanalar qorshaǵan ortany lastaýshy zattardy anyqtaýǵa jáne taldaýǵa, hımııalyq qýat kózderi úshin jańa materıaldardy ázirleýge, munaı hımııasy salasynda tereń zertteýler júrgizýge, otandyq bıomedısınalyq preparattar men bakterııaǵa qarsy qor­ǵanys jabyndaryn óndirýdiń ońtaıly ádisterin daıyndaýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar metall jáne aǵash kons­trýksııalary úshin otqa tózimdi jabyndardy jasaý, erekshe qasıetteri bar beıorganıkalyq materıaldardyń jańa túrlerin zertteý, zattar men materıaldardy sandyq jáne sapalyq taldaý boıynsha qyzmetterdi oryndaýǵa baǵyttalǵan.

Munda ǵalymdardyń erkin jumys isteýine qolaıly jaǵdaı jasalyp, zerthanalar sońǵy úlgidegi qural-jab­dyqtarmen jabdyqtalǵan. Qazaq­stan Respýblıkasy Ǵylym jáne jo­ǵary bilim mınıstrliginiń grant­tyq jáne baǵdarlamalyq-nysanaly qarjy­lan­dyrý jobalary jáne demeý­shilik sýbsıdııalardy iske asyrý sheń­berinde satyp alynǵan jańa tehnıkanyń quny 1 mlrd teńgeni quraıdy.

Bul zerthanalar optıka jáne elektronıka sııaqty aldyńǵy qatarly salalarda suranysqa ıe lıtıı trıboraty (LBO) negizindegi qymbat jasandy krıstaldardy ósirý tehnologııalaryn ázirledi. Natrıı-ıondyq jáne magnıı-ıondyq akkýmýlıatorlar úshin jańa materıaldar ázirlendi, dástúrli lıtıı-ıondyq batareıalardy almastyra alady. Nemistiń «Lanxess» fırmasymen, reseılik «Sıbýr» jáne polshalyq «Synthos» fırmalarymen birlesip nıtrıl býtadıen kaýchýgin gıdrleý úshin jańa katalızatorlar jasaldy.

Jaqynda ǵana ashylǵan ýnıver­sıtettiń galvanıkalyq sehynda halyq­aralyq standarttar boıynsha shyǵa­rylatyn ártúrli maqsattaǵy korrozııaǵa qarsy, sándik, tozýǵa tózimdi, ystyqqa tózimdi jáne basqa jabyndar jasaý úshin elektrohımııalyq tehnologııalar kesheni ázirlendi. Sondaı-aq tabıǵı tas­tan beriktigi jaǵynan joǵary jáne qurylys pen ónerkásipte keńinen qoldanylatyn polımerli kompozıtterdi alýdyń tehnologııalaryn sátti ázirlep, ónerkásip­ke engizdi. Al medısına salasynda pro­fessorlyq-oqytýshylyq quram Qazaqstannan alynǵan sın­te­tı­ka­lyq jáne ósimdik shıkizaty negizindegi onshaqty dári-dármektiń, sonyń ishinde jaralar men kúıikterdi tıimdi emdeýge arnalǵan polımerli gıdrogelder negizindegi ınnovasııalyq maskalar men tańǵyshtardy jasaǵanyn maqtan tutady. Hırýrgııalyq tigister men ımplanttar úshin bakterııaǵa qarsy jabyndardy jasaýdyń mańyzy zor. Sheteldik analogtardan anaǵurlym tıimdi, sonymen qatar úsh ese arzan. Jappaı qoldanýǵa qoljetimdi jáne eldegi medısınalyq qyzmetterdiń sapasyn jaqsartady. Budan bólek, ǵylymı ortalyqta bilim alýshy jastar biliktiligin jetildirip, startap jobalaryn iske asyryp, mol tájirıbe jınaqtaıdy.

«Chemical coatings innovations» hımııalyq ǵylymı-óndiristik ortalyǵy

«Ǵylym qorys AQ qoldaýymen QazUÝ bazasynda qurylǵan «Chemical coatings innovations» ǵylymı-óndiristik orta­lyǵy – galvanıkalyq jáne qoldan­baly elektrohımııa salasynda Qazaqstan­daǵy kóshbasshylardyń biri. Ortalyq­tyń elektroplastınalyq sheberhanasy bar. Onyń ishine sapany baqylaý jáne tehnologııalyq ázirleý zerthanasy, sondaı-aq kádesyılar shyǵarý jáne qaıta qalpyna keltirý shyǵarmashylyq sheberhanasy kiredi. Ǵylymı-óndiristik ortalyq kompozısııalyq jáne dástúrli metall jabyndaryn qoldanýdan metaldardy óńdeýdiń jańa tehnologııalaryn ázirleýge deıingi qyzmetterdiń keń spektrin usynady. Korrozııaǵa tózimdi ózdiginen emdeıtin jabyndardy jasaý sııaqty jańashyl sheshimderge erekshe nazar aýdarylady.

Galvanıkalyq qaptamalardy alý – egjeı-tegjeıli zerttelgen ǵylymı pro­sess. Degenmen bul baǵyttaǵy jumys­tar únemi júrgizilýde, óıtkeni ǵylymı-tehnıkalyq progress materıal­tanýda jańa sheshimderdi qajet etedi. Aıta keterligi, Qazaqstanda galvanıkalyq sehtar az jáne tutynýshylardyń qajet­tilikterin qanaǵattandyrý úshin gal­vanıkalyq tehnologııalardy ázirleýmen aınalysatyn uıymdar is júzinde joq. Bul kóptegen óndiris túriniń damýyn tejeıdi. Olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń hımııa jáne hımııalyq tehnologııa fakýltetinde «Hımııalyq ja­byndar ınnovasııalary» ǵylymı-óndi­ristik ortalyǵy quryldy. Alǵashqy iri tap­­­syrysty QTJ men fransýzdyq «Alstom» temir­jol alpaýytynyń enshi­les kásiporny «KazElectroPrivod» berdi. «KazElectroPrivod» BK» JShS halyq­aralyq standarttarǵa jáne «Alstom» talap­­taryna sáıkes, qorǵanysh jabyndaryn qoldaný tehnologııalary men qyzmetterin alý úshin elektrohımııalyq tehno­logııalardyń tutas kesheni bar Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ ǵalymdaryna júgindi.

Qazir ǵylymı óndiristik ortalyq basqa tutynýshylardyń tapsyrystaryn oryndaýda.

«ZTE» zerthanasy

Qazirgi sátte «ZTE» kompanııasy menedjment jáne saraptama baǵyttary boıynsha oqytý men sertıfıkattaý­dy bastap ketti. Birlesken zerthana ýltra jyldamdyqty platformalar, kóp­jıilikti júıeler, jasandy ın­tel­lekt tehnologııalary, ýltra keń­jo­­laqty antennalar jáne basqa da ozyq ázir­lemelermen qamtylǵan. Bul qu­ral-jabdyq joǵary ónimdilikti, tó­men kidiristi jáne derekterdi berýdiń senim­diligin qamtamasyz etetin 4G jáne 5G jelilerin qurý úshin qoldanylady.

Sonymen qatar ortalyq oqytýshy­lar men stýdentterdiń taǵylymdamadan ótýine jol ashady. Oqýyn aıaqtaǵannan keıin túlekterge halyqaralyq standart­tarǵa sáıkes keletin sertıfıkat tabys­talady.

«ZTE 5G» tehnologııalaryn ázirleý jáne kommersııalaý boıynsha álemdegi kóshbasshy bolyp tabylady. Kompanııa ónimderi men qyzmetteri álemniń 160-tan astam elinde usynylǵan. «ZTE» telekom­mýnıkasııalyq jabdyqty usynyp qana qoımaıdy, sondaı-aq tutynýshylyq elek­tronıka, sonyń ishinde smartfondar salasynda básekege qabiletti. «ZTE» tele­­fondarynyń birneshe model­deri ja­handyq naryqta joǵary suranysqa ıe.

Krıofızıka jáne krıotehnologııa zerthanasy

Memleket basshysy jyl saıynǵy joldaýlarynda densaýlyq saqtaý salasyn odan ári damytý jónindegi sharalar qabyldaýdy jáne barlyq medısına mekemelerin zamanaýı qural-jabdyqtarmen tolyq jaraqtandyrýdy udaıy eske salyp otyrady. Fızıka-tehnıkalyq fakýltetiniń Krıofızıka jáne krıotehnologııalar zerthanasy­nyń «Mobıldi tómen temperatýraly termoturaqtandyrǵysh» qurylǵysyn jasaý bastamasy osy tapsyrmalarǵa negizdelgen. Qazaqstan Respýblıkasy­nyń uzaq merzimdi damý maqsattaryna, Joǵary bilim men ǵylymdy damytýdyń 2023–2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrym­damasyna sáıkes keledi.

Mobıldi krıoboksy bıologııa­lyq belsendi preparattardy qashyq­qa tasy­maldaýǵa jáne saqtaýǵa arnal­ǵan. Sondaı-aq vaksınalar, tin úlgi­leri, dári-dármekter jáne basqa da bıo­­logııalyq materıaldardyń saq­talýyn qamtamasyz etedi. Bul den­saýlyq saqtaý uıymdary, tótenshe jaǵ­daı­lar mınıstrlikteri, ekologııalyq qurylymdar jáne Qazaq­stannyń ǵylymı zertteý ınstıtýttary úshin erekshe mańyzdy. О́ıtkeni bıologııalyq materıaldardy salqyndatý jáne tasymaldaý úshin qurǵaq muzdy paıdalaný jıi qoldanylatyn ádis bolǵa­nymen, onyń birqatar kemshilikteri bar. Birinshiden, qurǵaq muzdyń quny joǵary. Ekinshiden, qurǵaq muz árdaıym qajetti temperatýralyq rejimdi qamtamasyz ete almaıdy. Temperatýralyq rejim­niń saqtalmaýy bıologııalyq materıal­dardyń buzylýyna ákelýi múmkin. Bul máseleni sheshý úshin suıyq azot negizinde jumys isteıtin mobıldi krıotermo­bokstardy paıdalaný usynylady. Suıyq azot óte tómen temperatýralardy (-196 °C) saqtaı alady. Onyń ústine suıyq azotty óndirý kez kelgen iri qalada qol­jetimdi.

Sonymen qatar mobıldi krıotermostabılızatordy ázirleý krıogendik tehnologııalar salasyndaǵy zamanaýı tendensııalarǵa saı keledi. Medı­sına, bıotehnologııalar jáne ekologııa sııaqty ártúrli salalarda belsendi túrde engizilýde. Bul tek bıologııalyq materıal­dar­dy tasymaldaý tıimdiligin arttyrýmen shektelmeı, sonymen qatar elimizdiń ǵylymı-tehnıkalyq áleýetin damytýǵa yqpal etedi. Krıogendik jab­dyq naryǵyna ınnovasııalyq sheshim­derdi engizýge jańa múmkindikter ashady. Artyqshylyǵy – únemdilik, sheteldik qymbat balamalardan bas tartýǵa múm­kin­dik beredi. Jabdyq syrtqy energııa kóz­derin qajet etpeıdi. Qurylǵyny qol­daný úshin operatordyń turaqty qatysýy qajet emes.

Termoturaqtandyrǵyshtyń jumysy suıyq azot býyn qoldanatyn salqyn­datý júıesine negizdelgen. Salqyndatý úderisi suıyqtan gazǵa ótetin fazalyq aýysý nátıjesinde júredi. Jumys zaty retinde suıyq azot qoldanylady, ol býlanǵan kezde gaz tárizdi azotqa aınalady. 1 lıtr suıyq azot býlanǵanda shamamen 720 lıtr gaz tárizdi azot paıda bolady.

QazUÝ bazasynda budan bólek, «Ortalyq Azııany zertteý jónindegi arheo­zoologııalyq ortalyq – ZooStan» alǵashqy qazaq-fransýz ǵylymı orta­lyǵy, BASF birlesken zerthanasy, Sot saraptama ortalyǵy, Dárilik ósimdikterdi ǵylymı zertteý óndirisi, «Farabi» zamanaýı observatorııasy, Mı ınstıtýty sııaqty iri ortalyqtar jumys isteıdi. Segiz ǵylymı zertteý ınstıtýty, 140 zerthana tirkelgen. Onyń otyzǵa jýyǵy sońǵy bir jyl ishinde ashyldy. Búgingi tańda 372 ǵylymı joba oryndalýda. Ǵylymnan túsken tabys 2021 jyly 2782,1 mlrd teńge bolsa, 2025 jyly 12 662,5 mlrd teńgege ósti.

Jas ǵalymdardyń ómir súrý jaǵ­daı­laryn jaqsartýǵa baǵyttalǵan mem­­le­kettik qoldaý da mańyzdy ról atqarady. Sońǵy bir jylda 12 jas ǵalym Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń atynan jańa páter kiltin aldy.

Kóshbasshy ýnıversıtet ǵylymı qyzmettiń bedelin arttyryp, ınnova­sııalyq ınfraqurylymdy damytý­dy, bıznespen yntymaqtastyqty keńeı­týdi jáne jas kadrlardy qoldaýdy jal­ǵastyra beredi. Aldaǵy ýaqytta qazaq­standyq joǵary oqý oryndary ara­syndaǵy eń iri tehnopark, ınnovasııalyq hab jáne jasandy ıntellekt ortalyǵyn salý josparlanyp otyr. Bul bastamalar ǵylymı zertteý oqý ornynyń áleýetin aıtarlyqtaı nyǵaıtady. Ozyq ǵyly­mı ázirlemeler men ınnovasııalardy kom­mersııalandyrýǵa qolaıly jaǵdaı jasaıdy. Ýnıversıtettiń akademııalyq bedelin ósirip, onyń halyqaralyq reıtıngterdegi pozı­sııa­syn nyǵaıtady. Jetekshi ǵa­lym­dar men stýdentter sanyn arttyryp, ón­diristik jáne memlekettik organdarmen seriktestikti keńeıtedi.

Tehnopark pen ınnovasııalyq orta­lyq startaptardy damytýǵa jáne álemdik eńbek naryǵyndaǵy túlek­­terdiń básekege qabilettiligin art­ty­rýǵa yqpal etedi. Qazaqstan úshin mundaı nysandardy qurý ǵylymı-teh­nıkalyq progresti jedeldetýge, joǵary tehnologııalyq salalarǵa ınvestısııa tartýǵa jáne ınnovasııalyq ekonomıkany qalyptastyrýǵa múm­kin­dik beredi. Sondaı-aq jasandy ıntellekt ortalyǵy sıfrlandyrý jáne ártúrli salalardy zııatkerlik túrlendirý bo­ıynsha mem­lekettik bas­tamalardy qoldap, sıfr­­­lyq tehnologııalardy damytýǵa úles qosady. Al bul jobalardy júzege asyrý ǵylym, tehnıka jáne ekonomıka, sondaı-aq ýnıversıtet qyzmetin damytýǵa jasalǵan strategııalyq qadam bolary sózsiz.

Janseıit TÚIMEBAEV,

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń basqarma tóraǵasy – rektory