Jaqynda M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń uıymdastyrýymen «Álem halyqtarynyń mádenı murasy: etnomýzyka, etnofor, etnograf» taqyrybynda ótken halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik sımpozıýmda ǵalymdardyń zertteýleri negizinde jaryq kórgen «HH-HHI ǵasyrlardyń qundylyǵy men mańyzdylyq keńistigindegi A.Zataevıchtiń murasy: ǵylym – mádenıet – qoǵam» akademııalyq eńbegi tanystyryldy.
О́mirsheń qazynanyń mańyzyna toqtalǵan M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bas dırektory, akademık Kenjehan Matyjanov «Qazaq halqynyń 1000 áni» jınaǵynyń ýaqyt óte kele máni ádebıet, tarıh, til bilimi jáne basqa da ǵylym salalaryna qundy derekkóz retinde arta tústi, dep atap ótti. Sebebi bul jınaqqa ult zııalylary men Alash qaıratkerlerinen bastap, qarapaıym halyq ókilderi úlesin qosqan.
«Búginde ınstıtýt qory folklorlyq muraǵa, úntaspa, kóne qoljazbalarǵa baı. Sırek qorda ǵalymdar, folklortanýshy, ónertanýshy mamandardyń tynymsyz eńbeginiń nátıjesinde folklorlyq úlgilerden bastaý alatyn qazynalar bar. Mundaı qazynany, ıaǵnı qobyz, dombyra kúıleri men án-jyrlardy jazyp alyp, bir ǵasyr buryn halyqtyq murany jınaqtaýda jankeshti qyzmet etken Aleksandr Zataevıchtiń esimi qazaq halqy úshin asa qymbat. A.Zataevıch qazaq pen qyrǵyzdyń kóne ulttyq muralarmen qatar, jalpy túrki halyqtarynyń, onyń ishinde ózbek, bashqurt, qaraqalpaq, dúngen, tatar, týva, qalmaq, t.b. áýenderin tirnektep jınap, notaǵa túsirip, jaryqqa shyǵaryp, álemdik deńgeıde tanystyrdy. A.Zataevıchtiń 100 jyl buryn shyǵarǵan «Qazaq halqynyń 1000 áni» jınaǵynda, odan alty jyldan keıin shyqqan «Qazaqtyń 500 án-kúıi» jınaqtarynda mol muradan bólek, qanshama tarıh jáne taǵdyr jatyr. Bul eńbekterdi erekshe baǵalaǵan ınstıtýt ǵalymdary 1963 jyly ǵalymnyń eń basty eńbeginiń biri «Qazaq halqynyń 1000 áni» kitabyn qaıta basyp shyǵardy. Bul ıdeıanyń bastamashysy akademık Ahmet Jubanov bolsa, 2007 jyly «Qazaqtyń 500 án-kúıi» jınaǵynyń faksımılesi men tolyqtyrylǵan túrin jaryqqa shyǵarý jumysyn qoldaǵan akademık Seıit Qasqabasov boldy. A.Zataevıchtiń «Qazaq halqynyń 1000 áni» jınaǵynda ult zııalylary, Alash qaıratkerleri, dástúrli ónerpazdar jaıynda ashylmaǵan másele kóp. Olardyń qatarynda Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly, Ilııas Jansúgirov, Sábıt Muqan, t.b. ónerge qosqan qyry jańa taraptan zerdelenýi kerek» deıdi K.Matyjanov.
Qazirgi kezde ınstıtýt jobalary aıasynda halqymyzdyń rýhanı qundylyqtaryna aınalǵan kóne úntaspalardy jáne ǵalymdar shyǵarǵan eńbekterdi sıfrlyq formatqa aýystyrýǵa baılanysty aýqymdy jumystar qolǵa alynyp jatyr. Onyń barysynda A.Zataevıch jınaǵan mýzykalyq úlgilerdiń baspalyq nusqasy ǵana emes, úlgilerdiń aýdıo nusqasyn jasaqtaý jumystaryn júrgizý de josparda tur.
Instıtýttyń «Mýzykataný» bóliminiń meńgerýshisi, ónertaný ǵylymdarynyń kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor Aınur Qaztýǵanovanyń aıtýynsha, ulttyq mura jaýharlaryn jetkizýshilerdiń ishinde dúldúl ánshiler men kúıshilerdiń tikeleı izbasarlary bolǵan dástúrli óner ókilderimen qatar, qazaqtyń táýelsizdigi úshin kúresip, janyn pıda etken ult zııalylarynyń oryndaýyndaǵy úlgiler tasqa qashalǵandaı A.Zataevıchtiń eńbekterinde kórinis tapty.
«A.Zataevıchtiń eńbegi haqynda Maksım Gorkıı 1929 jyly jarııalanǵan «Keńester odaǵy boıynsha» degen maqalasynda: «Meniń aldymda «Qazaq halqynyń 1000 ániniń» jınaǵy jatyr, onyń ózgeshe sony melodııalary – bolashaqtyń Mosarttary, Bethovenderi, Shopenderi, Mýsorgskııleri men Grıgteri úshin ǵajaıyp baı materıal. Zyrıandardyń, býrıattardyń, chývashtardyń, marılardyń, taǵy basqa shartaraptyń bolashaq uly mýzykanttary úshin bul jınaqta ǵajaıyp ádemi melodııalardyń bulaq-jylǵalary kúmisshe syńǵyrlap aǵyp jatyr», degen. Al jazýshy Romen Rollan «Birinshiden, Zataevıchtiń eńbekqorlyǵyna basymdy ıemin. О́ıtkeni indet pen asharshylyq jaılaǵan ýaqytta mundaı orasan jumysty jasaý úshin qanshama qaırat kerek. Bul, sóz joq, mýzykadaǵy erlik, sonymen qatar adam janynyń qýaty, muny umytýǵa áste bolmas. О́z basym osynaý sulý da syrbaz dala áýenderine degen tańdanysymdy jasyra almaımyn» dese, kezinde akademık Ahmet Jubanov ta «A.Zataevıchtiń «1000 áni» qazaq mýzykasyna jańa jylbasy boldy. Sol arqyly dúnıejúzi qazaq mýzykasymen tanysty. Qazaqtyń mýzykasyna, halqyna degen úlken mahabbaty arqyly uly mura qaldyryp ketken orystyń uly adamynyń aǵalyq qamqorlyǵyn ár kezde este saqtalyq» dep jazǵan bolatyn.
Aınur Qaztýǵanova atap ótkendeı, A.Zataevıch týraly jazǵan jarııalanymdar kitaphanalardaǵy sırek qorlar men muraǵattardaǵy materıaldar kúnnen-kúnge umytylyp, paraqtary jyrtylyp, izsiz joǵalyp barady. Sondyqtan ǵalymdar ıgi isti qolǵa alyp, osynyń bárin akademııalyq basylymǵa toptastyryp, oqyrmanǵa usynyp otyr. Basylymda buryn-sońdy jaryq kórmegen derekterdi kezdestirýge bolady. Olardyń qatarynda arhıvterden tabylǵan, ǵylymı jáne mádenı qundylyǵymen erekshelenetin maqalalar men fotomaterıaldar bar.
ALMATY
