Osy jaǵdaıǵa baılanysty Jezqazǵan men Qarajal qalalarynda arnaıy shtab quryldy. Oǵan Tabıǵat ınspektorlary men qatar Tótenshe jaǵdaılar departamenti ókilderi jumyldyryldy. Qostanaı, Aqmola, Qyzylorda oblystarynan «Ohotzooprom О́B» RMQK qyzmetkerleri kómekke keldi. Olar qysta ólip qar astynda qalǵan ólekselerdi kún jylynbaı turyp, jınap alýda tynbaı jumys istep jatyr. О́lekselerdi jınaýda Keńgir sý qoımasynda kedergiler de kóp. Muzdyń juqa bolýy qaýipti bolyp tur. Soǵan qaramastan «Ohotzooprom О́B» RMQK bas dırektorynyń orynbasary Bahtııar Ramazan Keńgir sý qoımasyn tazalap tastaýǵa jergilikti tótenshe jaǵdaıdyń qutqarýshylary jumys jasap jatqanyn jetkizdi. Árkim dala janýarlarynyń ólý sebebin bilgisi keledi.
«Janýardyń neden ólgenin Zoologııa ınstıtýtynyń mamandary zertteý júrgizip jatyr. Qardyń qalyń túsýi, azyqtyń azaıýyna baılanysty ashtyqtan qyrylý sebebi de bar. Qys aıynda tabıǵı jolmen jáne buralqy ıtterge talanyp ólgen kıik ushalaryn kezdestirýge bolady. Búgingi kúni Ulytaý oblysy ákiminiń tapsyrmasyna sáıkes Ulytaý oblysy boıynsha OShjJD aýmaqtyq ınspeksııa qyzmetkerleri, «Ohotzooprom О́B» RMQK ınspektorlyq quramy, TJD jáne Jezqazǵan qalalyq ákimdiginiń qyzmetkerleri, Qarajal qalasynyń ákimdigi birlesken túrde ushalardy mal qorymyna tastady. Ol úshin Jezqazǵanda alty arnaıy tehnıka, Qarajal qalasynda arnaıy tehnıkalar men 11 top jumyldyryldy. О́lekseler arnaıy mal qorymdaryna tastalyp, joıylyp jatyr. Mehanıkalyq zaqymdary joq. Olardy joıý týraly komıssııa múshelerimen akt toltyrylyp, qol qoıyldy», dedi Ulytaý oblysy boıynsha orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń basshysy Zakarııa Turalıev.
Kópti kórgen aqsaqaldyń sózine qulaq túreıik. Jezqazǵan qalasynyń Qurmetti azamaty, Ardagerler Keńesiniń tóraǵasy Murat Qazambaev:
«Bizdiń «Ohotzooprom О́B» RMQK - nyń bir aqparatyn oqyp otyrsam «Aqbóken Jaıyq jáne Betpaqdala popýlıasııasy» dep jazypty. Al endi keńes úkimeti tusynda aqbókender Betpaqdala men Ústirt popýlıasııasy dep bólinetin. Úkimet pen ǵalymdar tarapynan naqty durys sheshimder qabyldanbaǵanynyń kesirinen jyl saıyn júzdegen myń kıik ártúrli sebeptermen ólip jatyr. Birde oǵan kináli ýly shóp dedi, birde eginge sepken hımıkattar dedi, bıyl qys qatty qar degen ýájdi aıtady, áıteýir syltaý tabylady.
Al endi memleket tarapynan ol janýarǵa bólinip jatqan qarjy sheksiz. Byltyr kıikti qoı sekildi baǵý tásilin kirgizemiz dep daýryqty. Búgingi tańda qazaq dalasynda qoıdy baǵatyn qoıshy tabylmaıdy. Al endi uzyn aıaq kıikti kim baǵady? Bundaı sheshimderge ne kúlerińdi, ne jylaryńdy bilmeısiń.
Joǵaryda aıtylǵandaı keńes dáýirinde kıiktiń Qazaqstanda eki iri popýlıasııasy bolǵan. Betpaqdala men Ústirt popýlıasııasy. Mysaly Betpaqdala popýlıasııasynyń kıikteri qar túse Betpaqdalaǵa bet alatyn. Ol jerde jazǵy ýaqytta sý bolmaıdy, shóleıt jer. Al ol jerdegi alýan túrli shópter kúzge taman pisedi, sýyq urǵanda ashy shópterdiń ýyty qaıtady da, qar tússe ol jerdi mańyraǵan kıik jaılaıtyn. Ol kezderde Saryarqanyń qysy qatty, qardyń qalyńdyǵy metrden asatyn. Sol ýaqyttaǵy bul kıikter nege Saryarqada qalmaı Betpaqdalaǵa bardy? Ol kezderi Betpaqdala kıikteri qar erı bastaǵanda Saryarqa dalasyna kelip laqtaıtyn, sosyn laǵy ósse Soltústikke qaraı Esildi jaǵalap, kúzde qarmen jarysa Betpaqdalaǵa bet alatyn. 2000 jyldardyń basynda kıiktiń Betpaqdala popýlıasııasy tolyǵymen joıyldy. Sol kezde joǵaryda aıtylǵan «Ohotzooprom» taǵy da sondaı mekemeler qurylyp, kıiktiń Ústirt popýlıasııasyn saqtap qalý sharasyn bastaǵan. Olardyń málimeti boıynsha 2003 jyly kıiktiń basy 21 myń bas bolǵan eken, al 2023 jyly onyń sany 1 mıllıon 915 basqa jetipti. Bul eki mıllıondaı kıiktiń máselesi Oral, Jaıyq tóńiregindegi egistik aımaqtarǵa úlken zııan keltire bastaǵany málim. Sodan keıin olardyń biraz bóligin Yrǵyz ózeniniń boıymen baıaǵy Betpaqdala popýlıasııasynyń arnasyna túsirdi. Naqtylap aıtsaq olardy malsha aıdady. Kıiktiń sońynda júzdegen mashınamen «baqtashylar» júrdi. Bul janýarlar sol «baqqannyń» áserinen baıyrǵy tabıǵı júrisinen jańylyp qaldy. Bir sózben aıtqanda bizdiń «ǵalymdar» kıiktiń mıyn sý etip jiberdi. Menińshe olardy baıaǵy órisine salyp úıretpeı bul janýarlar ómir súre almaıdy. Sonymen qatar bulardy baǵýdyń, ol úshin qyrýar qarjyny shashýdyń keregi de joq. Kıik degeniń óziniń tuıaǵymen, ózin ózi asyraıtyn janýar. Sondyqtan bul máselege memleket tarapynan kózqaras ózgerýi qajet dep oılaımyn, deıdi.
Kıikterdiń qyrylýynyń bir syry saryarqanyń saıyn dalasynyń ekologııalyq múshkil jaǵdaıymen ushtastyrady. Qalaı dese de túıini sheshilmegen másele kóp. Biraq jappaı qyrylyp jatqan kıikterdiń obalyn kim kóteredi?
Ulytaý oblysy
