Bıyl kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Alash tulǵasy Smaǵul Sadýaqasulynyń (1900–1933) týǵanyna – 125 jyl. Aıtýly belesti elimizde aqyl-parasat, ıntellektýaldyq óris, bilim-ǵylym sabaqtastyǵy aıasyndaǵy konferensııa, mádenı basqosý formatynda atap ótý josparlandy. Birtýar qaıratker ult jastarynyń tarıhı «Birlik», «Jas azamat» qozǵalystaryna qatysyp, alashshyl býynnyń birneshe basylymyn («Jas azamat», «Eńbekshil jastar», «О́rteń» gazetteri) úılestirdi. 20-jyldary «Jastarǵa – jańa jol», «Jastarmen áńgime» atty tanymdyq kitaptar jazdy. 1928 jyly ult talanttary J.Aımaýytuly, B.Maılın, M.Áýezov shyǵarmalaryn ózi orys tiline aýdaryp, Máskeýde «Molodoı Kazahstan» atty tańdaýly jınaq ázirledi. 1925–1927 jyly Bilim mınıstri (Halyq aǵartý komıssary) bolǵanda memlekettik ult teatryn, qazaq ýnıversıtetin ashýdyń basynda turdy. Alash zııalylaryna qamqor boldy. Ahmet Baıtursynulynyń oqýlyq jazý, mektep salasyn júıeleý isin jalǵastyrdy. Qandaı jaýapty qyzmette júrse de qolynan qalamy túspedi. Ol roman da, povest te, áńgime de, ádebı syn da, kókeıkesti kósemsóz de jazdy. Saıası qyzmetimen qosa «Eńbekshi qazaq» gazeti (búgingi «Egemen Qazaqstan») men «Qyzyl Qazaqstan» jýrnalyn (búgingi «Aqıqat») qatar basqardy. Abaı men Sultanmahmut murasyn jınatyp, ult án-kúıin qunttaýǵa muryndyq boldy. Jastaı Batys Sibirdiń kooperasııa salasynda mamandanǵan Smaǵul el ekonomıkasyna da atsalysty. 1924 jyly Qazaqstan «Gosplanyn» basqardy. 1925 jyly respýblıka kommýnıstik partııasyn basqarýǵa kelgen F.Goloshekın «Kishi oktıabr» josparyn oryndaýǵa kiriskende, solaqaı saıası-ekonomıkalyq saıasatyna ashyq qarsy turdy. Alashtyń aǵa býyny jáne keıingi tarıhshylar aıtqandaı, «Dál osy jyldary Qazaqstandy S.Sadýaqasuly syndy saýatty, elshil qaıratkerler basqarsa, halyq ashtyqqa da, basqa da qıyndyqqa urynbas edi». О́kinishke qaraı, osyndaı deńgeıdegi tulǵany 1927 jyly saıasattan shettetip, 1933 jyly qyzyl terrordyń qurbany etti. Mine, Táýelsizdik pen ádilettik deıtin asyl murattyń, qasterli qundylyqtyń orny osyndaıda kórinedi.
Astananyń Alash tulǵasy atyndaǵy mektebinde ótken «Smaǵul Sadýaqasulynyń aǵartýshylyq murasy jáne búgingi syn-qaterler» atty dóńgelek ústelde «Qaharmandar» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy, eks-senator, zańger-ǵalym Sabyr Qasymov, respýblıkalyq ardagerler uıymy tóraǵasynyń orynbasary, eks-senator, tarıhshy-ǵalym О́mirzaq Ozǵanbaı, «Qazaq gazetteri» seriktestiginiń bas dırektory, akademık Dıhan Qamzabekuly, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, professor Gúlnar Muqanova, Ardagerler uıymynyń múshesi, ólketanýshy Bolat Temirbaı, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ Qazaqstan – Belarýs ortalyǵynyń dırektory, tarıhshy-ǵalym Jabaı Qalı, jas zertteýshi Samat Jumataı qaıratkerdiń maǵynaly ómiri men shyǵarmashylyǵynyń belgisiz tustaryn sóz etip, orta bilim júıesi ıgerýge, nasıhattaýǵa tıisti eńbegin, qaǵıdatyn usyndy. «Smaǵul Sadýaqasuly – elge qyzmet etýdiń, eldi súıýdiń sımvoly» degen zańger-ǵalym Sabyr Qasymovtyń pikiri dóńgelek ústeldiń tujyrymyndaı boldy.
Gımnazııa dırektory Qarlyǵash Janǵazaqova osyndaǵy S.Sadýaqasuly mýzeıin jetildirý men qaıratker atyn alǵan oqý oryndary arasyndaǵy ǵylymı jáne ádistemelik baılanysty arttyrý týraly oıyn ortaǵa salsa, tarıh páni muǵalimderi birlestiginiń jetekshisi Ǵalııa Járimbet «Qaıratker Smaǵul murasy ótkenniń aqtańdaqtaryn qalpyna keltirýge kómektesetinin» basa aıtty. Ustazdar ujymynyń nıetin jetkizgen qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi Muqııat Qoıshybaıulynyń S.Sadýaqasuly týraly óleńi, oqýshylardyń otanshyldyǵyn tanytqan 5-synyp oqýshysy Alpamys Toǵyzbaı oryndaǵan «Ult rýhy» áni jınalǵandardy jaqsy áserge bóledi.
Dóńgelek ústel qorytyndysynda gımnazııadaǵy qaıratker mýzeıiniń tujyrymdamasyn jetildirý, ár oqý jylynyń basynda dástúrli «Smaǵultaný» sabaǵyn ótkizý, S.Sadýaqasuly atyn alǵan bilim, ǵylym ordalary arasyndaǵy yqpaldastyqty arttyrý, qaıratker murasyn nasıhattaý baǵytynda oqýshylar arasynda ótkiziletin ǵylymı baıqaýdyń mártebesin kóterý, ata-analardy eldik tulǵataný sharasyna keńinen tartý, Astanadaǵy beıitin (súıek-kúli 2011 jyly Máskeýden elordaǵa ákelinip jerlengen) laıyqty kútý jospary bekitildi.
Sabyr Shárip
