Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Ult ustazynyń ınspektorlyq qyzmetine qatysty 1879–1889 jyldar arasyndaǵy qujattar Ýfadaǵy ulttyq arhıvtiń 109-qorynda saqtalǵan. Basty qujat – Orynbor gýbernııasy Torǵaı oblysyndaǵy qyrǵyz mektepteri ınspektory qyzmetine Ybyraı Altynsarındi taǵaıyndaý týraly 1879 jyldyń 28 shildesindegi buıryq. Qordaǵy derekterdi hronologııalyq júıemen qoısaq, ult ustazynyń qazaq dalasyndaǵy oqý-bilimdi damytýdy ózindik josparmen qolǵa alǵany baıqalady. Hattar kóbinese Qostanaı qalasynan jazylǵan. Máselen, ol 1884 jyldyń 2 qarashasynda Orynbor oqý okrýginiń qamqorshysy men Torǵaı oblysynyń áskerı gýbernatorynan Torǵaı oblysynda orys-qazaq ýchılıshesin ashýǵa qarjy bólýdi suraıdy. 1888 jyldyń 30 qarashasynda Orynbor oqý okrýginiń qamqorshysyna Aqtóbe qalasyndaǵy 2-synyptyq ýchılıshe janynan qolóner bólimshesin ashýdy usynys etken.
Ýezdik mektepterdi bir jónge keltirse, bolystyq mektepter ashyp, onyń janynan teri óńdep, sabyn qaınatýǵa úıretetin, aǵash ustasy mamandyǵyna oqytatyn bólimsheler ashýdy kózdegen josparynyń oryndalmaı qalǵany ókinishti. Kapıtalızm qazaq dalasyna emin-erkin kirip, qoı júni men mal terisiniń teginge ketip jatqanyn kórip, oqý-bilimsiz urpaqtyń bolashaǵy bulyńǵyr bolatynyn túsingen aǵartýshynyń ómiri uzaq bolǵanda, ınspektor qyzmetinde júrip qazaq dalasyndaǵy mektepterdi bir izge túsirip ketedi eken-aý degen oı keledi. Mektepterdi uıymdastyrý, qarjylyq jaǵdaıyn sheshý sııaqty menedjerlik sharýalardyń basy-qasynda júrip, balalardy qolónerge, kásipke baýlýdy myqtap oıǵa alǵanǵa uqsaıdy. Mádenıeti jeńilgen halyqtarǵa kózqaras durys emes zamanda gýbernatordan qaıta-qaıta qarjy suraý da ońaı emes. HIH ǵasyrdyń sońǵy shıreginde Torǵaı oblysyndaǵy mektepterge qarajat Orynbor oqý okrýginiń qamqorshysy arqyly bólinetin. Osy jerde týatyn suraq: hattar Ýfadaǵy muraǵatqa qalaı tústi?
Ybyraı Altynsarın 1860 jyldary Torǵaıda mektep ashý jáne qazaq balalaryna bilim berý isin jolǵa qoıý maqsatynda Orynbor men Ýfaǵa birneshe ret baryp, ol jaqtyń oqý baǵdarlamalarymen tanysqan. Ýaqyt óte kele, bolystyq mektepterdiń janynan teri óńdeıtin jáne sabyn pisiretin bólimsheler ashýǵa usynys túsirip, hat jazady. 1888 jyldyń 18 sáýirinde teri óńdeý men sabyn daıyndaý tehnologııasymen tanysý úshin Bashqurt jerindegi Krasnoýfım ýchılıshesine issaparǵa barýǵa ruqsat suraıdy. Osy hatynda Krasnoýfım realdyq ýchılıshesi dırektorymen, Ýfadaǵy Chýbary slobodasynyń ókilderi Iаrýspaev pen Mýrazabınmen mamyrdyń basynda kezdesý josparlanǵanyn aıtady. Reseı jerindegi realdyq ýchılısheler sol zamandaǵy tehnıkalyq jáne kásiptik bilimge baǵyttalǵan oqý oryndary edi. Jazbadaǵy mańyz beretin bir másele, odan ári jabdyqtar men ony úıretetin mamandar shyqsa, teri óńdep, sabyn qaınatýǵa qajetti shıkizat Torǵaı jerinen tabylatynyn jazady. Bul «kermek» dep atalatyn shóp deıdi. Soǵan qaraǵanda, Ybyraı Altynsarın Torǵaı oblysynda sabyn jasap, teri óńdeıtin kásiporyndar qurýdy josparlaǵan sııaqty. Orynbor gýbernatorlyǵy óndiris mamandaryn Aqtóbe qalasyndaǵy eki basqyshtyq ýchılıshede daıarlap, osy jerde qosalqy qurylys salýǵa ruqsat etken. Kelesi hatynda 1888 jyldyń 1 qyrkúıeginen bastap Aqtóbedegi eki basqyshtyq orys-qazaq ýchılıshesi janynda aǵash, temir buıymdaryn jasaýǵa úıretetin bólim ashylǵanyn habarlapty. Bálkim, mamandar Ybyraı Altynsarınniń eski slavıan tilinde jazǵan qoljazba hattaryn tereń zerdeleý arqyly qosymsha málimetter tabatyn bolar. Bul hattardyń kóshirmeleri qazirgi ýaqytta Aqtóbe oblystyq memlekettik arhıviniń 1248-qor, 3-tizbe, 25-isinde saqtaýly tur.
1888 jyldyń 20 qarashasynda Orynbor oqý okrýginiń qamqorshysyna jazǵan taǵy bir hatynda Chýbary slobodasyndaǵy er balalar mektebiniń janynan Iаrýspaev teri óńdeıtin zaýyty bólimin ashqanyn jazǵan. Chýbary teri óńdeý zaýyty – Ýfa qalasynda Chýbary slobodasy aımaǵynda ornalasqan. Alaıda Aqtóbe men Chýbary slobodasyndaǵy ýchılısheler arasyndaǵy baılanys Ybyraı Altynsarınniń ómirden ótýine baılanysty úzilgenge uqsaıdy. Aǵartýshy 1889 jyly 17 shildede 48 jasynda Qostanaı qalasynda dúnıeden ótkeni belgili.
1889 jyldyń 2 sáýirinde Aqtóbe orys-qazaq eki basqyshtyq ýchılıshesiniń muǵalimi A.Izmaılov Orynborǵa hat jazyp, osy jerdegi teri óńdeý zaýytynyń qurylysyn 1890 jyly oqý jyly bastalǵanǵa deıin aıaqtaý qajettigin aıtqan. Biraq usynys jalǵasyn tappaǵan. О́ıtkeni 1889 jyldyń 16 qyrkúıeginde gýbernatordyń Altynsarınniń ornyna taǵaıyndalǵan qaladan tys mektepter jónindegi ınspektory jazbasynda teri óńdeý isi boıynsha Aqtóbe ýchılıshesinde oqyp jatqan shákirtter Ýfadaǵy Chýbary ýchılıshesine aýystyrylady dep esep beredi. Teri óńdeý mamandyǵynyń jabylýy sebebi, Aqtóbe ýchılıshesinde qajetti jabdyq az jáne oqytýshylyq quram jetispeıdi dep túsindirdi. Osylaısha Ybyraı Altynsarın dúnıeden ozǵan soń realdyq ýchılısheler tártibimen Aqtóbedegi ýchılıshede mamandar daıarlaý isi bastalmaı jatyp úzilgen. Qazaq dalasynda mektepter ashý isinde Ybyraı Altynsarınniń jolyn Ahmet Baıtursynuly bastaǵan Alash zııalylary jalǵastyrdy. 1930–1937 jyldary Qazaq AKSR-i Ortalyq Atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolǵan Uzaqbaı Qulymbetovtiń qazaq jerinde teri, jún óńdeıtin zaýyttar ashý, kásipshilikti damytý týraly bastamalary Ybyraı ustazdyń oryndalmaǵan armany bolatyn. О́ıtkeni Torǵaı-Yrǵyz jerindegi Ybyraı mektepterinen sapaly bilim alǵan ult zııalylary Ybyraıdyń ustanymymen erjetti, eldik qyzmetke aralasty, ultynyń joǵyn bútindeýge umtyldy.
Aqtóbe oblysy
