Tumaǵańmen jaqyn tanysyp, qoıan-qoltyq aralasýyma ózim basqaratyn «Qazyǵurt» baspasy sebepshi boldy.
2001 jyldyń qońyr kúzi edi. Qyzmet telefonym shyryldady. Tutqany kótergen baspanyń bas redaktory Ulan Ospanbaı maǵan qarap:
– Temke, seni suraıdy, – dedi.
– Kim eken?
– Tumanbaı Moldaǵalıev.
– Tumaǵańnyń ózi me? Ákel, – dep tutqany aldym.
– Temirǵalı batyrsyń ba, eı? – Ol kisi basalqaly daýsymen kóterińki sóıledi.
– Iá, men aǵa. Salamatsyz ba? Tyńdap turmyn.
– Amansyń ba, qaraǵym. Men ózińe jolyqsam dep edim. Keńseń qaı jerde? Qashan barǵanym durys? Jumysta bolasyń ba?
– Qazir kele berińiz aǵa, – dep meken–jaıymyzdy aıttym. Sút pisirim ýaqyt ótken soń «Halqymyzdyń maqtanyshyna aınalǵan alyp aqyndy keńsede otyryp kútkenim yńǵaısyz bolar» degen oımen esiktiń aldyna shyqtym. Tumaǵańnyń qandaı máselemen kele jatqanyn ishim sezedi. «Qadyrdyń kóptomdyǵy shyqqan baspadan men de kitaptarymdy shyǵaramyn» dep júrgenin estigenmin. Qadyr aǵanyń ózi de aıtqan.
Tumaǵań keldi. Meni baýyryna basyp:
– Báse, telefondaǵy daýysyńa qarap–aq bas terisi kelisken jigit qoı dep edim. Men de adam tanımyn ǵoı, – dedi jyly jymıyp, – Meniń Qadyr qurdasymnan úırenetin nárse kóp. Ol ólip ketse de jaman adamdy jaǵalamaıdy. Seniń myqty ekenińdi sodan-aq bilgenmin.
– Kóńilińizge rahmet, aǵa! – dedim onyń alǵaýsyz aq peıiline rıza bolyp.
Ol kisini ishke ertip kirdim. Syrt kıimin ilip, aldyna shaı ákeldirdim. Ekeýmiz uzaq sonar áńgimege kiristik. Tumaǵań baladaı ańqyldaq, aqkóńil adam ǵoı. О́ziniń óleńderi sııaqty kóńili móldirep tur. Bala qusap, jelpinip, maqtanyp ta qoıady. «Qalaı deısiń?», «Solaı emes pe?» dep óziniń sózin quptatyp otyrady. Bar syryn balasyna aıtqandaı aqtaryp jatyr.
– Qadyr maǵan kóptomdyǵyn syılady,– dedi bir kezde. – Ǵajap shyqqan eken! Tamsanyp, qaraı berdim. Pishini de, bezendirilýi de kelisken, sulý dúnıe bolyp shyǵypty. Kitap degen osyndaı bolý kerek! Qadyrdyń ózi sııaqty, eshkiniń asyǵyndaı eken.
– Pishinin Qadyr aǵanyń ózi tańdaǵan. Esenınniń formaty deıdi. Esenın óziniń kitaptaryn únemi osy pishinmen shyǵarǵan kórinedi. Naǵyz poezııalyq pishin emes pe? – dedim Tumaǵańnyń qolyna aıtylyp otyrǵan kitaptyń bir danasyn ustatyp.
– Esenındi qaıdam, naǵyz Qadyrǵa laıyq format eken, – dedi ol kitapty aýdaryp qarap. – Maǵan mundaı format kelmeıdi. Meniń kitaptarym úlken formatta bolýy kerek. Talaı dúnıem bar. Qadyrdiki on eki tommen bitti me?
– Joq aǵa, ol kisiniń jazǵany otyz tomnan asady.
– Qazirgisi on eki ǵoı?
– Iá. On eki tom.
– Meniki on tórt tom bolady. Úlken formatpen. Men de Qadyrdan az jazbaǵam. Ázirge on tom etip shyǵaryp berseń, qalǵanyn keıin qosa beremiz. Qurdasymen básekelesti demessiń. Biraq Qadyrdan qalǵym kelmeıtini ras.
Tumaǵańnyń on tórt tomyn bes myń dana taralymmen shyǵaratyn bolyp kelistik. Qarajatyn ekeýmiz birlesip qarastyratyn boldyq. Táýekel!
– Men saǵan Qadyr emespin, – dedi ol keterinde taǵy da qurdasyn alǵa tartyp. – Áli-aq ózińe at mingizemin. Meniń ákem soǵysta ketken. Aqshadan ólgen joq. Sondyqtan qalamaqy ber dep seni mazalamaımyn. Keregi joq. Tek kózim tiride tomdarymnyń tolyq shyqqanyn kórip ketsem bolǵany.
– Aǵa, Alla jazsa bári de shyǵady. «Áreket túbi bereket» degen bar. Áreketke kiriseıik, – dep shyǵaryp saldym.
Kópke sozbaı Tumaǵańnyń alǵashqy tomdaryn tergizip, bettete bastadym. Ýaqyt jyljyp jatty. Tumaǵań oblystardy aralap, ákimdermen júzdesip, kitaptardy ótkizý úshin taralymǵa biraz tapsyrys jınap qaıtty. Bir–eki óńirmen kelisimshart jasadyq. Bıýdjettiń zańy boıynsha memlekettik uıymdar kitapty shyǵarýǵa járdem bere almaıdy. Daıyn kitapty satyp alýǵa ǵana qarajat bóledi. Onyń ózin jergilikti máslıhattar quptaýy kerek. Men óz tarapymnan Tumaǵańnyń kóptomdyǵyn ótkizý maqsatymen birneshe oblystyń ákimderine resmı hat joldadym. Jaýap kútip otyrmyz.
Bir kúni kútpegen jerden Tumaǵań kabınetime kirip keldi. Júzinde qýanyshtyń izi bar. Úlken sharýa bitirip kelgen syńaıly. Amandasqan soń syrt kıimin sheshpeı oryndyqqa otyra ketti.
– Sen jınal! Taldyqorǵanǵa júgir! Men Shalbaı inimmen kelisip keldim. Tezirek bar! – dedi ol aptyǵyp.
– Tumaǵa, ne kelistińiz? – dedim tańdanyp. – Kómek beretin boldy ma?
– Keshe arnaıy Taldyqorǵanǵa baryp jolyqtym. Máseleni aıttym. «Baspanyń bastyǵy kelsin. О́zim járdem beremin», dedi.
– Qansha beremin dedi?
– Aınalaıyn, ol jaǵyn bilmeımin. Almaty oblysy meniń týǵan mekenim. Biraz beretin shyǵar. О́ziń baryp sóıles.
– Jaraıdy, aǵa! Ákimniń keńesshisin jaqsy tanımyn. Telefon soǵyp habarlasaıyn. Eger kel dese, tańerteń jolǵa shyǵamyn.
– Sóıte ǵoı, aınalaıyn, – dep Tumaǵań qaıtty. Taldyqorǵanǵa, oblys ákiminiń keńesshisi Serik Muqanovqa telefon shaldym. Serik aǵamen tanysqanyma kóp bola qoımaǵan. Keıde adamdy syılaý úshin kóp ýaqyttyń qajeti joq. Ol kisimen bir-eki kezdeskennen keıin-aq ózime jaqyn aǵa tutyp kettim. Aqjarqyn minezdi, tereń bilimdi, sypaıy, óte mádenıetti adam. Elge bolsa eken dep turatyn adal pıǵyly anadaıdan baıqalady.
– Erteń ákim ornynda bolady. Erterek shyǵyp, saǵat 12-ge deıin jetýge tyrys. О́zim ertip kiremin, – dedi ol.
Taldyqorǵanǵa saǵat 11-de jettim. Serik aǵa ruqsat qaǵaz daıyndatyp qoıypty. Ekeýmiz etene jaqyn adamdaı jyly ushyrastyq. Amandyq-saýlyqtan soń:
– Shákeńde jınalys bolyp jatyr. Seniń kelgenińdi aıtyp qoıdym. Jarty saǵattaı kúte turaıyq, – dep ol hatshy qyzǵa shaı ákelýdi tapsyrdy.
– Tumaǵań jiberdi, – dedim jaıǵasqan soń, – Shalbaı aǵa qatty syılaǵan kórinedi. Kóńili ósip bardy.
– Iá, ol kisini birge kúttik. Úlken adam ǵoı. Bárimizdiń maqtanyshymyz. Shákeń de aǵamyzǵa qatty rıza boldy. Onyń aıtqan áńgimelerine áli kúlip júr.
Ákimniń qabyldaý bólmesinen telefon soǵyldy. Serik aǵa: «Shákeńdegi jınalys bitipti. Júr, birge baraıyq» dep meni erte jóneldi. Qabyldaý bólmesinde irkilmeı, saltanaty kelisken úlken kabınetke týra kirip bardyq. Serik aǵa meni tanystyrdy.
– Aǵań qalaı? Jaqsy jetip pe? – dedi Shalbaı aǵa Tumaǵańdy meńzep jymıyp.
– Sizge rahmetin aıtyp jatyr. Kóńili ósse adam qustaı ushady ǵoı. Birden maǵan bardy. Sol kisiniń aıtýymen keldim.
– Biz ol kisiniń kóptomdyǵyn oblys kitaphanalary úshin satyp alsaq dep sheshtik. Bes júz elý myń teńgege alsaq deımiz, – dep Shákeń Serik aǵaǵa qarady, – Oblystyq mádenıet basqarmasynyń bastyǵyn shaqyryp, aqyldasyńdar. Tezdetip máslıhattyń sessııasyna usynystaryn engizsin.
«Bes júz elý myń teńge» degendi estigende kóńilim páseıip qaldy. Biraq dál osy sátte Tumaǵańnyń kóptomdyǵynyń taǵdyry sheshilip turǵanyn oıladym da, oıymdy irikpeı sóılep kettim.
– Shalbaı aǵa! Eger siz aıtqandaı «bes júz elý myń teńge» ǵana bolsa áýre bolyp, beker kelgen ekenmin. Tumaǵańnyń qýanyp barǵany da ánsheıin eken, – dep kesip saldym. Shákeń ańyryp qaldy.
– Nege? Endi qansha kerek edi?
– Tumaǵańnyń kóptomdyǵyna qazir búkil oblystardan tapsyrys jınap jatyrmyz. 14 tomdy bes myń taralymmen shyǵarý úshin bizdiń esebimizshe eń kemi 25 mıllıon teńge kerek. Sony qurastyrý qıyn bolyp tur. Soltústik Qazaqstan oblysy 2 mıllıon teńgege, Aqtóbe oblysy 3 mıllıon teńgege alatyn bolyp, kelisimshartqa otyrdyq. Ońtústikpen, Atyraýmen, Jambylmen kelistik. Bári de shama-sharqynsha alatyn boldy.
– 25 mıllıon kópteý emes pe? – dedi Shákeń Serik aǵaǵa. – Qane sanap kórińdershi. Menińshe qymbattaý sııaqty.
– Sanasaq sanaıyq. Eń tómen baǵamen sanaımyz, – dedim de portfelimnen eseptegish qural alyp, ekeýiniń kózinshe eseptep berdim. 25 mıllıon bolyp shyqty. Olardyń kózin jetkizdim. – Shalbaı aǵa! – dedim sosyn, – Sizderge kitaptyń taralymyn túgel alyńdar dep otyrǵan joqpyz. Onyń ústine kitaptyń ózindik qunynan da tómen baǵaǵa usynýdamyz. Qalyńdyǵy kirpishteı 14 tomdy qazir 5000 teńgege kim beredi. Ol bir másele. Ekinshiden, siz Tumanbaı aǵa men Qadyr aǵanyń qaljyńy myqty qurdastar ekenin biletin shyǵarsyz?
– Árıne, bilem ǵoı, – dedi Shákeń.
– Men jaqynda ǵana Qadyr aǵanyń on eki tomdyǵyn shyǵaryp boldym. Qadyr aǵanyń týǵan jeri Batys Qazaqstan oblysy sol kóptomdyqtyń bir myń komplektisin satyp aldy. Onymen turmaı Qadyr aǵaǵa Oral qalasynan eki qabatty kottedj berdi. Ol az deseńiz, astyna mashına berdi. Sonyń bárin Tumaǵań qurdasy kórmeı otyrǵan joq. Bárin de biledi. Biraq sizderge salmaq salýǵa qysylady ǵoı. Keshe ol kisi maǵan kelip, sizge qatty arqa súıeıtinin aıtty. «Meniń týǵan jerimniń azamattary da kómektesedi» dep úmittenip otyr. Sondyqtan aqyn aǵamyzdyń eńsesi túspesin deseńiz oblystyń mádenıet, bilim oshaqtary úshin bir myń komplektige tapsyrys berseńiz durys bolar edi.
– Aıtqanyńnyń bári durys eken. Men túsindim, – dedi Shákeń. Sodan soń keńesshisine qarap: – Temirǵalıdiń aıtqany bolsyn. Tumaǵańnyń aldynda uıatqa qalmaıyq. Baǵanaǵy «bes júz elý myń teńgeniń» ústine bes mıllıon qosyńdar. Sóıtip, kómekteseıik, – dep naqty tapsyrma berdi.
Birden sózge toqtaǵan Shalbaı aǵama rıza bolyp, rahmetimdi aıttym. Keıin kitaptar shyǵysymen basqa oblystarmen qatar Taldyqorǵanǵa Tumaǵańnyń kóptomdyǵynyń bir myń komplektisin jetkizip berdik.
Osylaısha, Tumaǵań men Qadyr aǵanyń qurdastyq saltpen «eseptesip» júretin qasıetteri ıgilikti istiń paıdasyna asty. Keıin Qadyr aǵa osy áńgimeni estip, qurdasyna: «Kórdiń be, Tumash, Shalbaıdyń ózi de saǵan meni syılaǵandyqtan kómektesipti. Men sııaqty aǵań turǵanda jaman bolmaısyń!» dep ázildeıtin.
Ekeýi qurdas. Aralarynda syılastyqtyń sheginen shyqpaıtyn ádemi qaljyń júredi. Uly adamdardyń qaljyńy da uly bolady. Birde:
– Tumanbaıdy bir joly qatyrdym, – dedi Qadyr aǵa kúlip, – Onyń menen úsh aı kishiligi bar. 50-ge tolǵanda da, 60-qa tolǵanda da mereıtoılarymyzdy toıladyq. Tumanbaı maǵan qarap otyrady. «Qadyr ne ister eken?» deıdi. Sodan keıin týra meniń istegenimdi aınytpaı qaıtalaıdy. Men de ony bilip alǵam. 1995 jyly 60-qa toldyq. Tumanbaı ádetinshe maǵan qarap otyr. Almatyda da, týǵan óńirim Oralda da toı ótkizildi. Jympıty aýdanynda jıyn bolyp, ósken jerimdegi ózim oqyǵan orta mektepke meniń atym berildi. Elge rahmet! Syı-sııapattan kem qylmady. Almatyǵa oralǵan soń Tumanbaı izdep keldi. «Al ne boldy?» dedi. Bárin táptishtep aıtyp berdim. Biraq mektepke meniń atymdy bergenin búgip qaldym. Ádeıi aıtpadym. Jazǵa qaraı Tumanbaı da toıǵa kiristi. Quddy meniń aıtqanymdaı qyldy. Aınytpaı jasady.
Arada eki-úsh jyl ótken. Bir jıynda Tumash ekeýmiz ońasha sóılesip otyr edik, sózdiń oraıy kelgende:
– Qadeke, osy sen qaı mektepte oqyǵansyń? – dep surady ol.
– Men aýylda, ózimniń atymdaǵy mektepte oqyǵanmyn, – dedim maqtana sóılep. Tumashtyń aýzy ashylyp qalypty.
– A-a! Qalaısha? Qashan berip edi atyńdy? – dep kózderi sharasynan shyǵyp bara jatyr.
– Tumash! – dedim arqasynan qaǵyp qoıyp, – 60-qa tolǵanymda ózim oqyǵan mektepke meniń atymdy bergen.
– Sen, sen... Aıtpadyń ǵoı, – dedi ol qıpaqtap.
– Esińde bolsyn, naǵyz ustaz shákirtinen árqashan bir qupııany jasyryn ustaıdy. Men seniń ári aǵań, ári ustazyń emespin be? – dep edim, ol kúıip-pisti.
– Áı, Qadyr-aı, qýsyń ǵoı. Bul joly sen meni qatyrdyń, – dedi kúlip.
Negizi onyń da meni sózden utqan kezi kóp. Jastaý kúnimizde bir óleń jazdym. «Hýlıganskıı» óleń edi. Eń sońǵy túıini «Abaı menen ekeýmizdiń aramyzda bala joq» dep bitetin. Abaıdan keıingi myqtyń menmin degen sóz ǵoı. Ol óleń gazetke de shyqty. Tumanbaı qurdasym ne der eken dep júrdim. Ol eshteńe baıqamaǵandaı, úndemedi. Arada biraz ýaqyt ótti. Bir kúni ol:
– Qadyr, sen jalpy sol óleńde óte durys aıtqansyń, – dedi. Onyń birdeńe aıtatynyn sezip, ishim qylp ete qaldy.
– Qaı óleńdi aıtasyń?– dedim túk bilmegensip.
– «Abaı menen ekeýmizdiń aramyzda bala joq» degenińdi aıtam. Durys. Men senen úsh aı kishimin ǵoı. Sondyqtan men ol tizimge kirmeımin. Demek, meniń senen de myqty ekenimdi moıyndaǵanyń ǵoı, – dedi yrjıyp. Sol joly men jeńildim.
Qadyr aǵa Tumaǵań qurdasy týraly kóp aıtatyn. Qaljyńmen soıyp otyrǵanmen, ony baladaı jaqsy kóredi. «Qysyr sóz kúlmekke jaqsy» dep qoıyp, sóziniń arasyna Tumaǵańdy qystyryp jiberedi.
Birde Tumaǵań da Qadyr qurdasy týraly qyzyq áńgime aıtty.
– Myna Qadyr kip-kishkentaı bolyp alyp, únemi meniń aldymda júredi,– dedi ol,– Únemi solaı. Menen úsh aı ǵana úlkendigi bar. «Maǵan aǵa dep sóıle. Sen meniń ókshemdi basyp kele jatqan inimsiń ǵoı» dep kúledi. Ol menen bir jyl buryn Lenın komsomoly syılyǵyn aldy. Menen bir jyl buryn Memlekettik syılyqty aldy. Endi mine, kórmeısiń be, menen bir jyl buryn kóptomdyǵyn shyǵaryp tastady, – dep Tumaǵań kúlimsirep maǵan kózin qysyp qoıdy. Sodan soń daýsyn báseńdetip, qýlana sybyrlaǵandaı boldy. – Men endi oılap júrmin. Biz de 95-96 jasqa kelemiz ǵoı. Sol kezde bul Qadyr ana jaqqa da menen bir jyl buryn ketetin shyǵar deımin.
Men Tumaǵańnyń bul sózine kúlip jiberdim. Ol ózi de alaqanymen aýyzyn basyp, rahattana kúlip aldy. Álden soń ǵana qaltasynan betoramalyn alyp, jasaýraǵan kózderin súrtip jatyp:
– Joq, olaı bolmaıdy eken, – dedi ol kókiregin kere dem alyp. – Zıratynyń basynda men eńkildep jylap tursam, Qadyrǵa odan asqan baqyt joq qoı. Joq, bolmaıdy eken. Men birinshi ketýim kerek.
– Qoıyńyzshy, Tumaǵa, jaman sóz aıtpańyz, – dedim kúlip.
– Jaman sóz aıtqan joqpyn ǵoı. Sona–a–aý 95–96 jasqa barǵan soń deımin. Soǵan jeteıik. Áı, biraq Qadyr onda da meniń aldyma túsip ketedi-aý. О́ıtkeni onyń alda júrýi tabıǵı zańdylyqqa aınalyp ketken.
Qazir oılanyp otyrsam, Tumaǵańnyń sol sózi kóp jyl buryn aıtylǵan zilsiz ázil bolǵanmen, negizsiz emes eken. Olar 95-ke jetpedi demeseńiz, Qadyr aǵa bul joly da qurdasynyń aldyn orap ketti. Qaraly jıynda sóılegen sózinde Tumaǵań naǵyz aqyn retinde ishki sezimin irkip qala almady. Qoshtasý óleńin oqydy. «Úsh aı ǵana úlken bolsań da aǵa dep aıt deýshi ediń, endi sendeı aǵany qaıdan tabamyn» dep egildi. «Baqul bol, asyl aǵam!» dep jylady. «Sensiz endi ne qyzyq bar?» dep sherlendi. Qadyr aǵanyń zıratynyń basynda turyp, qabyrǵasy qaıysa eńkildedi. «Aǵasy» ana jaqta jalǵyzsyraıdy dedi me eken, artynsha ózi de attandy. Qurdastyqtyń qadyr-qasıetin tereń tanytqan, qaıran, qazaqtyń asyltekti danyshpandary-aı! Olar ózderimen birge qazaq poezııasynyń tutas bir dáýirin ala ketti.
Temirǵalı KО́PBAEV,
aqyn, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty
