Sýretti túsirgen – Igor Býrgandınov
Sonymen qos kitap. Birinshisinen bastaıyq. «Qazaqtyń Qonaevy» dep atalady. Eldiń yqylasyna bólengen tuǵyrly tulǵa týraly baıypty baıan. Jalpy, adamdy jaqsy bilý úshin onyń janynda júrý kerek degen qaǵıdaǵa súıensek, avtordyń bul kitapty jazýǵa tolyq moraldyq quqy bar. Ol óz keıipkerimen qatar qyzmet istedi. Tárbıesin kórdi. Tálimin aldy. Taǵdyryn toǵystyrdy. О́mirdegi ósip-óný joldary sol kezeńge tap keldi. Dúıim jurttyń qurmetine ıe bolǵan osynaý jannyń ǵıbratty ǵumyryndaǵy jurt bile bermeıtin jáıtterge kýá boldy. Saıasattaǵy seriktesi retinde el shejiresindegi tarıhı sheshimderdi iske asyrýǵa birge úles qosty. Endeshe, bul kitapty sol dáýirdiń kýágeri jazbaǵanda kim jazbaq?
Qazir memleket qaıratkeriniń qalam ustaýy tańsyq emes. Tek olardyń usynǵan dúnıelerine kóbine «qalaı jazdy eken?» dep emes, sol kezdiń ózekti máseleleri «qalaı kórinis tapty eken?» dep zer salatynymyz anyq. Al bul joly «qalaı jazdy eken?» degen saýaldy alǵa tarttyq. Sebebi ol – memlekettik qyzmetke qalamy men qaǵazyn ustaı kelip, sol qımas qundylyqtaryn ómir boıy qolynan tastamaǵan adam. Bir kezdegi qazaqtyń mańdaıyna bitken jalǵyz jýrfaktyń, QazMÝ-dyń jýrnalıstıka fakýltetiniń túlegi. Jergilikti basylymnyń qazanynda qaınap, baspahanasynda balqyp, qorǵasyn áriptiń ýyn jutqan maıtalman maman. Táýelsiz elimizdiń tuńǵysh aqparat mınıstri. Sondyqtan onyń qadamyna da, qalamyna da kúmán bolmaýǵa tıis.
Ol bul kitabynda mynadaı úrdisterdi ustandy.
Birinshiden, keıipkerine barshaǵa tanymal laýazymdy qaıratker emes, qalyń elge jaqqan qarapaıym adam retinde qaraýǵa den qoıady. Ol keıipkeriniń mártebeli mansabyna emes, jan dúnıesine jáne ishki álemine úńiledi. Ádebıetti ardyń isi dep balaǵan akademık Zeınolla Qabdolovtyń salıqaly sózinen tamyr tarta kelip, Dımash Ahmetulynyń memlekettik qyzmette ar-namysty bárinen bıik qoıǵanyna nazar aýdarady. Soǵan oraı, jazýdyń jelisin de, oıdyń órisin de osy baǵytta órbitedi.
Ekinshiden, avtor jazǵan dúnıesin oqylymdy etip usyný máselesin qaltarys qaldyrmaıdy. Ol aldymen, respýblıka basshysy qyzmetinen bosaǵan sátin baıandap alady da, estelikteriniń qalǵan bóligin sheginis tásili arqyly tápsirleıdi. Tirek núktesi retinde Qonaevtyń jáne onyń tóńiregindegilerdiń basyna kún týǵan sátti belgilep, adaldyq pen azamattyq qasıetter synǵa túsken kezeńdi boıamasyz baıandap, sol dáýir oqıǵalaryna parasat prızmasy arqyly zer salady.
Úshinshiden, elge syn bolǵan mazasyz mezgilde bıliktegi tulǵalardyń ózin qalaı ustaǵany, qandaı is-qımylǵa beıim turǵany jóninde oı sabaqtaıdy. Máskeýmen eki ortaǵa sabylyp, janyǵyp-jantalasqandardyń da, sabyr saqtap, artyq-aýys áreketterge toıtarys bergenderdiń de esimderin ataıdy.
Tórtinshiden, qazaq jurtyn yrqyna kóndirýge tyrysqan órshil ortalyqtyń belsendi adamdary men beımálim josparlary týraly jetkilikti málimet beredi. Apparat qyzmetinde de, aqparat salasynda da shyńdalǵan jazbager retinde óktem júıeniń ór keýde ókilderin ózgeshe qyrynan tanytady.
Besinshiden, oqyrmandy osy ýaqytqa deıin elene qoımaǵan qyzyqty derekterge qanyqtyrady. Máselen, KOKP Ortalyq Komıtetiniń mádenıet bóliminiń meńgerýshisi Vasılıı Shaýro avtorǵa mynadaı áńgime aıtady. Ol ilgeride basshylyqtan Aleksandr Bektiń «Volokolamskoe shosse» kitabynyń qoljazbasyn oqyp shyǵyp, pikir bildirý jóninde tapsyrma alypty. Eki kúnde oqyp shyǵyp, «Bul kitap soǵys jaǵdaıynda armııamen birdeı dúnıe bolmaq», – dep resenzııa jazypty. Sodan soń qoljazba «Zvezda» jýrnalynda basylǵan. Keıin jeke kitap bolyp shyqqan. Bul jóninde Baýyrjan Momyshulyna da baıandalǵan kórinedi.
Altynshydan, atalǵan jınaqta bılik eshelonynyń úrdisteri, memlekettik qyzmettiń qaǵıdalary jan-jaqty tııanaqtalǵan. Mysaly, «Kóp máseleni laýazymdy qyzmetkerler arasyndaǵy qarym-qatynas sheshedi» degen tujyrym dálel-dáıektemelerimen qosa usynylady.
Jetinshiden, kitaptyń ón-boıynda taǵylym bolarlyq sátti detaldar birshama oryn alǵan. Birde «Keńsaı» zıratyna kelgen Dımash Ahmetulyna janynda júrgen bir seriktesi: «Bıliktiń bıiginen kóterildińiz, siz – uly adamsyz!» – dep qalypty. Sonda Dımekeń julyp alǵandaı: «Tura tur... Uly adamdar áne jatyr», – dep áke-sheshesi jerlengen tusty nusqapty.
«Otyz jyldyń oı-tolǵaýy» dep atalatyn ekinshi kitap Qýanysh Sultanovtyń jýrnalıst Gúlsim Eńsepovamen suhbaty túrinde jaryq kórgen. Muny el men jer, ult pen jurt, memleket pen halyq týraly baısaldy baıyptama deýge bolady. Osy oraıda qarymdy qaıratkerdiń suhbattasynyń saýaldaryna oryn-ornymen jaýap berip, ár taqyrypqa baısaldy taldaý jasaǵanyn atap ótýge tıispiz. Bul – osynaý kezeń ishindegi el ómirindegi eleýli oqıǵalarǵa degen kózqarastar jıyntyǵy. Salmaqty saıasatkerdiń saraptamasy. Memleketshil menedjerdiń minberi. Ardaqty aǵanyń aqtarylýy. Tuǵyrly tulǵanyń tolǵamy.
Kitap avtory – elimiz táýelsizdik alǵanǵa deıin de bıliktiń býyndarynda bedeldi qyzmet istegen azamat. Sol ushan-teńiz tájirıbesi óz aldymyzǵa shańyraq kóterip, derbes memleket bolǵan tusymyzda tolyǵymen iske asty. Ádepki jyldarda dıplomatııalyq qyzmetke basqarý mektebinen ótken bilikti kadrlar tartylǵany barshaǵa málim. Qýanysh Sultanuly sol jyldarda Qazaqstannyń Qytaıdaǵy tótenshe jáne ókiletti elshisi bolyp taǵaıyndalyp, shekarany shegendeý, tarıhı baılanystardy júıeleý, mádenı murany túgeldeý jáne basqa máselelerdi retteýge ólsheýsiz úles qosty. Sonyń bári «Otyz jyldyń oı-tolǵaýynda» naqty kórinis tapqan.
Sóıtip, oqyrmannyń kitap sóresi ult tarıhyndaǵy tegeýrindi tulǵalar, táýelsizdiktiń shańyraǵyn kóterip, dińgegin tiktep, ýyǵyn shanyshqan azamattar, memleket qurý jolyndaǵy talpynystar men túıtkilder, halqymyz bastan ótkergen belester týraly baıandalǵan eleýli eki jınaqpen tolyqty. Saıası saraptama. Tanymdyq toptama. Qoǵamdyq qaǵıda. Ulttyq ustanym. Syndarly suhbat. Áserli áńgime. Janryn juptaǵyńyz kelse, qalaı atasańyz da óz erkińiz. Sebebi bul jınaqtardan osy uǵymdardyń qaı-qaısysy da molynan tabylady.
Qoryta aıtqanda, apparat pen aqparattyń mektebinen ótken Qýanysh Sultanovtyń búgin qolymyzǵa tıip otyrǵan qos kitabyn eldiktiń esteligi nemese memleketshildiktiń dáristeri dep baǵalaýǵa bolar.
Baýyrjan OMARULY
