Qyzylorda oblystyq prokýratýrasynda oblys prokýrorynyń orynbasary Rýslan Raıhanovtyń tóraǵalyǵymen «Kámeletke tolmaǵandar arasynda qylmystylyq jaǵdaıy, onyń ishinde quqyqtyq profılaktıkasy, sondaı-aq, kámeletke tolmaǵandarǵa qarsy jasalatyn qylmystardyń jáne sýısıdaldy minez-qulyqty boldyrmaý sharalary» taqyrybynda vedomstvoaralyq májilis bolyp ótti. Bul týraly oblystyq prokýratýranyń baspasóz qyzmeti habarlady.
Oblys prokýrorynyń aǵa kómekshisi Álibı Zeınýlla óz baıandamasynda atalǵan taqyryp aıasynda keńinen toqtalyp ótti.
Qazaqstan Respýblıkasynyń «Kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy quqyq buzýshylyqtardyń profılaktıkasy men balalardyń qadaǵalaýsyz jáne panasyz qalýynyń aldyn alý týraly» Zańynyń talaptaryna saı jas urpaq tárbıesi óz quzyreti sheginde barlyq memlekettik organdarǵa júktelgen.
Osy mindettelgen jumystardy oryndaýda bala tárbıesine múddeli organdarmen birlese otyryp, birqatar keshendi profılaktıkalyq is-sharalar júzege asyrylyp, nátıjesinde 2014 jyldyń qorytyndysymen kámeletke tolmaǵandarmen jasalǵan qylmystar 33,3 paıyzǵa (159-dan 106-ǵa) tómendegen.
Bul sandyq kórsetkishter 2013 jylmen salystyrǵanda tómendegenimen, búgingi kúni kóńildi toqmeıilsitetin baǵyt ustanbaýymyz kerek.
Quqyq buzýshylyqtardyń qaýipti túri bolyp tabylatyn kámeletke tolmaǵandarmen qylmys jasaý faktileri de jetkilikti. Esepte turǵan 287 jasóspirimderdiń basym bóligi Qyzylorda qalasyndaǵy mektepter men kolledjdiń oqýshylary. Taldaýmen qamtylǵan sanattaǵy qylmystardyń jasalý sebepteriniń biri túngi mezgilde ata-analar tarapynan balalarynyń júris-turysyna baqylaý ornatpaı, tún mezgilinde kóshede, oıyn saýyq ortalyqtarynda júrýlerine jol berilýi bolyp tabylady. Sonymen qatar, oblys kóleminde oryn alǵan qylmystardyń basym kópshiligi 16 men 18 jasqa deıingi kámeletke tolmaǵandarmen jasalǵan. Onyń ishinde 17-18 aralyqtaǵy balalarǵa mektepti bitirip, joǵary oqý oryndaryna túsimge deıingi merzimde birde bir memlekettik organmen baqylaý jáne profılaktıkalyq jumystary júrgizilmeıtindigi anyqtaldy. Sonyń saldarynan osy jastaǵy tulǵalarmen qylmystar jıi jasalý múmkindigi joǵary bolýda.
Statıstıkalyq málimetterge sáıkes, 2014 jyly oblys aýmaǵynda kámeletke tolmaǵandarǵa qarsy jasalǵan 353 (2013j. – 283) qylmys tirkelip, osy sanattaǵy qylmystar 2013 jylmen salystyrǵanda 24,7 paıyzǵa ósken. Onyń ishinde 1 - adam óltirý, abaısyzda kisi óltirý-4, ózin-ózi óltirýge jetkizý-3, densaýlyqqa qasaqana aýyr zııan keltirý-2, zorlaý-20, on alty jasqa tolmaǵan adammen jynystyq qatynasta bolý jáne nápsiqumarlyq sıpattaǵy ózge de is-áreketter - 17, jas balalardy azǵyndaý - 10, kámeletke tolmaǵan balany tárbıeleý jónindegi mindetterdi oryndamaý - 7, urlyq - 138, tonaý - 14, qorqytyp alýshylyq - 6, buzaqylyq - 39 jáne taǵy basqa osyndaı qylmystar bolǵan. Mysaly, Qyzylorda qalasynyń turǵyny A. esimdi azamat mektep oqýshysyn kórineý kámeletke tolmaǵanyn bile tura, kúsh qoldanyp násipqumarlyq sıpattaǵy kúsh qoldaný is-áreketterin jasaǵan.
Atalǵan oqıǵa boıynsha QR QK-niń 121-babynyń 4-bóligimen qylmystyq is qozǵalyp, búgingi tańda Qyzylorda oblysynyń qylmystyq ister jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sotynda qaralýda. Sondaı-aq, mektep oqýshysyn zorlaý faktisi boıynsha QK-niń 120-babynyń 4-bóligimen qylmystyq is qozǵalyp, ókinishke oraı 4 aı boıy qylmysker tutqyndalmaı keledi. Sonymen qatar, bilim berý uıymdarynyń basshylary tarapynan kámeletke tolmaǵandar arasynda quqyq buzýshylyq profılaktıkasy boıynsha tıisti jumystar atqarylmaýda.
Mektep ınspektorlarynyń jumysy quqyq buzýǵa beıim oqýshylardy esepke alyp, olardyń tarapynan jasalǵan quqyq buzýshylyqtardy anyqtaýǵa baǵyttalsa, kerisinshe keıbir mektep dırektorlary mektep bedeline kir keltirýi múmkin degen jeleýmen, oryn alǵan quqyq buzýshylyqtardy jasyrýǵa árekettengen. Mysaly, Qyzylorda qalasyndaǵy mekteptiń muǵalimi 2 oqýshyǵa qatysty azǵyndaý áreketterin jasaǵan. Alaıda, mektep dırektory bul oqıǵany bile tura jasyryp, muǵalimdi 2014 jyldyń 26 qyrkúıeginde óz erkimen qyzmetinen bosatqan. Oryn alǵan alǵan oqıǵa jóninde kámeletke tolmaǵandardyń analary tek 3 aıdan keıin jeltoqsan aıynda ýchaskelik polısııa ınspektorynan jaýap alýǵa kelgende ǵana bilip, quqyq qorǵaý organdaryna júgingen. Atalǵan fakti boıynsha muǵalimge qatysty QK-niń 124-babynyń 2-bóligimen qylmystyq is qozǵalyp, búgingi tańda tergelýde. Sondyqtan, mektep basshylary qylmys jasaýǵa, quqyq buzýshylyq nemese oqýdan jaltarýǵa jáne qandaı da bir teris áreketter jasaýǵa beıim oqýshylarmen profılaktıkalyq jumystardy júrgizý úshin ishki ister organdaryna tıisti aqparattardy mindetti túrde usynyp, birlesip jumystardy júrgizý qajet.
Sáıkesinshe bilim bólimi tarapynan mektep dırektorlarynyń bul baǵyttaǵy jumysyn baǵalaý krıterıılerin ózgertip, naqty óz bastamalarymen teris qylyqtarǵa beıimdilikti anyqtaý túrindegi kórsetkishti tájirıbege engizý máselesi qaralýy tıis. Sondaı-aq, kámeletke tolmaǵandardyń isteri jónindegi ınspektorlardyń mektepterdegi krımınogendik jáne jalpy ahýaldy bilý maqsatynda ata-analar jınalystaryna olardy mindetti túrde qatystyrý arqyly tıisti baılanysty ornatý kerek. Sonymen birge, sońǵy jyldary qoǵamǵa aıyqpas dert bolyp jabysqan ǵylymı ataýy «sýısıd» dep atalatyn adamnyń ózin-ózine qol jumsaýy búgingi kúnniń ózekti jan aýyrtar máselesine aınalyp otyr. 2013 jyly oblys aýmaǵynda 18 jasóspirim sýısıdke barsa, 2014 jyly qaıǵyly derektiń 6-y tirkeldi, ózine qol jumsamaq bolǵan 2013 jyly 13, 2014 jyly 19 derek tirkelgen.
Jasóspirimderdiń óz-ózine qol jumsaý sebepterin zerdeleýmen mundaı áreketke barýǵa birinshi kezekterde turmys jaǵdaıynyń tómendigi, balaǵa tıisti kóńildiń bólinbeýi, balalardyń ótpeli kezeńdegi psıhıkalyq kúızelisterdiń áseri, mektep qabyrǵasynda balalarmen psıhologııalyq jumystyń tıisti deńgeıde júrgizilmeýi sebepshi bolýda deýge negizder bar. Sol sııaqty, ata-ana tarapynan tıisti tárbıelik jumystardyń bolmaýy, ata-analar men ustazdar arasyndaǵy baılanystyń jetkiliksizdigi de áser etýi múmkin. Mysaly, jasóspirim Sh.-nyń Astana qalasyndaǵy kópsalaly tehnıkalyq-kolledjinde oqyp, jazǵy demalysqa úıine oralǵan kezde anasyn qushaqtap súıgendigin biraq anasy balasyna kóńil bólmeı nazaryn nemeresine aýdarǵan, ıaǵnı anasy tarapynan bul derekke kóńil bólinbegen. Sondaı-aq, bala ata-analarymen arazdyqtan nemese olardyń tarapynan túsinýshiliktiń bolmaýynan, jaýapsyz mahabbattan, eresektermen qoldanylýy múmkin jazadan qorqýdan, ıaǵnı jazadan qashýdan óz-ózine qol jumsaýy múmkin.
Qyzmetteri jekelegen áreketsizdikpen sıpattalatyn bilim berý mekemeleri álde de mekteptiń problemalaryn jasyrýǵa tyrysyp keledi.
Osy rette keıbir bilim berý mekemeleri basshylarynyń daýlardy quqyq qorǵaý organdarynyń qatysýynsyz sheship, oryn alǵan qylmystardy jasyrýdy qalaýlary balalardyń tıisti quqyqtyq kómeksiz, óz problemalarymen birge bir qalýlaryna ákep soǵady. Demek, ózderin renjitkenderdiń jazasyz qalatyndyǵy jáne tyǵyryqtan shyǵý jolynyń joqtyǵy týraly oılar sanalarynda kúsheıe túsedi.
Oqýshylardyń psıhıkalyq jáne áleýmettik aman-saýlyǵyn saqtaý jóninde qyzmet atqarý, ártúrli psıhologııalyq kómek kórsetý, psıhologııalyq dıagnostıka jasaý Bilim jáne ǵylym mınıstriniń buıryǵyna sáıkes mektep psıhologtaryna júktelgen. О́z deńgeıinde arnaıy daıyndyqtan ótpeý jáne qajetti biliktiliktiń bolmaýynan, mektep psıhologtary jasóspirimdermen atqarǵan jumystarynyń nátıjelerin taldaý barysynda basty nazar minez-qulyqtyń tek syrtqy kórinisterine aýdarylady, al balanyń kúızelisti kúıi men keıbir psıhologııalyq problemalaryna jetkilikti kóńil bólinbeıdi.
Osyǵan baılanysty, kámeletke tolmaǵandar arasynda sýısıdtiń aldyn alý jónindegi atqarylyp otyrǵan sharalar tıimsiz bolyp, qajetti nátıjelerge qol jetkizbeı otyr.
Rýslan Igilik.
Derek, foto: Qyzylorda oblystyq prokýratýrasynyń baspasóz qyzmeti.
