О́ńirde onomastıka salasyndaǵy on san jumys turaqty negizde uıymdastyrylyp jatyr. Eldi mekender men olardyń quramdas bólikterin qaıta ataý onomastıkalyq jumysy 2022–2025 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasyna sáıkes júrgizildi. Memleket basshysy osy oraıda: «Biz ádemi jer-sý ataýlaryn jáne halyq ishinde keń taralǵan dástúrli ataýlardy tolyq paıdalanbaı júrmiz. Biraq aýyl-aımaqtardyń tarıhı turǵydan eskirgen ataýlaryn ózgertý máselesine muqııat qaraǵan jón. Bul jerde eshqandaı naýqanshyldyq bolmaýy kerek. Halyq arasynda jan-jaqty túsindirý jumysyn júrgizip, turǵyndardyń pikirin eskerý mańyzdy», degen bolatyn. Oblys ákimdigi Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne aqparat mınıstrligine 2025 jylǵa arnalǵan Jol kartasyna engizý úshin 28 aýyl, 10 aýyldyq okrýg, bir jaǵalaý jáne 64 kósheni qaıta ataý týraly usynysty kelisýge joldady. Bul usynystardyń barlyǵy jergilikti qoǵamdastyq jınalystarynda qaralyp, tıisti aýmaq halqynyń pikirleri eskerilgen. Onomastıka jumystaryn ǵylymı negizge sáıkes uıymdastyrý ádil bolmaǵy aıan. Memleket muraǵattarynda jáne Reseıdiń Omby oblysynyń muraǵattaryna kóptegen zertteý júrgizildi. Osy zertteý jumystarynyń barysynda 124 eldi mekenniń tarıhı ataýlary tabyldy. 2020 jyly belgili ǵalym Jambyl Artyqbaevtyń jetekshiligimen «Aqmola oblysynyń toponımıkasy» etnotarıhı jáne toponımıkalyq zertteý baǵdarlamasy» arnaıy jobasy aıasynda úsh monografııa, toponımder atlasy shyǵaryldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq mýzeıimen birlesip jazǵan «Aqmola oblysynyń tarıhı toponımderi» kitaby jaryq kórdi.
«Jalpy onomastıka jumystarynda etnosaralyq qatynastarǵa keri áser etetin oqıǵalar oryn alǵan joq, – deıdi oblystyq ishki saıasat basqarmasynyń onomastıkalyq jumys jáne kórneki aqparatty baqylaý bóliminiń basshysy Aıgúl Talpaqova. – О́ńirde turaqty saıası jaǵdaıdy saqtaý úshin bul máseleni erekshe ekshep, jumysqa jaýapkershilikpen qaraımyz».
Árıne, tyńnyń epısentri atanǵan ózge etnos ókilderi birshama jınaqy qonystanǵan aımaqtarda eldi mekenderdiń ataýyn qaıta ataý máselesi ońaı emes. Bul arada túrli etnos ókilderiniń uzaq jyldan beri qalyptasqan qundylyqtaryna zııan keltirip, namysyna tımeıtin jaǵdaıdy oılastyrǵan da jón shyǵar. Eń bastysy, eldi mekenderdi qaıta ataý barysynda muraǵattarda saqtalǵan tarıhı derekterge, kóne kartalarǵa basymdyq bergen jón. Osy oraıda qolǵa alynǵan qyrýar sharýanyń barysynda ondaǵan eldi mekenniń baıyrǵy, tarıhı ataýy tabylyp otyr.
«О́ńirde onomastıkalyq ataýlardy zertteý barysynda derekkóz retinde arhıv qujattaryn, eski topografıkalyq kartalardy negiz etip alamyz, – deıdi Aıgúl Dúzelbaıqyzy. – Bul qujattardyń arasynda qonys aýdarý kartalary, qonystaýshylardy tirkeý qujattary, ornalastyrý jáne esepke alý, dala general gýbernatorynyń buıryqtary men qyzmettik hattardyń kóshirmeleri bar».
HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basynda kóptegen eldi mekenniń ataýy baıyrǵy qalpynan ózgertilip, qaıta atalǵandyǵyna dala general gýbernatorynyń qonys aýdarý ýchaskelerin qaıta qurý týraly shyǵarylǵan buıryqtary naqty dálel. Atalǵan qujattardan eldi mekenderdi qaıta ataý týraly sheshim qabyldaǵanyn kórýge bolady. Máselen, 1900 jyly Kókshetaý ýeziniń Jabaı ólkesinde irgesin kótergen aýyldy Balkashın bolysynyń quramyna qosý arqyly aýyldyq qoǵamdyq basqarý júıesi engizilgen. Osylaısha, bul aýyl qonystanýshy sharýalardyń sheshimimen Novgorod atalǵan. Sol tárizdi Bulaq jeri Kamyshenka, Bozaıǵyr – Elızavetınka, Aqanburlyq – Chıstopole, Sarymsaqty – Novosaratovka, Qaıraqty – Pýshkıno, Toqtamys – Ergolka, Burlyq – Vsevolodka, Sharyq – Fedorovka, Úshasha (Aqtóbe) – Novoromanovka, Qýshoqy – Kankrınskıı, Aıýtas – Sergeevka, Jaltyrkól Novoselovka bolyp qaıta atalǵan. Osyndaı zertteý jumystarynyń nátıjesinde 125 eldi mekenniń tarıhı ataýy tabyldy. Jer-sý ataýlaryn bederine qarap qoıatyn baǵzy zaman ataýlary qandaı úılesimdi. Endigisi sol ataýlardy qaıtaryp, tarıhı ádilettiliktiń saltanat qurýyna
jetý.
Búginde oblysta otyzdan astam eldi mekenge tarıhı ataýy qaıtaryldy. Áıtse de, qanaǵat etip otyrýdyń jóni joq shyǵar. Taıaýda oblys ortalyǵynda ótken bir brıfıngte Sandyqtaý aýdany ákiminiń orynbasary sý tasqyny bolýy múmkin eldi mekenderdiń ataýyn tizbeleı jóneldi. Aýdan ortalyǵy Balkashıno, Petrovka, Kamenka, Spasskoe, Maksımovka, Krasnaıa Polıana, Vladımırovka, Novyı gorodok, Novoselovka... Dál osyndaı kórinis áridegi Atbasar, Jarqaıyń, ózge aýdandarda da tunyp tur. Demek sharýa shashetekten. Áli de arhıv aqtaryp, qujat izdeıtin qyrýar jumys jetip-artylady. El tilegi de mańyzdy. Bul máseleni ózge ult ókilderi de qoldap otyr. Máselen, Sandyqtaý aýdanyndaǵy Birlik aýyldyq okrýginiń ákimi Ańsar Ibaev aýdandaǵy Petrıkovkany Tumar, Krasnopolıanany Birlik, Arbýzınkany Aqkent dep ejelgi atymen ataýdy usyndy. Bizdiń paıymdaýymyzsha, ádildikti kóksegen adamnyń pikiri.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Bizdiń kórnekti tarıhı tulǵalarymyz ulyqtaýǵa ábden laıyq. Sóz joq. Olardyń esimin el jadynda saqtaý – perzenttik paryzymyz ári jalpyulttyq bolmysymyzǵa tán qasıet. Biraq onomastıkany «tarıhı eńbegi» eshqandaı arhıv qujattarymen rastalmaǵan tulǵalardy ulyqtaý quraly etýge bolmaıdy», dep atap kórsetti. Bizdińshe óte ádil sóz. Keıingi ýaqytta oblys, aýdan basqarǵan azamattardyń atyn kóshelerge berýge umtylý kórinisi kóbeıe túskendigi belgili. Negizi, kórnekti tarıhı tulǵalardyń elge sińirgen eńbegi eskerilýge tıis. Bul – ádil sóz. Kemeńger tulǵalardyń esimi el esinde saqtalsa, keıingi urpaqqa bar qyzmeti ómirsheń ónege bolary daýsyz. El ishinde áli de ıdeologııalyq turǵydan eskirgen, mán-maǵynadan ada ataýlardyń kezdesetini de jasyryn emes. 2024 jyly oblysta ıdeologııalyq turǵydan eskirgen 54 kóshe qaıta atalǵanda, jalpaq jurt bir serpilip qaldy. Bıyl Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan batyrlar men ardagerlerdiń esimderin ulyqtaý jumysy birrettik tapsyrmaǵa sáıkes júrgizilmek. Osy arada anyqtamany da eske sala ketýge bolar. Keńes Odaǵynyń batyrlary men Ekinshi dúnıejúzilik soǵys ardagerleriniń esimderin ulyqtaý arhıv qujattarymen jáne bir nemese odan da kóp ordenmen marapattalǵandyǵyn rastaıtyn qujattar arqyly júrgizilmek.
Memleket basshysynyń ózi aıryqsha nazar aýdaryp otyrǵan másele túbegeıli sheshilýi úshin áli de kóp jumys isteý kerek.
Aqmola oblysy
