Álemdi ábigerge salǵan platforma
Neırojelini bilim salasynda paıdalaný týraly qyzý pikirtalas júrip jatyr. Qazirdiń ózinde muǵalimder men oqýshylar bul quraldy kúndelikti bilim alý úderisine turaqty qoldanyp júr. «OpenAI» kompanııasynyń dereginshe, 2023 jyly oqýshylardyń 13%-y tapsyrmalardy oryndaýǵa «ChatGPT»-di qoldansa, 2024 jyly bul kórsetkish 26%-ǵa jetken. Al Sıfrlyq bilim keńesiniń byltyrǵy ǵalamdyq zertteýine qatysqan bilim alýshylardyń 86%-y oqýynda JI quraldaryn turaqty qoldanatynyn, al 66%-y tolyǵymen «ChatGPT»-di paıdalanatynyn aıtqan.
«QazBilim» ulttyq lıseıiniń negizin qalaýshy Aıatjan Ahmetjanuly da máselege nazar aýdaryp, bilim júıesine ózgeris qajet ekenin jazady. «Keshe elestete almaıtyn biraz dúnıeniń búginde qalypty jaǵdaıǵa aınalǵany kóp nársege basqa qyrynan qaraýǵa ıtermelep jatyr. Keshe saǵan bir nárse óleń jazyp beredi, esse jazyp, úı tapsyrmasyn oryndap beredi, esepterińdi shyǵaryp, jattyǵýlaryńdy jasap beredi dese, ertegi dep senbes edik. Al búgin ol – shyndyq. Jasandy ıntellekt óte qarqyndy damyp ketti. AQSh pen Qytaı túr-túrin jasaýdan jarysyp jatyr. Al biz solardyń jasaǵanyn qoldanýdy úırenip úlgermeımiz. Kez kelgen dúnıeniń eki jaǵy bar. Sol jasandy ıntellekt bilim úderisinde biraz suraq týyndatyp otyr. Oqýshyǵa úıge tapsyrma beresiń, ol «ChatGPT»-ge istetip alyp keledi. Oqýshyǵa shyǵarma jaz deısiń, ol «ChatGPT»-ge jazdyrady. Oqýshyǵa esep shyǵar deısiń, al oqýshy ony «ChatGPT»-ge shyǵarta salady. Tipti oqýshylar TJB men BJB-ny «ChatGPT»-ge tapsyratyn boldy. Ne istemek kerek? Bul balalardyń bilim alýyna úlken suraq týdyrady. Al oqýshynyń jasandy ıntellektige istetip otyrǵanyn dáleldeý – qııamettiń qııameti», dep pikir bildirdi ol.
AQSh bul tehnologııamen alǵash betpe-bet kelgen elderdiń biri boldy. 2023 jyldyń basynda Nıý-Iork, Los-Andjeles, Sıetl syndy qalalardaǵy iri mektepter oqýshylardyń jappaı kóshirýine jol bermeý maqsatynda «ChatGPT»-di buǵattap tastady. Nıý-Iork qalasynyń bilim departamenti tipti 2022 jylǵy jeltoqsanda ony resmı túrde tyıym salynǵan saıttar tizimine engizdi. Degenmen kóp ýaqyt ótpeı-aq, mundaı qatań sharalardyń ornyna balama ádister qarastyryldy. 2023 jyldyń mamyr aıynda Nıý-Iork bilim departamenti sheshimin ózgertip, muǵalimder men oqýshylarǵa «ChatGPT» men soǵan uqsas JI quraldaryn zerttep, tıimdi paıdalaný joldaryn úıretýge kiristi. Iаǵnı tyıym salýdan góri, tehnologııany túsiný jáne ony durys arnaǵa baǵyttaý strategııasyna betburys jasady. Qazir AQSh mektepterinde birtindep «ChatGPT» sabaqqa ıntegrasııalanyp jatyr.
Al Italııa 2023 jyly neırojelini búkil el kóleminde ýaqytsha buǵattaǵan alǵashqy Batys eli boldy. Buǵan sebep – platformanyń derbes derekterdi qorǵaý talaptaryna saı kelmeýi. Al Fransııadaǵy bedeldi «Sciences Po» ýnıversıteti 2023 jyldyń qańtar aıynda stýdentterge jasandy ıntellekt kómegimen jazylǵan mátinderdi qoldanýǵa tyıym saldy. Ýnıversıtet bul tártipti buzǵandar oqýdan shyǵýy múmkin ekenin de eskertti. Al Eýropanyń basqa bóliginde, mysaly, Ulybrıtanııa men Germanııada jaǵdaı bólek. Bul elderdiń keıbir joǵary oqý oryndary stýdentterge jasandy ıntellektini qoldanýǵa ruqsat berdi. Biraq bir sharty bar. Bilim alýshylar jumysynda «ChatGPT»-di qoldanǵanyn ashyq kórsetýi kerek jáne daıyn mátindi ala salmaı, ony ózderi tekserip, óńdep jaýapkershilik tanytýǵa tıis. Iаǵnı bul elder tehnologııany tyıym tastaýǵa emes, ony ashyq ári adal qoldanýǵa úndep otyr. Azııa elderi de óz erejelerin engizip jatyr. Máselen, Japonııa JI-di qoldanýǵa túbegeıli tyıym salǵan joq. Alaıda ony mektepterde shekteýli túrde qoldanýǵa arnalǵan resmı nusqaýlyq jarııalady. Nusqaýlyqta «ChatGPT»-di sabaqta ıdeıa alý, pikirtalas taqyrybyn damytý sııaqty maqsattarda qoldanýǵa ruqsat etilgen. Biraq emtıhan tapsyrý, baǵalaý jumystary kezinde platformany paıdalanýǵa qatań tyıym salyndy. Sonymen qatar oqýshylarǵa jasandy ıntellektini qosymsha retinde oqytý mindetteldi. Al Qytaıda «ChatGPT» resmı túrde buǵattalǵanymen, ózderiniń jergilikti jasandy ıntellekt platformalary bar. Keı mektepter bul neırojelilerdi aǵylshyn tilin úıretýge nemese jattyǵý tapsyrmalaryn qurastyrýǵa qoldanady.
Jalpy alǵanda, álem elderi «ChatGPT»-ge birjaqty baǵa berip otyrǵan joq. Degenmen bilim salasyndaǵy ortaq ustanym – akademııalyq adaldyqty saqtaý, tehnologııany sanaly qoldaný, jasandy ıntellekt quraldarymen jumys isteýdiń mádenıetin qalyptastyrý.
JI – qosymsha kómekshi qural
Informatıka pániniń muǵalimi Gúljan Tóleý jasandy ıntellektiniń ıgiliginen bas tartýǵa bolmaıdy, kerisinshe ony jaqsy jaqqa beıimdep, bilim júıesine engizý qajet ekenin aıtady. «Bul máseleniń týyndaýy, bilim salasyna ózgeris qajet degendi bildiredi dep sanaımyn, ıaǵnı dástúrli oqytý tásilderi eskirdi desek te bolady. Árıne, birden bárin ózgerte almaımyz jáne birden «ChatGPT»-ge de tyıym sala almaımyz, biz kerisinshe oqýshylarǵa ony tanystyryp paıdasyn kórsetip, jaqsy jaǵyn úıretýimiz kerek. Qazir «STEM» degen túsinik paıda bola bastady, ıaǵnı jobalyq oqytý dese de bolady. Jobalyq oqytý arqyly balalardy synı oılaýǵa, bilimdi tájirıbe arqyly ıgerýge beıimdeı alamyz. Iаǵnı oqýshylar osy kezde «ChatGPT»-di qoldana alady ol teorııalyq turǵyda kómektesedi, tipti nusqaýlyq ta bolady. Sabaqtaryn kásibı turǵyda ótkizý maqsatynda muǵalimder de zamanaýı tehnologııalardy ıgerýi qajet. Al oqýshylar úıde ózderi jańa taqyrypty meńgerý úshin neırojelini paıdalansa bolady. Osy turǵydan alǵanda, JI jaqsy repetıtor. Árqashan qoljetimdi, kez kelgen suraqqa jaýap beredi», deıdi ol.
Alaıda naqty ǵylymda chatbotty qoldanǵanda saqtyq kerek. Keıde ol esepter men ǵylymı málimetterden jańylyp, qate jaýap berýi múmkin. Sondyqtan muǵalimder men ata-analar oqýshylarǵa neırojelini tek qosymsha kómek quraly retinde paıdalanýdy, al jaýaptardy dástúrli tásilmen tekserýdi usynady. Japonııanyń bilim salasyndaǵy resmı nusqaýlyǵynda da jasandy ıntellekt quraldaryn paıdalanǵan kezde oqýshy daıyn jaýapqa úırenip ketpeýi eskertilgen. Mysaly, keıbir japon muǵalimderi oqýshylarǵa «ChatGPT»-den alynǵan jalǵan aqparatty berip, ony taldaýdy, qate tustaryn tabýdy tapsyrady eken. Bul tásil oqýshylardyń synı oılaý qabiletin damytady, shynaıy derek pen jalǵan aqparatty ajyrata bilýge úıretedi.
UNESCO sarapshylary generatıvti jasandy ıntellektini bilim júıesine engizý jónindegi baıandamasynda onyń birqatar qaýpi bar ekenin atap ótken. Olar «ChatGPT» sııaqty quraldar keıde óreskel qateler jiberip, burmalanǵan ne birjaqty aqparat usynýy múmkin ekenin eskertken. Bul – bilim alýshylar úshin úlken qaýip. Sebebi oqýshylar nemese stýdentter tarıhı ne ǵylymı derek izdegen kezde «ChatGPT» bergen málimetke tolyqtaı senip qalýy múmkin. Sonymen qatar JI keıde múlde joq derekkózderdi oıdan shyǵaryp, dáıeksóz retinde keltiretini nemese ádebıetter tizimine naqty negizi joq siltemeler qosatyny da anyqtalǵan. UNESCO sarapshylarynyń aıtýynsha, oqýshylar men stýdentterge jasandy ıntellekt usynǵan kez kelgen málimetti ózge senimdi derekkózder arqyly qaıta tekserý mádenıetin qalyptastyrý – mańyzdy mindet. Buǵan mán berilmese, jasandy ıntellekt aıtty eken dep jalǵan aqparatty taratyp jiberý nemese soǵan súıenip durys emes tujyrym jasaý qaýpi týyndaıdy. Sodan bilimniń sapasy tómendeıdi. Bilim salasynyń sarapshysy A.Ahmetjanuly máseleni sheshýdiń eki jolyn usynyp otyr. «Birinshi mektepte telefondy bir tutas shekteý. Biraz el osy qadamǵa barǵan. Bul durys dep oılaımyn. Biz de «Qazbilim» ulttyq lıseılerine telefondy bir tutas jınap alýdy iske asyrǵaly úsh aıdan asty. Kóp baǵytynda nátıje jaqsy. Ata-analar arasynda júrgizilgen saýalnama nátıjesinde de oń ózgeris baıqaǵalǵany anyqtaldy. Biraq bul da keıbir túıinderge sheshim emes. Múldem shektep tastaý da múmkin emes. Ekinshi, jasandy ıntellektini oqytý, resmı oqý baǵdarlamasyna kirgizý. Biraz elder oqý kýrsyna, tańdaý kýrsyna kirgizgen. Bul kezek kúttirmes dúnıe dep oılaımyn. Al bizdiń bilim berý júıesi de bul máseleni tereńnen oılaǵany durys. Oqýshylardyń bilim alýyna keri áserin tıgizetin tustaryn sheshýdiń jolyn izdeý óte mańyzdy. Sebebi adamdy qurtatyn oı emes, oısyzdyq», dedi ol.
