Taý tulǵaǵa taǵzym

Kitap keıipkeri – Din­muhamed Ahmetuly Qonaev. Kitap avtory – Qýanysh Sultanov.

Tizginin qoǵam qaıratkeri Darhan Myńbaı ustaǵan tusaýke­serde kitap ıesiniń ustazy, ult abyzdarynyń biri Myrzataı Joldasbekov bastap, basqa azamattar qostap, avtordyń eńbegine jan-jaqty baǵa berildi. «Qazaqtyń Qo­naevy» dep atalǵan kitapty tolyq oqyp shyq­qannan soń, pikir bildirýdi jón sanadyq.

Bul kitaptyń basty ózegi – el basqarý óneri.

Baǵzy zaman danyshpany Demokrıttiń «Memleket basqarý óneri – óner ataý­lynyń tóresi» dep aıtqan sózi bar. Margaret Tetcherdiń saıası bestsellerge aınalǵan kitabynyń «Iskýsstvo ýpravlenııa gosýdarstvom» dep atalatyny da sondyqtan.

El basqarýdyń qandaı qıyn, jaýapty mindet ekenin biz qa­zir kúnbe-kún kórip otyrmyz. Shúkir dep aıtaıyq, mynandaı almaǵaıyp zamanda Prezıdentimiz sarabdal saıasatynyń arqasynda memle­ketimizdiń kemesin tus-tustan soqqan alaı-dúleıge aldyrtpaı, alǵa sátimen jyljytyp keledi.

D.Qonaev týraly az jazylǵan joq. Jeke kitaptar da, ujymdyq jınaqtar da barshylyq. Dıme­keńniń óz memýarlary dúrkin-dúrkin basylyp jatyr. Qonaev­taný jalǵasa beretini sózsiz. Biraq solardy eseptegende de biz sóz etkeli otyrǵan kitaptyń bási bıik turatyny anyq. Nege bulaı dep senimmen aıtamyz?

О́ıtkeni bul taqyrypqa D.A.Qo­naev­tyń tusynda jıyr­ma jyldan astam bıliktiń bar­lyq býynynda qyzmet etken, aýdandyq komsomol komıte­tiniń nusqaýshysynan Ortalyq par­tııa ko­mıtetiniń bas­ty bóli­mi­niń meńgerý­shiligine deıingi baspaldaqtarǵa retimen, jóni­men kóterilgen, respýblıka kom­­somolynyń kóshbasshysy ke­zeńi­nen jumys babyna oraı aldynda talaı bolǵan, aǵalyq aqy­lyn alyp, ónegesin kórgen, Dı­mash Ahmetulynyń tasy ór­le­gen kezinde de, kúrdeli syn saǵatynda da janynan tabylyp, aqyr aıaǵynda aqtyq saparyna shyǵaryp salýdy óz qolymen uıymdastyrǵan adamnyń qalam terbeýiniń jóni bir basqa.

Osy kitapty jazý Qýanysh Sul­tan­­ulynyń adamdyq ári aza­mattyq asyl paryzy, qaıratker­lik ári qalamgerlik qymbat qary­zy edi. Bárimiz sol paryz­dyń ótel­genine, sol qaryzdyń qaıtaryl­ǵanyna kýá bolyp otyrmyz.

Buıyrsa, bıyl tarıhı jeńis­tiń qaptalynda elimizde biraz mereıli mezet­ter ótkeli tur. Qýa­nysh Sultan­ulynyń 1945 jyly mamyrda týǵany, sol shaq­ta jer jánnaty Jetisýda da jeńis qýanyshy toılanyp jat­qany, ómirge kelgen nárestege el eńsesi kóteriletindeı at qoıyl­ǵany – umytylmas oqıǵa. Mine, Jaratqanǵa shúkir, aýyl-aımaq­tyń arman-ańsarynan týǵan bul perzent búginde 80 jas­tyń seń­girine shyǵarmashylyq qýa­ty­men, tolymdy tabysymen ke­lip otyr. Endi kitaptan zamana shyń­daǵan tulǵalyq mektep týraly myna joldardy oqımyz: «Respýb­lıka­myzda kóptegen adamdar Dı­mekeńniń basqarýymen qyzmettes, áriptes boldy. Odan da kóp adamdar Dımekeńniń she­shi­mimen, kelisimimen ártúrli deńgeıdegi jaýapty qyzmetterge ósip, belgili qoǵam, memleket qaıratkerleri boldy. Ol kisi el aralap júrgende bata­syn alyp, shapaǵatyn kór­dim deı­tin adamdar qanshama. Solardyń árqaı­sysynyń Dıme­keń týraly óz sózi, óz oıy bolýy da zańdy. Men de kezin­de Dinmuhamed Ahmetulynyń qoldaýy­men, qamqorlyǵymen on jyldaı respýb­lıkanyń eń jaýap­ty laýazymdy, atap aıtqanda, respýblıka komsomoly Or­talyq komıtetiniń birinshi hatshysy, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń mádenıet, uıymdastyrý-partııa jumysy sııaqty eki úlken bólim­deriniń meńgerýshisi qyzmetterin atqarý senimi men baqytyna ıe boldym. Sol jyldary ótken mektebim men memleket isine jaýapkershiligim, tájirıbem ómir boıǵy ustanymym boldy, ári odan keıingi jyldarda da memleket isine adaldyqpen eńbek etýge mol baǵyt berdi».

Qýanysh Sultanovtyń táýel­sizdik jyldary egemen elimizdiń tuńǵysh aqpa­rat mınıstri, Jo­ǵar­ǵy Keńes tóraǵa­synyń oryn­basary, Qazaqstannyń Qytaı­daǵy elshisi, úkimet vıse-premeri, Parlament Senatynyń, Má­jilisiniń depýtaty syndy asýla­ry­nyń bárinde de, osy kezeń ishinde kórnekti qoǵam qaıratkeri bıigine kóterilip, oıy tereń, qalamy ushqyr pýblısıst retin­de tanylýynda da Qonaev ónegesi, Qonaev úlgisi, Qonaev tálimi bary talassyz.

О́zimiz de – sol zamannyń perzentimiz. Biz de – Qonaev esimin qasterlep ósken ur­paqtyń ókilimiz. Dinmuhamed Ahmetulyn halyqtyń bári de jaqsy kórgenine mynandaı bir oqıǵany dáıek etkim keledi.

1987 jyldyń qańtar aıy. Kolbın bıliginiń alǵashqy aptalary. Men ol kezde partııanyń Ortalyq komıtetinde jalpy bólimniń sektor meńgerýshisi bolatynmyn. Bizdiń sektor negizinen hat-habardy tirkeýmen, tıisti tártippen jaýapty adamdarǵa jetkizýmen, aryz-shaǵymdardy tekserýge jiberýmen aınalysatyn. Bir kúni respýblıkalyq deńgeıdegi laýazymdy tulǵadan hat kelip tústi. Ol kisi sonyń aldynda ǵana birinshi hatshynyń qabyldaýynda bolǵan. Hat sózine qaraǵanda, Kolbın ol adamǵa «Osy aıtqandaryńyzdy maǵan keńeıtip, resmı túrde jazyp berińiz» degen. Sóıtip, aqsaqty tyńdaı, shyndy qudaı urǵandaı etip, estigen-bilgeniniń bárin tize beripti.

Dinmuhamed Ahmetulyn jerden alyp, jerge salypty. Oqyp shyǵyp, qanym basyma tepti, zyǵyrdanym qaı­nady. Keshe ǵana basshylyqqa jalbaqtap júr­genderdiń bireýi edi. Ne isteı­siń, qoldan ne keledi? Amal joq, tıisti tártip­pen tirkeýge jiberdim. Kóp uzamaı bir aıqaı-uıqaı bastaldy da ketti. Birinshi hatshynyń qabyldaý bólmesinen jańaǵy hatty izdetip jatyr. Bólim meń­gerýshisi maǵan jetip keldi. «Hat qaıda? Gennadıı Vasılevıch surady». Izdelgen hattyń túskenin, tirkeýge jiberilgenin aıttym. Tirkeýden qarasaq, ondaı hat joq... Tirke­letin ýaqyty boldy. Biraq hat izim-ǵaıym joq. Endi bastyǵym meni qysa basta­dy. Ondaı hat bar ekenin rastadym. Shyny kerek, qatty qysyl­dym, qınaldym. Amal joq, ap­parattaǵy jumys jóni boıynsha túsinikteme jazýǵa kiristim. Sol kezde kabınetime bizdiń bólimniń bir qyzmetkeri keldi. Aty-jóni – Olga Nıkolaevna Bondareva. Jylarman kúıde. «Ol hat mende edi...» deıdi. Sóıtsem, jańaǵy hatty ádeıi tir­ke­meı, tyǵyp qoıyp otyr eken. Tirkel­megen hat tekserilmeıdi ǵoı. Ondaǵy oıy – Qonaevty qaıtkende de jaladan arashalaýǵa tyrysý.

Mine, osy bir derekten-aq Qonaevqa shynaıy halyqtyq qurmettiń sheksizdigin kórýge bolady.

Dinmuhamed Ahmetulynyń kóńiliniń keńdigine, adamǵa ja­nashyrlyǵyna qatys­ty taǵy bir mysal aıtaıyn. Sol Orta­lyq komıtettegi jalpy bólimde istep júr­gen shaǵym. Sonda bastaýysh partııa uıy­mynyń hatshysy da edim. Tártip boıyn­sha OK-niń bi­rinshi hatshysynan bastap, bas­shylyqtyń bári bizdiń bas­taýysh uıymnyń esebinde turatyn. Sonyń jónimen buryn respýblıka basshysynyń kabınetine aıy­na bir ret kirip, ol kisiden múshelik jarna alatynmyn. Qyzmetten ketkennen keıin bir kúni kabınetime Dımekeń kirip kelgeni. Sasyp qaldym. Or­nymnan atyp turyp, qos qolymdy usy­nyp, amandasyp jatyrmyn. Múshelik jar­nasyn tóleýge kelipti. Tólep, qol qoıyp bolǵan soń syrtqa shyǵaryp sal­maq­qa jınalǵanymdy kórgen ol kisi meni ózi toqtatty. «Mahmut, raqmet. Korıdorǵa shyqpa. Saǵan zııanym tıip ketýi múmkin», dedi. Osyndaı adam bolatyn jaryqtyq.

«Qazaqtyń Qonaevy» – shynaıy kitap.

«1986 jyl. Jeltoqsan» dep atalatyn bólim bylaı bastalady:

«Anamnyń bala kezimnen, sonaý «qudaı­syz» ateızm zamanyn­da men úıden shy­ǵarda: «Allam bále-jaladan saqta­syn!» degen ti­legine qulaǵym úırenip, otbasy­lyq dástúrge aınalǵan. Anam ol tileýin jalǵyz maǵan emes, bes ba­lasyna aıtady. Ásirese ákemiz dúnıeden ótken soń, úlken bol­ǵan­dyqtan ba, maǵan erekshe aıtatyn. ...Sol tilekpen eseıgen, laýa­zymdy qyzmetterde júr­gen shaǵymda, 1986 jyldyń qara­shasynyń bir kúninde Anam Shárbaný Májıtqyzynyń batasyndaı sózine keıde erkelep, keıde ázildesip júretinime salyp (álde bir shaıtan túr­tip): «Táte (anamyzdy táte, ákemizdi aǵa deıtinbiz) men eshkimnen eshnárse almasam, eshkimniń óziń aıtqandaı «ala jibin attamasam», eshkimge qııanat jasama­sam, ol neǵylǵan bále-jala?» dep qalǵa­nyma: «Kóp sóıleme, jumysyńa bar!» dep qysqa qaıyryp, shyǵaryp salyp edi. Qyryqtyń qyrqasyna jańa shyq­qan, «bále-jala» kórmegen shaǵym eken ǵoı».

Iá, tarıhtyń sol bir talmaý tusynda qanshama adamnyń synǵa túskeni ras. Talaılardyń sol synaqqa shydamaǵany da shyn­dyq. Qonaevtyń ózine ǵana emes, sol kezde qyzmetke ilikken kóp adamnyń ústinen aryz jazylǵanyn, edáýir jaqsy men jaısańǵa jala jabylǵanyn bilemiz. Tarıhtan biz alýǵa tıisti sabaqtyń biri de – osy.

Avtor sol zamanda bárin bil­gendeı, bárin boljaǵandaı kórinbeıdi, artyq aqylgóısip jatpaıdy. «Joǵarǵy jaq» sındromy qoǵam sanasyna synalap kirip, sińisip, buzylmaıtyn seń, alynbaıtyn qamal bolyp, qalypta­syp qalǵan. «Temirdeı tártip» kom­partııanyń Jarǵy­synda da jazylǵan. Sondaı zaman bolǵan. Ol zamannan aına­­lyp óte almaımyz. Ol da elimiz­diń tarıhy», delinedi kitapta. Bul oı­dy biz de quptaı alamyz. Qýanysh Sultanulynyń qara­maǵynda komsomolda ju­mys istegen kezimizde jastar uıy­­mynyń jasampazdyǵyna sen­dik. Keıin Kompartııanyń orta­lyq komıtetine barǵanda da par­tııa baǵyty­nyń túzýligine kúmán­danǵan emespiz.

Avtor Qonaev týraly áńgimeni 1986 jylǵy tarıhı Jeltoqsannan bastaıdy. Bul, teginde, nazar­dy keıipker ómirindegi eń bir dramalyq tartysqa toly tus­qa arnaıy aýdarýy shyǵar. Degen­men Qýanysh Sultanuly bul taqyrypqa áli de qaıta oralady, Qonaevtyń qyzmetindegi basqa da belesterdi arnaıy sóz etedi dep shamalaımyz. О́ıtkeni avtor tikeleı kýá bolǵan Dımash Ahmetuly basshylyq kezeńi­niń ózinde aıryqsha aıtatyn jaı­lar jetkilikti. Mysaly, Qýa­nysh Sultan­uly komsomolǵa je­tek­shilik etkende shyǵar­mashy­lyq jastarmen jumysqa qatty kóńil bóldi. Sol tusta jyl saıyn kók­temde jas óner ıeleriniń baıqaýy ótkizilip turdy. Ol festıval «Jiger» dep atalatyn. Keıin el óne­riniń eleýli tulǵalaryna aı­nal­ǵan Álibek Dinishev, Aıman Musaqojaeva, Keńes Dúısekeev, Erbolat Tólepbaev, Naǵıma Esqalıeva, Roza Rymbaeva, Maq­pal Júnisova, Mádına Eralıeva, taǵy basqa talanttar sol jyldary halyq­qa keńinen tanyla bastaǵan edi. Respýb­lıka komsomolynyń osy ıgi isin Qýa­nysh Sultanuly uıymdastyryp júr­di. Jastardyń bul jumysynyń jemis­ti júrýine Dinmuhamed Ahmetuly qamqor­lyq kórsetetinin, respýblıka komsomolynyń jetekshisin qoldap turatynyn sezetinbiz.

Qýanysh Sultanuly Jeltoq­sanǵa baılanysty paıymyn oraıymen ortaǵa salǵan. Bir tusta bylaı deıdi: «Ádiline kelsek – Dımekeń alańǵa shyǵyp, jastarǵa biraýyz sózin aıtsa – olar tarap ketýi de múmkin edi. О́ıtkeni jınalǵandar ol kezde, ıaǵnı tańerteń, túske deıin áli qyz­baı, sóz tyńdaıtyn qalyp­ta turdy. Biraq mundaı bedel Máskeýge qajet emes edi». Rasyn­da da, alańǵa Qonaev shyǵyp, salı­qa­ly sózimen, bıik bedelimen jas­­tardy taratyp jibere alsa, munyń ózi keshe ǵana ornynan alynǵan basshynyń abyroıyn asqaqtatary sózsiz.

Kitapta Qonaevtyń keń qulash­ty qaı­ratkerlik qasıetteri jan-jaqty ashylǵan. Naqty derektermen jazylǵan. Máselen, san túrli sebeppen kezinde konservatorııa dıplomyn ala almaı qalǵan Nurǵısa Tilendıevti Kom­pozıtorlar odaǵyna ótkizý, keńes odaǵynyń Halyq ártisi ataǵyna usyný jóninde Máskeýdiń joǵary laýazymdy tulǵalaryna jolyǵý­dy tapsyrýynyń jaı-jap­sary egjeı-tegjeı ja­zylǵan.

Kitaptyń «Qııanat», «Nara­zylyq», «Ońasha áńgime», «Qaı­shylyqtar», «Jalanyń jalǵa­sýy», «Kolbınmen eki kezdesý» degen taraýlarynyń attarynan-aq Jeltoqsannan keıingi soıqan saıasat­tyń yzǵaryn sezinesiz. Kitap avtorynyń sol bir kúnderdegi kúızelgen kóńil kúıine eriksiz ortaqtasasyz.

«Sanaly ómirimde jastaıymnan otansúıgishtik, kommýnıstik partııa isine adaldyqpen senýshilik sezimime tuńǵysh ret syzat tústi. Júregim shaılyqty. Kúızeldim», deıdi ol. «Jazyǵy, qylmysy joq adamǵa kim tıise alady?» dep oılaýym beker eken. Oıyń túgil túsińe kirmegen bále-jalany jabatyndar jáne sol ótirik jalaǵa senip, sóz aıtatyndar tolyp júr eken» dep te jazady. Sondaı kúnderde jas jigitke: «Qaraǵym, sen myq­ty bolýdy oıla. Kúresýdi oıla. О́zińniń adaldyǵyńdy dáleldep shyǵýǵa daıyn bol. Eń bastysy – ınfarkt bolyp qalma. Infarkt bolsań – kúresýge shamań bolmaıdy. Úgilme, bosańsyma. Qaırattan. Qyryqqa jańa keldiń. Qaıda áli... Mundaıdyń ta­laıyn kóresiń. Aqqa qudaı jaq. Alla jar bolsyn!» dep aǵalyq aqylyn aıtatyn adamdardyń tabylǵanyna táýbe deısiń.

Myna biz dál sol kúnderi Ortalyq komıtette jumys iste­gen­biz. Bárin de kórgen, bárin de bastan ótkergen adam retinde Qýanysh Sultanovtyń kitabyn­daǵy baıandalǵan jaılardyń shyp-shyr­ǵasy shyǵarylmaǵan shyndyq ekenin rastaı alamyz.

Qýanysh Sultanulynyń Dımekeńdi aqtyq saparǵa shyǵaryp salarda kórset­ken qaıraty men tapqan aqylyna arnaıy toqtal­ǵym keledi. Kitapta avtor «El basshysy bolǵan qazaqtyń uly perzenti Dinmuhamed Ahmetuly Qonaevpen qosh­ta­sýǵa kelgen halyqta esep joq. Teatr kóshesi, oǵan keletin eki kóshede avtokólik toqtatylǵan, bárine halyq tolyp ketti. Bizdiń áýelde josparlaǵan eki saǵatymyz jetpeı, taǵy eki saǵatqa uzartýǵa týra keldi» dep ja­zyp­ty. Biraq óziniń sol tusta qabyldaǵan sheshimi jóninde aıtpapty.

Ol bylaı bolǵan edi.

O bastaǵy oılastyrylǵan eki saǵat­tyń jetpeıtini anyqtal­ǵannan keıin qosylǵan eki saǵat­tyń ishinde de jınalǵan halyqtyń marqummen qoshtasyp úlger­meıtini kórinip turdy. Myna qalpymen halyqtyń opera teatry­na kirýi bas-aıaǵy kemi bes saǵatqa sozylatynyn shama­ladyq. Sol kezde jerleý komıssııasy tóraǵasynyń orynbasary Qýanysh Sultanov qoshtasýǵa kelýshilerdi teatr foıesiniń eki qanatynan qatar jiberýdi usyndy. Sodan keıin ǵana adamdardyń legi eki ese jyldamdap, túski saǵat ekige deıin qoshtasýshylar túgeldeı teatrǵa kirip úlgerdi. Qýanysh Sultanov sondaı sheshim qabyldamaǵanda Qonaevpen qoshtasýǵa kelgen halyq teatrǵa tolyq kire almaı, budan adamı renish týyn­dap, tipti qalyń jurtshylyqtyń narazylyǵy órship keteri múmkin edi. Osylaı shuǵyl jasalynbasa, marqummen qoshtasý rási­mi taǵy birer saǵatqa sozylyp, jospar­lanǵan is-sharanyń bári keıinge yǵysyp, yǵy-jyǵy bolyp keteri anyq-tyn.

Taý tulǵaǵa taǵzym etýdiń ádemi úl­gi­sin­deı qaıratker kitaby oqyr­manǵa kóp taǵylym beretini, asyldardy ardaqtaı alatyn halyq­tyq dástúrimizdi damytýǵa septesetini sózsiz.

Mahmut Qasymbekov,

saıası ǵylymdar doktory