Aǵalarynyń kegin alǵan qyz

Jeńistiń 65 jyldyǵy qarsańynda «Uly Otan soǵysy Soltústik Qazaqstan oblysynyń qujat­tary men materıaldarynda. Jeńistiń 65 jyldyǵyna» jınaǵyn shyǵardyq. Sondaı-aq Keńes Odaǵy­nyń Batyry ataǵyn alǵan jerles­­terimizdiń ómirbaıandary týraly de­rekterdi jınastyrdyq. Osy eńbegimiz­diń nátı­jesi – 2015 jyly jaryq kór­gen «Soltús­tikqazaqstandyq Keńes Odaǵy­nyń batyrlary» kitaby. Al Jeńistiń 75 jyl­dyǵy qarsańynda soǵysqa qatysqan soltústikqazaqstandyqtardyń elektrondyq bazasyn jasadyq. Onda 118 myńnan asa maıdangerdiń aty-jóni bar. Kez kelgen adam Soltústik Qazaqstan oblystyq memle­kettik arhıvtiń resmı saıtyna kirip, «Esimderi el esinde» bazasynan óz týystary týraly aqpa­rat taba alady. Bul tizim oblys­tyq Qor­ǵa­nys departamentiniń, aýdan­dyq áskerı komıssarıattarynyń resmı qujattary negizinde ázirlendi.

2021 jyly jaryq kórgen «Jenshıny Kazahstana na voıne 1941–1945gg.» kitabynyń alǵysózinde elimizden soǵysqa 7477 qyz qatysqany týraly málimet bar. Olardyń kópshiligi dáriger, baılanysshy bolsa, arasynda qolyna qarý ustap, erlermen birge jaýmen betpe-bet shaıqasqandary da az emes. Solardyń arasynda jerlesimiz Altyn Muhametjanova da bar. Bir ókinishtisi, onyń esimin Qyzyljar óńiri turǵyndarynyń bári birdeı bile bermeıdi. О́ıtkeni maıdanger apamyz týraly keıingi jyldary jergilikti buqaralyq aqparat quraldarynda jazylǵan maqala joqtyń qasy. Sondyqtan Jeńistiń 80 jyldyǵy qarsańynda qan maıdanda bolǵan qazaq qyzyn eske alýdy jón kórdik.

Oblystyq memlekettik arhıvte saq­talǵan jeke isine zer salsaq, Altyn Mu­ha­metjanqyzy 1924 jyly 15 qarashada Sovet aýdanynyń (qazirgi Aqqaıyń) Sholaq-Dosan aýylynda dúnıege kelgen. 8 synyptyq bilimi bolǵan. Mektepti támamdaǵannan keıin 1942 jyly ózi týyp-ósken aýdannyń Molotov aýyldyq keńesinde hatshy bolyp eńbek jolyn bastaǵan. Tylda eńbek ete júrip, soǵysqa barýǵa birneshe ret suranyp, aqyry degenine jetedi. О́rimdeı qyzdyń oq pen ottyń ortasyna suranýynyń ózindik sebebi bar. Soǵys bastalysymen-aq qan maıdanǵa attanǵan úsh nemere aǵasynyń ekeýi týraly «qara qaǵaz» kelse, úshinshisi iz-tússiz joǵaldy degen habar alynady. «Jeńis kúnin jaqyndatamyn, jaý qolynan qaza tapqan jaqyndarymnyń kegin alamyn» dep tistengen qarshadaı qyz 1942 jylǵy 13 mamyrda ásker qataryna shaqyrtylady. Sol kezde onyń jasy nebári 18-de ǵana eken.

Ásker qataryna alynǵan Altyn Mu­hamet­­janqyzy aldymen Kemerevo qala­syndaǵy 6-kishi áýe mamandary mek­tebine oqýǵa jibe­riledi. Sonda áýe qa­rýy sheberi maman­dyǵyn ıgergennen keıin maıdanǵa attanady. Áýeli Ivanovo qalasyndaǵy 238-atqyshtar polkiniń ot­tegishisi bol­ǵan. 1943–1945 jyldar ara­lyǵynda – Prıbaltıka maıdanynda 17-atqyshar polki­niń áýe qarýy mergeni. 1945 jyly – Harbın jáne Haılar qalasyndaǵy urysta 17-atqyshtar áýe polkiniń áýe qarýy sheberi. Táni de, jany da názik qyz ushaqqa ornatylǵan pýlemet taspalaryn oqpen toltyrýmen aınalysqan. Árbir taspanyń salmaǵy – 16 kılo. Qatelik jiberýge bolmaıdy. Eger qatelesse, jaýdy qurtýǵa attanǵan ushqyshtyń ómirine qaýip tónedi.

Qyzylásker Kóken Áýbákirov Birinshi Prıbal­tıka maıdanynyń «Jaýǵa qarsy at­tan!» (1945 jylǵy 1 mamyr) gazetinde jarııa­lanǵan «Soldat qyz» degen maqala­synda: «Sur shıneldi, búırek bet soldat Altyn Muhametjanova 1924 jyly Soltústik Qazaq­standa týǵan. Ol orta mektepte oqyp júrgende soǵys bastalǵan. Komsomol múshesi Altyn Otandy qorǵaýǵa ózi surandy. Bul tilegin qabyl kórip, komsomol uıymy ony oqýǵa jiberdi. Sol oqýdy bitirip, 1942 jyly Altyn soǵys ushaqtaryn qamtamasyz etýshi — ottegishi bolyp shyqty. Istrebıtelder men bombardırovshıkterdi ómiri kórmegen qyrdyń qyzy solarǵa minip, aspanda ushyp, jaýyngerlik mindetin atqara bastady. О́z mindetin oıdaǵydaı oryndady. Qazir de serjant Altyn Muhametjanova Germanııa jerinde jaýyngerlik ushaqtardy joryqqa daıyndap, nemis jendetterin joıýǵa járdemdesip júr. Ol «Jaýyngerlik eńbegi úshin» medalimen nagradtalǵan», dep jazdy. Bul derekti tarıh ǵylymdarynyń doktory Tileý Kólbaev «Otty jyldar shejiresi» maqalasynda keltirgen.

Osylaısha jerlesimiz talaı maıdan dala­syn artta qaldyryp, jeńisti Shyǵys Prýs­sııada qarsy alǵan. Osy ýaqyt ishinde Altyn Muhametjanova qyzmet kórsetken ushaq jaýdyń 67 ushaǵyn joıǵan. Ekıpaj komandıri – Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna, basqa músheleri men ushaqty kútip-baptaǵan mamandar úkimettik nagradalarǵa usynylǵan. Osyndaı erligimen erekshe­lengen qazaq qyzy II dárejeli «Otan soǵy­sy» ordeni, «Jaýyngerlik eńbegi úshin», «Kenıgsbergti alǵany úshin», «1941–1945 jyl­dardaǵy Uly Otan soǵysynda Ger­ma­nııany jeńgeni úshin», «Japonııa­ny jeńgeni úshin» medaldarymen marapattalǵan.

Altyn Muhametjanqyzy elge 1945 jyldyń qarasha aıynda kishi serjant sheni­men oralady. Turmysqa shyǵyp, jubaıy­nyń tegin alyp, Ýálıeva (qujatynda – Valıeva) boldy. Kóp uzamaı eńbekke aralasyp, soǵystan quldyraǵan halyq sharýashylyǵyn kóterýge atsalys­ty. Sovet aýdandyq kom­somol komıtetiniń nusqaýshysy, teh­nıka­lyq hatshysy, aýdandyq partııa komıtetiniń esep berýshisi, aýdandyq jı­naq kassasynyń meńgerýshisi, áıelder arasyndaǵy jumys jónindegi bólimniń nus­qaýshysy qyzmetterin abyroımen atqardy. Ony jerlesteri talapshyl ári aıtqanynan qaıtpaıtyn prınsıpshil adam retinde eske alady. 2007 jyly ómirden ótken soǵys ardageri Petropavl qalasynda jerlengen.

Sáýle MÁLIKOVA,

Soltústik Qazaqstan oblystyq memlekettik arhıvtiń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty