«Baıqońyr» men «Báıterek»
Kezdesýdiń kirispe sózinde Prezıdenttik ortalyqtyń dırektory Baqytjan Temirbolat aspan álemin baǵyndyrýdaǵy «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynyń mańyzy men 64 jyl buryn tuńǵysh adamzat balasynyń túpsiz-tuńǵıyq juldyzdar patshalyǵyna bizdiń dalamyzdan attanǵany týraly áńgimeledi.
«Jerdiń apshysyn qýyryp, myń mıllıon azotty tesip ótip, bir ǵalamnan ekinshisine zýlap jetetin zymyrannyń Baıqońyrdan kóterilgenine de 64 jyldan asty. Búgingi kezdesýdiń maqsaty – jas urpaqty jańa ǵylymı jáne tehnıkalyq jetistikterge shabyttandyrý, ǵarysh salasynyń bolashaǵy men múmkindigin tanystyrý. Bul – ǵarysh salasynda mansap qurýdy armandaıtyn árbir jasqa tamasha múmkindik», dedi B.Temirbolat.
Jıyn barysynda Aıdyn Aıymbetov stýdentterge «Báıterek» ǵarysh zymyran kesheniniń qyzmeti týraly egjeı-tegjeı baıandap berdi.
«Bul keshen jańa, ekologııalyq turǵydan taza «Soıýz-5» zymyran tasyǵyshtaryn ushyrýǵa baǵyttalǵan. Josparǵa sáıkes bıyl jeltoqsan aıynda atalǵan zymyrandy synaq retinde alǵash ret ushyrý júzege aspaq. Elimizde ǵarysh salasy tek zymyran ushyrýmen shektelmeıdi. Biz ǵylymı zertteýler júrgizemiz, spýtnıkter qurastyryp, olarǵa qyzmet kórsetemiz, al qazir spýtnıktik baılanys pen jerdi qashyqtan baqylaý júıelerin damytyp jatyrmyz. Mysaly, «Qazgıdromet» spýtnıgi jerdiń sýretterin túsiredi, al baılanys spýtnıkteri ekologııa, aýyl sharýashylyǵy jáne tótenshe jaǵdaılardy basqarý salalaryna óte qajet», dedi Aıdyn Aıymbetov.
Sondaı-aq ǵaryshker «Baıqońyrdyń» tek tarıhı oryn emes, áli de jumys istep turǵan mańyzdy ǵarysh aılaǵy ekenin ekshep aıtty.
«Baıqońyr» – ártúrli orbıtalarǵa zymyran ushyra alatyn sanaýly ǵarysh aılaqtarynyń biri. Munda ondaǵan ushyrý alańy, qurastyrý-synaý korpýstary, ushýdy basqarý ortalyǵy men zerthanalar ornalasqan. Qazir Baıqońyrdy qaıta jańǵyrtý jumystary júrip jatyr. Qazaqstan men Reseı birlesip aılaqty zamanaýı talaptarǵa saı jańartýda. Búginde ekologııaǵa zııany az jańa otyn túrleri qoldanylyp, jańa óndiristik nysandar salynyp, basqa eldermen de áriptestik keńeıedi. Osy jańǵyrtý aıasynda «Báıterek» birlesken kásiporny mańyzdy ról atqarady. Qazir biz jańa ǵımarattar salyp, zymyrannyń qulaý aımaqtaryn uıymdastyrýdamyz. Bul ekologııa men qaýipsizdik úshin asa mańyzdy. Sondaı-aq mamandar daıarlaýǵa da basa nazar aýdaryp otyrmyz. Qazir 150-ge jýyq jańa jumys orny ashyldy. Bizge ınjener, tehnık, telemetrııa jáne qaýipsizdik mamandary, elektrmehanıka salasyndaǵy qyzmetkerler qajet. Jumys oryndarynan bólek, taǵylymdamadan ótý, ınnovasııalyq jobalarǵa qatysý múmkindigi de usynylady. Ǵarysh salasy ınjenerlerge ǵana emes, IT mamandaryna, ekologterge, analıtıkterge, materıaltanýshylarǵa da mol múmkindik usynady», dedi Aıdyn Aıymbetov.
Al Reseı Federasııasynyń «Roskosmos» memlekettik ǵarysh qyzmeti korporasııasynyń ókili Gennadıı Saenko eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń negizgi baǵyttaryna toqtaldy. Ol «Baıqońyr» keshenindegi paıdalanylmaıtyn jer telimderi men nysandardy birtindep Qazaqstanǵa qaıtarý jumystary júrip jatqanyn aıtty. Sondaı-aq Baıqońyr qalasynyń ekologııalyq máselelerin sheshý jáne ǵarysh aılaǵy aýmaǵynda týrızmdi damytý da basty mindetterdiń qatarynda ekenin atap ótti.
«1994–1995 jyldary eki el arasynda Baıqońyrdy jalǵa alý týraly kelisimder jasaldy. Qazir Reseı jyl saıyn shamamen 115 mıllıon dollar tólem jasaıdy. Jaldaý merzimi 2050 jylǵa deıin uzartylǵan. Biraq naqty qansha ýaqytqa sozylatyny aldaǵy sheshimderge baılanysty. Qazaqstanǵa birtindep jer ýchaskeleri men múlikterdi qaıtarý úderisi júrip jatyr. Mysaly, byltyr Soltústik Qazaqstan men Aqmola oblystaryndaǵy qulaý aımaqtary qaıtaryldy. Baıqońyr qalasy týraly da aıta keteıin. Munda 50-60 myń adam turady, onyń 14 myńy – Reseı azamattary, qalǵany – Qazaqstan azamattary. Qalada sýmen qamtý, káriz júıeleri jańartyldy, aldaǵy jyly jylý júıesin jańǵyrtý aıaqtalady. Ekologııa máselelerimen de jumys qarqyndy júrgizilip jatyr», dedi Gennadıı Saenko.
Ǵaryshkermen suhbat
Osydan soń kezdesý suraq-jaýap formatynda jalǵasty. Ýnıversıtet stýdentterimen kezdesýde Halyq qaharmany málim de beımálim ǵarysh álemi, ǵaryshker bolýdyń qyr-syry jaıynda áńgimelep, qatysýshylar tarapynan qoıylǵan suraqtarǵa jaýap berdi.
– Esimim Baısal. Qazir men Astana IT ýnıversıtetinde menedjment mamandyǵy boıynsha bakalavrıattyń 3-kýrsynda oqyp jatyrmyn. Ǵarysh salasyndaǵy jobalarǵa qalaı qosylýǵa bolady? Jumysqa ornalasý múmkindigi qandaı?
– Qazir bos oryndardyń tizimi jáne talap etiletin qujattar tizimi resmı saıtta jarııalanǵan. Árıne, keıbir basshylyq qyzmetterge tájirıbe talap etiledi. Biraq jalpy ınjenerlik nemese tehnıkalyq mamandyqtarǵa jas mamandardy tartý – bizdiń basty maqsatymyzdyń biri. О́ıtkeni túlekter tájirıbesiz kelgenimen, olardy jumys barysynda úıretýge bolady. Sondyqtan biz jas kadrlardy ózimiz tárbıeleýdi qolǵa aldyq. Árıne, Baıqońyrdyń aýa raıy men tabıǵı erekshelikteri bar, biraq naǵyz ǵarysh salasyn armandaǵandarǵa bul – úlken múmkindik. Biz jumysqa qabyldanǵandarǵa turǵyn úı men qarjylyq jaǵynan qoldaý kórsetemiz. Oqý men taǵylymdama máselesinde de kómek beremiz. Biraq negizgi shart – Baıqońyrda ómir súrip, jumys isteý kerek. Búginde ǵarysh salasyna jastardy tartý barlyq eldegi mańyzdy másele. Mysaly, «Roskosmos» kásiporyndarynda 70-80 jastaǵy ardagerler áli de jumys istep júr, óıtkeni jastar jetkiliksiz. Mundaı qıyndyq bizde de bar. Sol sebepti ýnıversıtettermen baılanys ornatýdyń mańyzy zor. Qazirdiń ózinde elimizdiń jetekshi ýnıversıtetterinde ǵarysh tehnıkasy jáne tehnologııalary boıynsha kafedralar ashylǵan.
– Esimim Nurǵısa. Astana IT ýnıversıtetiniń birinshi kýrs stýdentimin. Ǵaryshkerler ǵaryshqa ushpas buryn arnaıy daıyndyqtan ótedi. Sol jattyǵýlardyń ishinde siz úshin eń qıyny qaısysy boldy?
– Shyn máninde, barlyq jattyǵý ońaı bolǵan joq. Biraq solardyń ishindegi myna bir kúrdeli jattyǵý esimnen esh ketpeıdi. Daıyndyq barysynda bizdi arnaıy oryndyqqa otyrǵyzyp, 365 gradýsta ońdy-soldy aınaldyrady. Eki mınýttyń ishinde adamda júrek soǵysy jıilep, qan qysymy kóteriledi, júrek aınıdy. Al biz bul jattyǵýǵa 45 mınýt boıy tózýimiz kerek edi. Endi ar jaǵyn ózińiz elestete berińiz. Biraq bul mashyqty kún saıyn qaıtalap, bir aı ishinde qalypty jaǵdaıǵa úırenip kettik. Ekinshi qıyn jattyǵý – teris gravıtasııa jaǵdaıyna beıimdelý. Iаǵnı tósekte aıaǵy kóterilip, bas tómen qaraǵan kúıde uıyqtaımyz. Bul qan aınalymyn basqa baǵyttaıdy. Ǵaryshta tartylys kúshi bolmaǵandyqtan kúni-túni aýada qalyqtap turasyń. Ádette jastyq jastanyp, basymyzdy yńǵaıymyzsha qısaıtyp, uıqyǵa bas qoıamyz ǵoı. Al ǵaryshta basyńdy qalaǵan jaǵyńa qısaıtyp uıyqtaı almaısyń. Tek sulyq jatyp uıyqtap ketesiń. Psıhologııalyq daıyndyq ta ońaıǵa soqpaıdy. Sonymen qatar ǵarysh kemesiniń barlyq júıesin tereń bilý talap etiledi. Ǵaryshker tek qurylǵyny paıdalanýshy bolmaýy kerek, ol isten shyqqan qurylǵyny jóndeı de bilýge tıis. Jer betinde 4 degen baǵaǵa bilgen nárseńdi ǵaryshta 3-ke bilesiń. Jerde 3-ke oqysań, ǵaryshta eshteńe bilmeısiń. Sondyqtan ǵaryshker bolý úshin emtıhandaǵy eń tómengi baǵa – bes. Odan tómen oqyǵan adam bul saparǵa jiberilmeıdi. Mine, ǵaryshqa daıyndyq osyndaı qıyn ári jan-jaqty mashyqtan turady.
– Esimim Qundyz. «Tamos» ǵarysh mektebiniń oqýshysymyn. Siz ǵaryshqa ushqanda qandaı ǵylymı-tájirıbelik synaqtar júrgizdińiz? Ǵaryshtan oralǵannan keıin dúnıetanymyńyzda qandaı da bir ózgeris boldy ma?
– Ǵaryshkerlerdiń kún tártibi óte qatal tártippen belgilenedi. Ár mınýtyna deıin josparlanǵan. Kún saıyn Ushýdy basqarý ortalyǵynan tapsyrmalar kelip, kelesi kúnniń baǵdarlamasy bekitiledi. О́zgermeıtin nárse — uıqy men tamaq ishý ýaqyty ǵana. Al qalǵan ýaqytta tájirıbe júrgizý, borttyq qurylǵylarmen jumys isteý sekildi mindetter atqarylady. Ár tapsyrmanyń qatań merzimi bar. Ǵarysh keńistigine kóterilgende fızıka-tehnıkalyq, medıko-bıologııalyq 20-ǵa jýyq ǵylymı tájirıbe júrgizdim. Bulardyń bári – otandyq ǵylymdy damytýǵa asa qajet jobalar. Tájirıbe barysynda keıbir zattardyń tartylys kúshinen tys ǵarysh keńistiginde qandaı kúıge túsetinin baqylap, ony beınataspaǵa túsirip, ǵalymdarǵa jetkizdim. Sonymen qatar ýltrakúlgin sáýlelerdi kóretin arnaıy kameramen ǵarysh keńistigindegi gamma sáýlelerin túsirdim. Bul zertteýdiń medıko-bıologııalyq mańyzy zor. Ekinshi suraqqa kelsek, biz jer betinde júrgende Jer-Ananyń sheti men shegi joq keń dúnıe dep elestetemiz ǵoı. Al ǵaryshtan qaraǵanda Jerdiń qanshalyqty kishkentaı ári názik ekenin sezesiń. Biz adamdar shekara syzyp, qarý ustap, bir-birimizben soǵysyp júrmiz, al ǵaryshtan qaraǵanda bárimiz bir ǵalamshardyń turǵyndarymyz. Men ǵaryshta bolǵanda, ártúrli elderden kelgen 9 adam birge jumys istedik. Biraq bárimiz óz elimizge emes, Jerge oralamyz dep oıladyq. Osy turǵydan alǵanda jan dúnıemde biraz ózgeris boldy.
– Esimim Nurtaı. Men Astana halyqaralyq ýnıversıtetiniń «Data Science» mamandyǵynda oqımyn. Ǵarysh salasynda jasandy ıntellekt qanshalyqty mańyzdy?
– О́te oryndy suraq. Osy kúni jasandy ıntellekt tek ǵarysh áleminde ǵana emes, ómirdiń barlyq salasynda qoldanyla bastady. Sebebi qazirgi zamanda aqparat kólemi óte úlken. Aqparatty qabyldap qana qoımaı, ony óńdep, saraptap, durys sheshim qabyldaý qajet. Adam mıynyń mundaı aýqymdy aqparatty óńdeýi óte qıyn. Ǵarysh salasynda da dál solaı. Qazir Ilon Masktiń esimi bárimizge tanys. Onyń ǵaryshty ıgerý, birneshe ret ǵaryshqa baryp kele alatyn keme jasaý, azamattyq orbıta stansalaryn salý, t.b. ıdeıalary jasandy ıntellektimen tikeleı baılanysty. Biz de osy kóshten qalmaýymyz kerek. Qazir Aıdyń betinen de ǵarysh aılaǵyn salý týraly oılar kóterilip jatyr. Jerden ushyp shyqqan ǵarysh kemesi Aıǵa toqtap, janarmaı quıyp alyp, odan ári qaraı ushyp ketý múmkindigine jetýimiz kámil. Osy jáne basqa da ǵaryshtyq zertteýler ózge ǵylym salalarynyń damýyna yqpal etedi. Bolashaqta, shamamen 2035 jylǵa qaraı, birqatar el Aı betinde jumys isteı bastaıdy degen de boljam bar. Bul jańa «ǵaryshtyq jarystyń» bastalýy bolmaq. Aıda atmosfera men tirshilik joq, sondyqtan ol – ǵylym úshin, zertteýler úshin taptyrmas oryn.
Áńgimelesken –
Bekzat QULShAR,
«Egemen Qazaqstan»
