Qamqor aǵa
Qalmuqan Isabaı qaǵazǵa túsirgen Bópejan Aıanbergenovtiń estelikterinen Qanysh Sátbaevtyń bıik minberden sóılegen akademık bolǵanyn emes, ózinen kishilermen júzdesip, tildesip, keńesip otyratyn qarapaıym bolmysyn tanýǵa bolady. Biraz jyl qasynda kómekshisi bolyp istegen estelik ıesi Qanysh Sátbaevtyń oıly, baıypty, adamnyń sóılegen sózinen, qózqarasynan ishki syryn ańdaı alatyn, asyra sóılemeıtin, dál baǵa beretin erekshe qasıeti baryn aıtady. Bópejan Aıabergenov 1944 jyly jumys izdep Almatyǵa barady. Bireýler «Qanysh Sátbaevqa bar» dep jón siltegen eken. Ol kezde ǵylym akademııasy endi-endi qurylyp jatqan. Barsa, esigi ashyq. Kezek kútip turǵandar kóp. Biraq Qanysh Sátbaev eshkimdi bólip-jarmaı qabyldap otyrady. Bópejan Aıabergenovti de kirgizedi, áńgimesin tyńdap «Aspırantýraǵa túsińiz», dep keńes beredi. Sosyn oılanyp baryp, sharýashylyq basqarmasyna usynady. Ol kezde mundaı jaýapkershilik – úlken senim. Iаǵnı Qanysh Sátbaev kimniń qaı iske jaraıtynyn dóp basyp biletin bolǵan. Báriniń syryn ózi surap, tyńdap artynan ishteı qorytyndy jasap otyrady eken. Jastardy maıdannan kútip alyp, jumyspen qamtamasyz etip, sóılesip otyryp-aq qaı salaǵa beıim ekenin baıqap, soǵan jol siltegen. Keıbirin synaı júrip, keıin baıqap, ǵylymǵa baýlyǵan.
«Qanysh aǵaı kózine túsken keıbir qazaq balasyn, «osynyń qandaı ǵylymǵa ıkemi bar eken?» dep, únsiz ǵana zerttep júredi eken de, ananyń qolynan qandaı istiń keletinine kózi jetkennen keıin, «qonaqtar» arasynan sol ǵylym «ıesin» izdestirip, ondaı tabylǵannan keıin kózine túsken jigit ekeýin úıine shaqyryp, tanystyryp, birine birin ertip jiberedi eken. Qanysh aǵaıdyń «ıkemdi» degen jigitterdi ǵylymǵa baýlý tásiliniń bir túri osyndaı bolatyn», deıdi B.Aıabergenov.
Istiń jaıyn bilgen
Qanysh Sátbaevtyń taǵy bir qyry – bardyń basyn qurap, bárine jetkizýi. Soǵys kezi. Ǵalymdarǵa azyq jetpeıdi. Kezek kútip, kartochka ustap, zeınet jasyndaǵy ustazdar dúken jaǵalap júredi. Sonda Qanysh Sátbaev «bizge jeke dúken kerek» dep qala basshysymen kelisip, arnaıy dúken ashtyrǵan. Sodan keıin birtindep mal, kókónis, qoı ósiretin «qosalqy sharýashylyq» qurýǵa járdemdesedi. Budan artyq qamqorlyq bola ma? Adam ash otyrsa – oı da shyqpaıdy. Qarny toq, kóılegi kók bolsa ǵana ol ǵylymmen aınalysady. Qanysh Sátbaev osyny jaqsy túsingen.
«Ǵylym jolyna túsken keıbireýler bala-shaǵasymen ketip jatyr. Al olar barǵan jerlerinde qalaı ornalasyp jatqanynan múlde beıhabarmyz. Ǵalymǵa jaǵdaı jasaǵanda ǵana ol ǵalym bolmaq. Ǵylymı komandırovkaǵa baratyndar qolyna kózdelgen qala keńesine fılıal tóraǵasy atynan: «Osylaı da osylaı, Bálenshe pálen ýaqytqa doktorlyq ıakı kandıdattyq ǵylymı ataq alý úshin dıssertasııa qorǵaýǵa bara jatyr. Sodan ýaqytsha bolsa da úı-jaı berýlerińizdi suraımyz», degen hat ustatyp otyrsaq», dep ár istiń artyn oılaıtyn. Ǵylymmen alańsyz aınalyssyn dep ǵalymdardyń usaq-túıek máselelerin de ózi sheship berip otyrǵan.
Qanysh án salǵanda
Qanysh Sátbaevtyń áýeletip án salǵany da tamsanarlyq. «Búrkitbaı» men «Ereımentaý» sııaqty ánderdi dombyramen oryndaǵanda, qasyndaǵylar biraz ýaqyt únsiz qalatyn kórinedi. Tek kúı tyńdap, daýys tyńdap emes, sol án arqyly adamnyń ishki álemin tyńdap otyrǵandaı sezim keshedi.
«Qanysh aǵaı birtúrli kóńildi otyrdy. Jurt aǵylyp kelip sálem berip jatty. Mundaıda dombyrasyz bola ma, án de aıtyldy, kúı de tartyldy. Jurt aǵaıǵa dombyra usynýǵa bata almaı otyrdy da, Qanekeńniń ózi qol sozǵansha, dombyrany ustata berdi de, jym-jyrt bola qalysty. Aǵaı dombyra qulaǵyn burap, kúıin keltirip alyp, zor ıyqtaryn qomdap, bir ýaqytta «Búrkitbaıǵa» salsyn-aı kep:
Búrkitbaı ákem aty – Ǵaziz Omar,
Aýylym aıdyn shalqar kólge qonar.
Qudaıdyń maǵan bergen bir náýbeti
Qyzdary Janqozynyń maǵan qumar eı-ı-ı…
О́ı, qulaqqa jaǵymdy qońyr daýys ketpesin be kóterilip! Aǵaıdyń Zataevıchke 25 án aıtyp bergenin oqyǵanmyn. Al óz aýzynan estip otyrǵanym osy. Mýzykalyq áýendi naqyshyna keltiretini sonsha, janyńdy jaı tapqyzady eken. Jurtta es joq. Halqymyzdan shyqqan birinshi akademık tórinde otyryp án shyrqaǵan eldiń qaıbir esi qalsyn!», deıdi esteliginde Bópejan Aıabergenov.
Jalaqysyn jalǵyz jaratpaǵan
Qanysh Sátbaev alatyn aılyǵyn birde alysta oqyp júrgen jas sýretshige, birde aýyr haldegi qarııaǵa, birde aýyldan kelgen stýdentke, birde aqshasyn qaıtara almaı júrgen tanysqa beretin bolǵan. Áıteýir muqtaj janyń bárine kómektesetin. B.Aıabergenov esteliginde bul akademıktiń talanttyń tamyryna sý quıyp, ulttyń bolashaǵyna jasaǵan jaqsylyǵy ekenin jazady.
«Málibaıym dúnıeden erte ketti. Álginde bir stýdent 500 som surap keldi. Málibaıym surap tursa, bermes pe edim. Sol sııaqty anaǵan da… ana bolashaq sýretshige de. Ol talantty jigit. Talantqa kómektesý kerek. Eger ol jaqsy sýretshi bolyp, qazaq óneriniń damýyna úles qossa, oǵan jumsalǵan shyǵynymyzdyń ornyna kelgeni ǵoı», deıdi ol.
Qanysh Sátbaevtyń taý tulǵasynyń tasasynda qarapaıym ǵana bolmysy jatyr. Ol – etegi jerge tıip júretin, kún saıyn jurt qamy, ult qamy úshin júgiretin, qansha sharshasa da úıine rııasyz kóńilmen qaıtatyn, qaltasyndaǵy aılyǵyn shákirtke jumsaıtyn, bos ýaqytynda dombyra shertip, aýyldan kelgen jaspen shaı ústinde syr bólisetin qarapaıym qazaq. Jasandylyqtan ada, ishki mádenıeti men adamgershiligi joǵary tulǵa. Bópejan Aıabergenovtiń aıtýynsha, Qanysh Sátbaev eshqashan «men» dep sóılemegen. Eshkimge daýys kótermegen. Eshbir adamdy jatsynbaǵan. Ulylyq degen – bıikte turý emes, dál osylaı bárinen bıik tursań da, eshkimdi tómen kórmeý shyǵar.
