Taıyr aǵany men sol 1950-jyldardan bilemin. Biz Baqaly aýylynda, olar Tastóbe aýylynda turdy. Bizden shamamen 12-15 shaqyrym jerde.
Ákemniń inisi Úsipbaı Rysdáýletuly Tastandy Búrkitbaıulynyń (Taıyrdyń ákesi) nemere-shóbere baýyry Átıra Kendebaıqyzyna úılengen-tin. Ákem de, onyń inisi de soǵystan oralmady. Jesir sheshem qaınysynan qalǵan úsh jetim bala – Moldahálim, Raqymanbek, Maqulbekterdi tárbıesine aldy. Átıra jeńgemiz 25 jasynda kúıeýinen jesir qalsa, 35 jasynda dúnıeden ozǵan edi. Dúnıe salarynda anam (ol kisiniń týǵan abysyny) Tyıdyǵyzǵa:
– Myna Raqymanbekti birinshi Allaǵa, ekinshi sizge tapsyrdym, – dep amanattaǵany bala kóńilimde saqtalyp qalypty.
Zaman aýyr, turmys jutań, iship-jem, talǵajaý ǵana, jumystyń bári qolmen atqarylady. Kolhoz jerin kúrekpen aýdarý, kúndiz-túni qyrmanda, egis dalasynda tesikókpe bolyp jumys isteý densaýlyqty buzǵan eken. Ol kezde dárigerlik kómek degeniń de joqtyń qasy. Osy aýyr turmys jeńgemizdi alyp tynǵan edi. Jetim-jesirlik, joqshylyǵyńa qarap, aıaýshylyq tanytyp turǵan bılik joq. «Zaem» degen salyq salady. Áı-sháıǵa qaramaı, 1951 jyly bizdiń úıge 3000 som (ol kezde bul úlken aqsha) zaem salsyn.
Sheshem: «Ákeńdi ataýsyz qaldyrmaı as bereıik», dep bir jyl buryn shama-sharqynsha daıarlanǵan edi. As berdik. Taıyr men aǵasy Aıtqul ekeýi bir-bir baspaqtan ákelipti, sol eki baspaqty as ótken soń satyp, salyqtan qutylyp, kózimiz ashylǵan edi. «Asharshylyqta jegen quıqanyń dámi aýyzdan ketpeıdi» degen osy eken de... Quda-qudandaly bolyp aralasyp-quralasyp, baryp-kelip turdyq.
Apamyz esekke mingestirip birde Raqymanbekti, endi birde meni alyp baratyn. Sol aýyldyń balalarymen asyr salyp oınap, tanysyp, el kórip, jer kórip, ósip, jetilip kele jattyq. Ol kezde Taıyr aǵamyz kolhozda kiltshi edi.
1959 jyly maı aıynyń 31-inde biz Býrnyıdaǵy №2 qazaq orta mektebiniń 10-synybyn bitirý emtıhanynda qazaq ádebıetinen shyǵarma jazdyq. Bizben birge Taıyr Tastandıev, Turmaǵambet Myqtybekov esimdi eresek 35-37 jastaǵy azamattar da shuǵyl emtıhan tapsyrdy. Soǵys zardabynan bular 7-synyptan soń oqı almaı qalǵan eken. Soǵysta bolǵan osy kisilerdiń de memlekettik laýazymdy qyzmet atqaryp júrgen kezderi. Taıyr aǵa №10 áskerı keńsharynda aýyldyq keńes tóraǵasy bolyp istep júrgen.
Ákesi joq, sheshesi zeınetkerlik jasta, basqa qarasatyn adamy joqtardy sol kezdiń zańy boıynsha áskerı qyzmet atqarýǵa almaıtyn. Onyń ústine sheshem: «Ákeńdi soǵys jalmady, endi jalǵyz seni áskerge jibermeımin», dep áskerı komıssarıatqa kelsin.
Aýdandyq áskerı komıssar birdeńe dámetip, jeleý izdep mazalaı berdi. Oǵan bere qoıatyn soqyr tıynymyz taǵy joq. Jeleýi «Aǵalaryń bar», al olardyń famılııasy, aty-jóni – bári bólek. Onyń ústine olar (Moldahálim men Raqymanbek) úıli-barandy, enshi alyp, bólinip ketken edi.
Anama: «Kete beremin el qatarly», – dep ekeýmiz kelise almaı kóshege shyqtyq. Qudaı aıdap aldymyzdan arsalańdap Taıyr kókemiz shyǵa kelsin. Jaǵdaıdy anam túgel túsindirip shyqty. Tákeń sózge kelmeı, ózi kirip, komıssarǵa jeke jolyqty. Isti oıdaǵydaı sheship bergen edi sol joly.
1964 jyl bolýy kerek, Taıyr Islambaı ekeýi Vannovkadan kele jatyp Shaqpaqtyń belinde jeńil mashınamen apatqa ushyrap, Islambaı qaza taýyp, ózi jáne balalary jaraqat alyp, aýrýhanaǵa túsipti. Sómkemdi kóterip Býrnyıdyń aýrýhanasyna bardym. Ishke kirgizbedi. Terezeden sóılesip, kóńil surap qaıttym.
Osy Islambaı ekeýi №110 temirjol beketiniń «Surym» dep atalýyna kóp kúsh jumsap edi.
1966 jyl. Men Jýaly aýdanyna qarasty «Birlik» aýylynda ortalaý mektepte muǵalim bolyp isteımin. Mamyr aıy. Jer-kók qulpyryp jaınap tur. Birliktiń qarııalary:
– Bizdi Surym, Qyzylaryqtaǵy aǵaıyndar qonaqqa shaqyrypty, eki týysqan eldi tanystyryp, aralastyrmaq, – dep kim-kimniń baratynyn belgiledi. Men de baratyndar tizimine enippin. Bir avtobýs jaldap, aqsaqal, qarasaqaly bar, saǵat úshterde jolǵa shyqtyq.
Taıyrlar bas ıe, úlkeni bar, kishisi bar, sondaı bir tamasha jaǵdaıda, asa bir jaqyn-týys, baýyrmaldyqpen qarsy aldy. Jylqy, qoı soıylǵan. Dastarqan aǵyl-tegil. Toı óte áserli, este qalarlyqtaı bolyp ótti.
«Erkektiń sulýlyǵy – tilinde. Jigerli, sheshen sóıleý – daryn. Sózdi ár adam estıtindeı, uǵymdy, mándi sóıleý kerek. Sózge sheshen adam óz ultynyń shamshyraǵy sanalǵan. Sondaı adam halyqqa kóp paıdasyn tıgizedi», degen qasıetti hadıste. Sol kúni Taıyr aǵamyz jasynsha jarqyldap, úlken basqosýdyń sheber uıymdastyrýshysy bolyp kózge túsken-di.
Tákeńniń jumysy qaýyrt, óte erte turatyn. О́zin de, kıimin de taza ustaıtyn. Kıgen kıimi, júrgen júrisi, sóılegen sózi – bári ózine jarasyp turatyn. Bir sózben aıtqanda, Taıyr aǵanyń júris-turysynan kisilikti, sóılegen sózinen bekzattyqty, istegen isinen ónegelilikti tanıtyn edińiz.
Taıyr aǵa týraly bir sóz bolyp qalǵanda Afına Olımpıadasynyń chempıony Baqtııar Artaevtyń atasy Bıbasar: «Men Taıyrmen Kıev qalasynda 1943 jyly gospıtalda birge jattym. Qaǵylez, pysyq, tilalǵysh, ımanjúzdi, súıkimdi jigit edi. Biz tura almaımyz ári biz odan bir múshel úlkenbiz, qaltamyzdaǵy tıyn-tebendi qurastyryp, bazarǵa jiberemiz. Bir sóz qaıtarmaı jóneletin, myń bolǵyr, – dep eske alǵan edi.
«Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi» demekshi, bir otbasynyń jalǵyz ulynyń bes jyldyń júzin kórgen qan maıdannan aman oralýy, onyń ústine eki jyldyń júzinde (1944-1945 jyldary) úsh «Dańq» ordenin alýy batyrlyqtyń belgisi emeı ne?! Myna kórshi О́zbekstanda sol surapyl soǵys jyldarynda bir úıde bir ul bala bolsa, «tútin óshedi» dep soǵysqa almaǵan eken. Bizdiń qazaqta kóp tútin óshti ǵoı. «Júk aýyryn bel kóteredi, el aýyryn er kóteredi». Taıyr aǵa jáne onyń zamandastary el aýyryn soǵysta ǵana kóterip qoıǵan joq, elge kelgen soń da, soǵystan ábden júdep-jadap turalaǵan «Azamaty joq aýyl sarǵaıǵan eski jurt eken de, erkeksiz áıel qańsyǵan ıtaıaq ekenniń» keri kelgen eldiń qaıta túleýine ulan-ǵaıyr úles qosty.
Batyr aǵa bizdiń úıge sońǵy ret inimniń 1970 jylǵy 9 shilde kúngi úılený toıyna aldyn ala Úrlikúl ekeýi kelip, máre-sáre áńgime-dúken qurǵan edik.
– Aǵa, osy úsh «Dańq» ordenin qalaı alǵanyńyz týraly aıtyp berseńizshi, – dep ótindim. Batyr aǵa qozǵalaqtap qoıyp sóılep ketti:
– Meni, Baıjan, taǵy basqa qatarlastarymdy Saıram áskerı komıssarıaty arqyly (ol kezde Jýaly aýdany Shymkent oblysyna qaraıtyn) áskerge aldy. Bul 1942 jyldyń tamyz aıy edi. Ártúrli áskerı daıarlyqtan ótkizdi. Maıdan joly uzaq áńgime. Men qysqartyp, tek orden alý sátterin ǵana aıtaıyn. 1943 jyly qyrkúıek aıynda Dnepr ózeninen ótý, 5 jaýyngermen qarsy betten til ákelý, dzottyń únin óshirý tapsyrmasymen túnde salmen óte bastadyq. Kúndiz múmkin emes. Túnniń ózinde darııa beti raketamen kúndizgideı jap-jaryq bolyp turady. Oq qarsha boraıdy. Kúni boıy tyǵylyp jattyq. Qarańǵylyq túse dzotqa jyljyp jettik, kúzetin óltirip, qasyna jaýynger qosyp, ofıserdi shtabqa jónelttim. Pýlemetti nemisterge qaraı buryp, artymyzdan tyń kúsh kelgenshe jaýdy óz qarýymen ózin kúni boıy bet qaratpaı atqyladyq. Osynym úshin III dárejeli «Dańq» ordenimen marapattaldym.
Kelesi kezekte Taıyr aǵa Sımferopol, Krıvoı Rog, Voronej, Donbass qalalaryn azat etý urystaryna qatysqanyn aıtty. 1944 jylǵy qarasha aıynda Latvııa aýmaǵyndaǵy bir qyratty alý týraly buıryq aldym. Vzvod komandırimin, basqaryp, jer baýyrlap atysa otyryp alǵa umtyldyq. Basty maqsatymyz, ólispeı berispeý, qalaıda dzot únin óshirý. Allaǵa syıynyp, dzotqa taqap kelip, 3 granatany birinen soń birin laqtyrdym. Dzot qaqalyp-shashalyp úni óshti, nemister jaırap jatty. Qyrat alyndy. Keýdeme II dárejeli «Dańq» ordenin taqtym», – dedi ol.
«Sodan keıin Shyǵys Prýssııada Gelmıdmılde poselkesin alýdaǵy kózsiz erligimizdi komandovanıe joǵary baǵalap, kóptegen jaýyngerdi orden, medaldarmen marapattady. Solardyń qatarynda men de barmyn: I dárejeli «Dańq» ordenin aldym», – dedi Taıyr aǵa.
Batyr aǵamyz 1974 jyly 8 qyrkúıekte kenetten dúnıeden ozdy. Halyq nópir bolyp jınaldy. Azaly jıyn ótti. Batyr aǵanyń erdiń jasy 50-ge tolyp, 51-ge qadam basqan shaǵy edi. Bul dúnıede 2-aq esik bar: bireýi ómirge qarap ashylsa, ekinshisi ólimge qarap ashylady, deýshi edi úlkender. Ol máńgi dúnıeniń esigin 50-inde artyna jaqsy at qaldyryp ashqan edi. Batyr ólgenmen, onyń aty ólmeıdi.
1994 jyly Qyzylaryq aýylynyń bıik qyrynda jyl maýsymynyń altyn qońyr kúzinde eli-jurty Taıyr batyrdyń 70-ke tolǵan mereıtoıyn este qalarlyq etip atap ótti. 2005 jyly Jeńistiń 60 jyldyq toıynda «Taıyr batyr 80-de» dep ul-qyzdary, el-jurt bolyp as berdi. Maıdandas, qyzmettes bolǵandar kelip, sóz sóılep, Tákeńniń erlik, azamattyq joly týraly tebirene sóıledi.
Batyr aǵa Taıyrdyń atyna qansha madaq aıtylsa da artyq emes. Dańqty qolbasshy Baýyrjan Momyshuly batyr inisimen bir kezdeskeninde: «Myna tórtpaq deneli qazaǵyń naǵyz batyrǵa tán tulǵa», dep baǵalapty. Sol Baýkeń: «О́mirdiń rahatyn nadandar kóredi, azaby bolsa, erdiń sybaǵasy» degen eken. Aıtsa aıtqandaı, soǵystaǵy zor qıyndyq olardyń saýshylyǵyna da nuqsan keltirgeni anyq edi. Batyr aǵa erdiń jasy – 50-inde artynda 6 urpaq, hatta atyn qaldyryp, eskertkishiniń tuǵyryn ózi ornatyp ketti, al eskertkishin búginde urpaqtary turǵyzyp jatyr.
Bolatbek QAIYPBEKULY,
Kókbastaý aýyldyq okrýgi soǵys jáne eńbek ardagerleri keńesiniń tóraǵasy.
Jambyl oblysy,
Jýaly aýdany.
Sýrette: «Dańq» ordeniniń tolyq ıegeri Taıyr Tastandıev zaıyby Úrlikúlmen birge.
