Qaharman hám dana qolbasy

Keńes Odaǵynyń batyry Baýyrjan Momyshuly óziniń kemel deńgeıdegi sardar ekenin soǵystyń alǵashqy kúnderinde-aq kórsetti. Alǵashqy urysyn B.Momyshuly «Soǵys psıhologııasy» eńbeginde tereń taldap, saralady. Bul tusta ol soǵys she­bi­ne alǵash kelgen batalonnyń rýhanı kelbetine erekshe kóńil bóldi. Batalon qorǵanys shebin quryp, jaý shabýylyn toıtarýǵa daıyndalyp jatyr. Jaýdyń qarasy kórinbeıdi. Onyń esesine jaýdyń qorshaýynan shyqtyq dep bosyp, qashyp kele jatqandardyń qarasy kóp.

Jaýmen soǵysyp kórmegen batalonǵa kóz aldyndaǵy kórinister jaısyz áser etti. Jaǵdaıdy der kezinde sarapqa salyp, durys baǵalaǵan batalon komandıri jaýyngerleriniń áskerı rýhyn kóterý, jaýǵa qarsy soǵysýǵa saqadaı saı turýy úshin laıyqty sheshim jasady. «Sereda joryǵy» osylaı bastaldy. Sereda eldi mekenindegi jaý tobyna shabýyl jasaý úshin batalonnyń ár bólimi men bólimshelerinen birden, ekiden jaýyngerler alynyp, júz adamnan turatyn áskerı qurama jasaqtaldy. Qorǵanys shebinde turǵan áskerı qurama 1941 jyldyń 18 qa­zanyna qaraǵan tún ortasynda shepten 25 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Sereda eldi mekeninde jatqan jaýǵa úsh jaqtan birdeı shabýyl jasady. Oq qardaı borady. Shyrt uıqyda jatqan jaý shoshyp oıanyp, bastary aýǵan jaqqa qashty. Otan qorǵaýshylar qashqan jaýǵa oqtaryn aıamaı tógip, olardyń soǵys mashınalaryn qıratty, jaý shtabynyń qujattaryn qolǵa túsirdi, «tirideı til» alyp, keri oraldy. Jaýdy jeńip kelgen erler óz bólimshelerine jaýǵa qalaı shabýyl jasaǵanyn, ony qalaı tym-tyraqaı qashyryp, qýyp júrip soqqanyn jyrdaı aıtyp keldi. Jaýyngerlerdiń erlik rýhy kóterildi, jaýǵa qarsy soǵysýǵa, ony tas-talqan etip jeńýge, tutqynǵa alýǵa bolatynyna kóz jetkizdi. Batalon jaýmen betpe-bet soǵysýǵa saqadaı saı qalypqa keldi. Tiri jaýmen betpe-bet kezdespegen, jaýǵa qarsy oq atyp kórmegen jaýyngerlerdi jaýmen qolma-qol urysýǵa, aıanbaı soǵy­sýǵa saqadaı saı qalypqa keltirý B.Mo­mysh­ulynyń stratagemalyq oılaý keńis­tigindegi aıryqsha áskerı amal edi. Komandır batalonnyń aqyl-oıy, erik-jigeri, jaýyngerler tárbıeshisi, urysty uıymdastyrýshy, basqarýshy ári jeńiske jetkizýshi kórnekti áskerı tulǵa retinde tanyldy. Soǵys isinde osy­lar­dyń báriniń de ómirlik mańyzy ólsheý­siz joǵary. «Sereda joryǵy» ba­talonnyń, batalon komandıriniń Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy alǵashqy erligi dep baǵalaýǵa laıyqty asa iri jeńis boldy.

«Sereda joryǵy» ótken soń jaý shabýylǵa shyqty. On táýlik boıy tolas­syz júrgizilgen urysta Panfılov dıvızııasy jaýdyń tórt dıvızııasyna qarsy soǵysyp, esten ketpes erlik kórsetti. B.Momyshuly «Soǵys psıhologııasy» eńbe­ginde Volokolamsk úshin bolǵan urysty sol kezdegi teńdesi joq surapyl urys retinde baǵalady. Osy urysta jaýdyń Volo­kolamsk baǵytyndaǵy kúshteriniń teń jartysy joıyldy. Sonyń saldarynan basqynshy jaý jıyrma kún boıy jańa shabýyl jasaýǵa jaramaı, qaljyrap, amalsyz qorǵanysqa kóshýge májbúr boldy. Bul ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy máni asa úlken strategııalyq tabys edi. Qazaqstanda jasaqtalǵan Panfılov dıvızııasynyń erlik dańqy shyqty. Onda B.Momyshuly batalonynyń úlesi zor edi.

Batalon komandıri 1941 jyldyń 16-26 qarashasy aralyǵynda Máskeý túbinde bolǵan manevrli qorǵanys urystary sheginde, kúndelikti urystardy aıtpaǵanda, 27 ret sheshýshi shaıqastarǵa shyǵyp, batalonnyń aldyna qoıylǵan mindetterdi qapysyz oryndady, eren erlik kórsetti. Osy kezeń ishinde dıvızııa komandıri general-maıor Panfılovtiń arnaıy tapsyrmasyna sáıkes B.Momyshuly batalonymen derbes soǵys isterin júrgizý úshin, dıvızııadan bólinip shyǵyp, jaý áskeriniń tý syrtynda bes ret aıryqsha mańyzdy soǵys operasııalaryn iske asyrdy. Bes rette de aıryqsha mańyzdy mindetterdi oıdaǵydaı iske asyrǵan soń, qaramaǵyna qosymsha berilgen jaýyngerler men soǵys tehnıkasynan shashaý shyǵarmaı, jaýdyń qorshaýyn buzyp-jaryp ótip, dıvızııaǵa kelip qosyldy. Jaýdyń oıyn iske asyrmaı tastady. Osy turǵydan kelgende B.Momyshuly batalonynyń atalǵan soǵys joryqtarynyń árqaısysy teńdesi joq eren erlikpen teń. Dıvızııa komandıri general Panfılov batalon komandıriniń 1941 jyldyń 16 qazanynan 15 qarashasyna deıingi aralyqtaǵy osyndaı erlikterin atap kórsetip, ádil baǵalaı kelip, B.Momyshulyn Lenın ordenimen nagradtaýǵa usyndy. Biraq general Pan­fılovtiń usynysyna jaýap bolmady.

B.Momyshuly soǵys isine tehnıka men adamdardyń aıqas-shaıqasy dep qaramaı, ony aqyl men aılanyń arpalysy retinde baǵalady. Soǵan oraı aqylǵa súıenip, jaýdyń basym kúshin az kúshpen-aq tize búktirdi. Árıne, bul da sara sanadan, asqan aqyldan shyqqan stratagemalyq sheshimniń nátıjesi edi. Mundaı áskerı aıla komandırdiń alǵyr oıy men nar táýekelshil tabıǵatynan bastaý alady. Myna bir kóriniske nazar aýdaraıyq: Panfılov dıvızııasy jaýdyń alty dı­vı­zııasyna qarsy keskilesken soǵys júrgizip jatqan shaq. Jaýdyń qalpy jaman. Dıvızııa basqa shepke kóshpek. Ony qamtamasyz etý úshin B.Momyshulynyń batalony Volokolamsk boıynda segiz shaqyrymǵa sozylǵan shepte dushpanǵa jol bermeı, qarashanyń 15-i men 20-sy arasynda bir jeti boıy qorǵanys urystaryn júrgizýi kerek. General Panfılovtyń kózge aıtqan shyndyǵyna saıǵanda, bul dıvızııanyń amandyǵy úshin batalondy qurbandyqqa shalýmen birdeı edi.

Áskerı strategııalyq máni zor birneshe aýyl men aımaqty qorǵaý týraly dıvızııa komandırinen buıryq alǵan B.Momyshuly birneshe kún boıy jaýmen keskilesken urys júrgizedi. Urys barysynda batalonnyń qorǵanys shebindegi bir stansany alýǵa jaý bar kúshin salady: birinshi kúni (16 qa­ra­sha) stansany qorǵaýshylardyń shebin jaýdyń 20 samoleti bombalap, oq jaýdyrady. Kúni boıy artıllerııadan oq atady. Ekinshi kúni osy soıqan taǵy qaıtalanady. B.Momyshuly bul jaıǵa soǵys isiniń tarı­hy men teorııasyndaǵy qaǵıdalar turǵy­synan qaraıdy: «Urys óneriniń negizi – dushpanǵa oqpen áser etý, onyń kúshin qyryp-joıý, óz kúshińdi aman saqtaý. Urys júrgizý óneriniń máni de osyǵan baılanys­ty». Komandır soǵys óneri týraly osyndaı stratagemalyq qaǵıdasyna saı kóz al­dyn­daǵy ahýaldy sarapqa salyp, bylaı baǵalaıdy: 1) jaýdyń kúshi qorǵanys urys­taryn júrgizý úshin emes, shabýyl urys­taryn júrgizý úshin jasaqtalǵan; 2) jaý stansany alýǵa umtylýda; 3) jaýdyń stan­sany almaı, ony oraǵytyp ótýge múmkindigi bar; 4) jaýdyń stansany almaı, ony oraǵytyp ótýi dıvızııa qaýipsizdigi úshin qaterli; 5) jaý osy qarqynmen avıasııa men artıllerııadan birdeı soqqylaı beretin bolsa, stansany qorǵaýshy júz jıyr­ma adamnan qarashanyń jıyrmasyna deıin eshkim de tiri qalmaýy múmkin; 6) olaı bolǵan jaǵdaıda batalonnyń aldy­na qoıyl­ǵan mindet oryndalmaıdy; 7) ba­talonnyń aldyna qoıylǵan mindetti oryndaý úshin onyń adam kúshin saqtaý kerek.

Qalyptasqan soǵys jaǵdaıyn oı sarabynan ótkizgen soń B.Momyshuly birinshi kezektegi mindetterdi belgileıdi: 1) jaýdyń stansany aınalyp ótýine jol bermeý kerek; 2) Stansany jaýǵa uryssyz tastap, tipti odan «qashyp shyǵý» kerek. Jaýdyń budan keıingi áskerı-psıhologııalyq ja­ıyn komandır bylaı topshylaıdy: 1) jaý stansaǵa kelip jaıǵasyp bolǵan soń, onyń shabýyl salyp soǵysýǵa arnalǵan kúshi qorǵanys soǵystaryn júrgizýge qabiletsiz bolyp qalady; 2) batalonnyń stansadan «qashyp shyǵýy» jaýdyń saqtyǵyn álsiretedi; 3) stansaǵa erkin kirgen jaý «tabysqa mastanady», qamsyz qyzyqqa boı aldyrady. Jaýdy osyndaı jaǵdaıǵa túsirgen soń, ony úsh jaqtan shabýyldap, joıyp jiberý kerek. Túpki stratagemalyq maqsat osylaı negizdeldi.

Komandırdiń sheshimi qaterli, qaýipti, úreıli. Mundaı sheshimge barý basty báı­gege tigýmen birdeı. Komandır jaǵdaıdy saraptaı kelip, qabyldaǵan sheshimin oryn­daýǵa bekindi, rota komandırlerine stan­sany tastap shyǵý buıyrdy. Jaýyn­gerlerdiń stansany tastap shyqqan boıy yǵysyp ketýine jol bermeýdi aldyn ala oılastyrdy. Sheginýdegi birden-bir maqsat kúshi basym jaýdyń qyraǵylyǵyn joıyp, tártibin bosatyp, aqyrynda olardy joıyp jiberý ekenin top komandırlerine anyqtap túsindirdi, árqaısysynyń aldyna naqty mindetter qoıdy, olardy iske asyrýdyń joldaryn kórsetti.

Shaǵyn, áıtse de qaýipti operasııa batalon komandıri oılaǵandaı sátti ótti. Kóshe boılap, úılerdi aralap taýyq qýyp, toraı tosqaýyldap máre-sáre bolǵan, aldaryna ystyq as kelip, jyly-jumsaq býyndaryna túsken jaý qamsyz qaldy. Stansany alyp, «tumsyǵyn jyly men jumsaqqa tyqqan», sóıtip beıqamdyqqa boı aldyrǵan alty júz dushpandy B.Mo­myshuly júz jıyrma adammen qaıta aınalyp kelip, úsh taraptan birdeı soqty. Jaýdyń toz-tozy shyqty. Batalon komandıri dıvızııa komandıriniń tapsyrmasyn oıdaǵydaı oryndaýmen birge óz kúshterin aman saqtap qaldy, jaýdy joıyp, az shyǵynmen jeńiske jetti.

Túpki mindet jaýdy joıý bolǵanda, sol mindetti B.Momyshuly ádetten tys stratagemalar júıesine, áskerı aıla-amalǵa salyp oryndady. Jaýdy japyra soqqan jaýyngerlerdiń rýhy kóterilip, mereıi ósti. Bolǵan istiń nátıjesine dıvızııa basshylary dán rıza. Alaıda komandırdiń bul oraıdaǵy sheshimi de, jalpy osy stra­tagemalyq operasııanyń ózi de nar táýekeldiń kórinisi bolatyn. «Táýekelsiz jeńis joq» deıdi B.Momyshuly. Mundaı táýekelge qyzý ári batyl oıly, áskerı aqyl-aılaǵa júırik komandır ǵana bara alýy múmkin. Sonymen qatar bul jerde soǵys óneriniń psıhologııasyna, tarıhy men teo­rııasyna, amal-aılasyna jetik ári naq­ty qalyptasqan jaǵdaıda birden-bir du­rys sheshimdi qolma-qol qabyldap, ony oı­daǵydaı is júzine asyra biletin sardardyń sara sanasynyń qyzmeti de aıryqsha.

Otan qorǵaýshylardyń jaýǵa qar­sy urys­tarynyń bir tarmaǵynda B.Momysh­uly osyndaı taǵy bir stratage­malyq tamasha tapqyrlyqqa barady. Qalyptasqan soǵys jaǵdaıy, stratagemalyq ahýal mynadaı: a) jaý artıllerııasy qorǵanys núktesindegi jaýyngerler tobyna snarıadtaryn qardaı boratýda; á) jaýdyń kózdegeni – qorǵanystaǵy jaýyngerler tobynyń shebin buzyp-jaryp ótý nemese qorshap alyp, joıyp jiberý; b) qorǵanystaǵy jaýyngerler tobyn jaý oraǵytyp ótýi de múmkin. Jaǵdaıdy jete paıymdaǵan B.Momyshuly qorǵanystaǵy jaýyngerler tobynyń komandırine mynadaı buıryq beredi: a) jaýdyń artıllerııalyq soqqysynan keıin qımyldy, atysty kilt toqtatyp, óli tynyshtyq saqtaý qajet; á) jaýdy bulardyń báriniń ólip qalǵanyna sendiretin kórinis jasaý kerek. Buıryq oryndalady. Kezekti artıllerııalyq atqy­laý­dan keıin soǵys alańynan óli ty­nyshtyqty ǵana kórgen jaý kolonna bolyp jolǵa shyqty. Segiz tank kópirdiń aýzyna kelip toqtady. Kópir mınalanǵan dep oılaǵandyqtan, aldyńǵy úsh tanktiń ekıpajy toǵyz adam bolyp syrtqa shy­ǵyp, kópirdi tekserip, qaraı bastaıdy. Osy kezde «ólip qalǵan» 80 jaýynger kenetten «tirilip», dushpannyń 8 tankisi men 400 adamyna qarsy uran salyp shabýylǵa shyǵady. Nátıjesinde, 150 jaý jer jas­tandy, bir zeńbirek, bir traktor, tolyp jatqan snarıadtar, úsh tank, qujattar tıelgen shtab mashınasy olja boldy. Qorǵanystaǵy jaýyngerler toby aqylmen aıla asyryp, qaptaǵan jaýdy qapyda soqty, tas-talqan etti, jaý toptarynyń belgili bir núktede kúsh biriktirip soǵysý josparyn iske asyrmaı tastady.

Aıtylǵan jaılar B.Momyshulynyń soǵys isindegi, soǵys psıhologııasyndaǵy teńdessiz tereńdigin, eren erlikteri men keremet kemeldigin kórsetedi. Onyń mánisi B.Momyshulynyń jaýǵa qarsy soǵystaǵy qaharmandyǵy men soǵys júrgizý óneriniń taktıkalyq jáne stratagemalyq aıryqsha mańyzdy sheshimderi arqyly ashylyp, óshpes erliktiń úlgisi bolyp qaldy.

B.Momyshuly polk komandıri bolyp taǵaıyndalǵannan keıingi alǵashqy on kúnniń ár kúninde (1941 jyldyń 26 qarashasynan 7 jeltoqsanyna deıin) polk jaýmen san ret shaıqasyp, asa jaýapty mindetterdi jankeshtilikpen oryndady, polk komandıri soǵys isin uıymdastyrý men basqarýdyń teńdessiz tereńi, asqan maıtalmany retinde daralandy. Osyndaı soǵystyń birinde ol (1941 jyly 5 jeltoqsanda) aýyr jaralandy. Qalyptasqan soǵys ahýalyn saraptaǵan­da, komandır: «Endi sheginerlik jer joq. Polkta adam az qaldy. Ne kórsem de polk­pen birge kóremin», dep, urys dalasyn tas­tap, gospıtalǵa baryp emdelýden bas tartty. Polkti jaraly kúıinde ózi basqaryp, dushpannyń basym kúshimen taban tiresken urys júrgizdi.

1942 jyldyń aqpan aıynyń basyn­da polktiń bir jarym batalon atqyshta­rymen jaýdyń «Qý bas» dep atalǵan dıvızııasyna tún ortasynda tutqıyldan shabýyl jasap, onyń myńnan asa soldatyn qatardan shyǵardy. Osy jyldyń 8 aq­panynda polktiń barlaýshylar vzvodyna kelgen kezinde aıaq astynan jaýdyń sheginip bara jatqan 600-deı adam kúshi, 8 tankisi bar kolonnasyn baıqady da, shuǵyl sheshim qabyldady: tutqıyldan shabýyl jasap, 200-deı dushpannyń kózin joıdy, mańyzdy qujattardy qolǵa túsirdi. Endi bir joly ol óz polkimen jaýdyń úsh birdeı avıa-jaıaý ásker polktaryna qarsy turyp, eki aıdan asa ýaqyt boıy (1942 jyldyń 27 aqpanynan 13 mamyryna deıin) onyń júzdegen shabýylyna toıtarys berdi, kúshi basym dushpandy bir adym da alǵa bastyrmady.

B.Momyshulynyń soǵystaǵy jaýyn­ger­lik erlikterin aıryqsha joǵary baǵala­ǵan dıvızııa komandıri Serebrıakov 1942 jyly tamyzda ony Keńes odaǵynyń Baty­ry ataǵyna usynyp, tıisti oryndarǵa nagradalyq paraq toltyryp jiberdi. Serebrıakovtiń usynysyna da jaýap qaıtarylmady.

Taǵy bir aıryqsha stratagema. Dıvızııa komandıri general Chıstıakov sheginip bara jatqan jaýdyń jolyn kesý maqsatynda polk komandıri B.Momyshulyna jaýdan bir qystaqty tartyp alýdy buıyrdy. General osy buıryǵyn berip jatyp polk komandırine eger ol keler kúni tańǵy saǵat segizge deıin atalǵan qystaqty jaýdan tartyp alatyn bolsa, onda ony Sývorov dep ataıtynyn eskertedi. Generaldyń buıryǵynan berilgen tapsyrmany oryndaýdyń úlken jaýapkershiligimen, asqan qıyndyǵymen birge ázil aralasqan shyndyq, polk komandıriniń qolbasylyq talantyna degen senim qatar baıqalady. Tapsyrma aýyr, qaterli, qaýipti. Ony oryndaýda B.Momyshuly soǵys isi men soǵys ónerine jetik daryndy qolbasy retinde jańa bir qyrynan tanyldy.

B.Momyshuly buıryqtyń mazmun-mánin ózinshe, B.Momyshulynsha ǵana túsindi. Soǵan oraı áreket etti. Berilgen buıryqtyń mánine, ony oryndaýdyń, júzege asyrýdyń baǵyt-baǵdaryn anyqtaǵanda, eki jol bary belgili bolady. Biri – týra, jaqyn, biraq baıansyz jol; ekinshisi – aýyr, qaterli, alys, biraq baıandy jol. Buı­ryq­ta kórsetilgen qystaqty alý jáne qolda ustap turý mindeti onyń mańynda tize túıistire ornalasqan qystaqtardy qosa alýǵa májbúr etti. Mańyndaǵy bes qystaqqa tıispeı, tek buıryqta kórsetilgen qystaqty jaýdan tartyp alý polk úshin kóp qıyndyq keltirmeıdi. Biraq qalǵan bes qystaqtaǵy jaý bes jaqtan qyspaqqa alǵan jaǵdaıda, ol eńbektiń bári zaıa ketpek. Onyń ústine polk qıyn, qaterli jaǵdaıda qalýy yqtımal. Alty qystaqty qatar alý almaǵaıyp, qaýipti, áıtse de shabýyldyń mezgilin dál belgilep, operasııa­ny tutqıyldan, tez ári uıymdasqan túrde júzege asyrǵan jaǵdaıda, jaýdyń jaırap túsetinine kúmán joq.

Táýekelshil, belsendi, jaýynger oı, syndarly stratagema bul joly da jeńiske jetkizdi. Polk komandıriniń qolbasylyq talanty, qııadaǵyny qalt jibermeıtin qyraǵylyǵy men alǵyrlyǵy, strategııalyq oılaý qýaty men taktıkalyq tapqyrlyǵy óz nátıjesin berdi. B.Momyshuly jaýdan alty qystaqty qatar bir mezgilde tartyp aldy. Bul soǵystyń ekinshi jylynyń aqpa­ny edi. Polk komandıri osy urysty alty qystaqtyń biriniń atymen «Borodıno ury­sy» dep atady. Onyń áskerı mańyzy ólsheý­siz joǵary boldy: urys nátıjesinde myń­nan asa jaýdyń kózi joıyldy; jaý áskeriniń túpki oıy, dıvızııany alǵa jiberip, «túbirimen joıý» týraly jospary iske aspaı qaldy. Osy urystaǵy erligi úshin B.Momyshuly dıvızııa komandıri­niń qu­zy­­retimen «Qyzyl juldyz» ordenimen mara­pattaldy. General Chıstıakov ýáde et­ken­deı, polk komandıri óziniń «Sývo­rov» degen atqa laıyqty ekenin ańǵart­ty, qalyptasqan soǵys jaǵdaıynda qolbasy­lyq talanty teńdessiz bıik ekenin kórsetti.

Soǵystyń sońǵy eki jylynda da B.Mo­myshuly osyndaı qaharman qalpynan tanbady. Qol astyndaǵy dıvızııasyn shabýylǵa bastap, jaýdyń sozylyp, birine-biri ulasyp, jalǵasyp jatqan qat-qabat qorǵanys qamaldary men bekinisterin shabýyldap soǵysý amaldary arqyly tas-talqan etip qıratyp, dushpannyń soǵys kúshteri men tehnıkasyn top-tobymen joıyp jiberip otyrdy, jaýǵa qarsy jappaı shabýyldyń qarqynyna qarqyn qosty.

B.Momyshulynyń Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy alǵashqy bir jylynyń ózi (1941 jyldyń jazy men 1942 jyldyń jazy arasy) onyń qol bastap, soǵys júrgizýdegi asqan bilimi men biliktiligin, tamasha talantyn, qaıtpas qaharmandyǵyn pash etetin aıqastar men shaıqastarǵa toly. Sol shaıqastarda qolbasy bes ret jaý qorshaýynda qalyp, ony bes ret buzyp-jaryp, negizgi kúshke kelip qosyldy, jaý­men betpe-bet eki júz urysqa shyǵyp, jeńispen aıaqtady.

Soǵystaǵy túrli ahýaldyń erek­she­lik­terine qaraı birden-bir durys sheshim qabyldaý úshin qaterli áskerı tapsyr­ma­ny oıdaǵydaı oryndap, jeńispen shy­ǵý úshin qol bastaǵan komandırdiń ba­tyl, batyr, qaıratty, qaısar, qatal, ádil, bilimdi, tájirıbeli, júrekti bolýy ke­rek­tigi daýsyz. О́ıtkeni bul qasıetter – so­ǵys isindegi qaharmandyqtyń negizi, qaı­nar kózi. Alaıda bul qasıetter úlken­di-kishili ofıserlerdiń báriniń boıynda bola bermeıdi. B.Momyshuly maıdanda qol bastaǵan ofıserlerdi úsh topqa ból­gen: a) qolma-qol urystardyń ofı­ser­­leri; á) taktıkalyq sıpattaǵy urys­tar­dyń ofıserleri; b) operatıvtik oılaý deńgeıindegi ofıserler. Qolba­sy ofı­serdiń qaharmandyǵy osy deńgeı­lerdiń qaı-qaısysynda da kórinis taba alady. Al bir qolbasy ofıserdiń osy deńgeılerdiń bárinde birdeı qaharmandyq kórsetýi soǵys tarıhynda óte sırek kezdesedi. B.Momyshuly osy deńgeılerdiń bárinen ótti, bárinde qaharmandyq kórsetti.

Soǵys isinde qolma-qol, taktıkalyq jáne operatıvtik urystar deńgeılerinde birdeı qaharmandyq kórsetýdiń negizin­de qolbasylyq kemeldik jatady. Qolba­sy kemeldiginiń basty belgisi soǵys sura­pylynda ol bastaǵan ofıserler men jaýyngerlerdiń jappaı erlik jasaýynan, qaharmandyqtyń jeke-dara adamdarǵa emes, jalpy qolǵa tán qasıetke aınalýy­nan ańǵarylady. B.Momyshuly bastaǵan batalon da, polk ta, dıvızııa da Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta osyndaı qasıetimen daralandy. Bastaǵan qolyn mundaı jaýyn­gerlik deńgeıge deıin jetkizgen qolbasyny qaharman ǵana emes, danyshpan qolbasy dese bolady. Baýyrjan Momyshuly – HH ǵasyrdaǵy qaharman hám dana qolbasy.

Janǵara DÁDEBAEV,

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory