Djekson-Venık túzetýi: Saıası emeýrini bar saýda erkindigi

Túzetý týraly birer sóz

Degenmen sonaý keńestik kezeńniń «qaldyǵy» dep sanalatyn bir kederginiń bar ekenin qalyń kópshilik jete bile bemeıdi. Ol – Djekson-Venık túzetýi (Jackson-Vanik amendment). Búginde osy túzetýdi alyp tastaý baǵytyndaǵy tıisti sharalardy qolǵa alý qos taraptan da jandana túsken.

Djekson-Venık túzetýi 1974 jyly «qyrǵı-qabaq» soǵystyń kezinde qabyldandy. Sol jyly bul túzetýdi Genrı Djekson men Charlz Venık syn­dy kongressmender AQSh-tyń Saýda týraly z­ańy­­na tabandap turyp engizgen. Iаǵnı olardyń emı­­g­ra­sııaǵa kedergi keltiretin jáne ózge de adam quqyq­­taryn buza­tyn eldermen saýdany shekteý tý­ra­ly zańnamalyq normasy Kongrestiń qoldaýyn ta­ýyp, tarıhta «Djekson-Venık túzetýi» degen atpen qaldy. Bul shekteý eń aldymen keńes odaǵynyń saýdasyna baǵyttalǵan. Qysqasy, tizimge ilingen elder saýdadaǵy barynsha qolaıly rejimnen, memlekettik nesıeler men nesıelik kepildikterden qaǵylǵan.

KSRO kelmeske ketkennen keıin onyń quqyǵyn ıelen­gen Reseı bastaǵan burynǵy odaqtas elderdiń birazy bul túzetý­diń qamytyn sheship, AQSh-pen aradaǵy saýda-sattyq máselesin damytýdy rettep aldy. Máselen, 2000 jyly Grýzııa men Qyrǵyzstan, 2004 jyly Armenııa, 2005 jyly Ýkraına, 2012 jyly Moldova jáne Reseı úshin túzetýlerdiń kúshi joıyldy. Elimizdiń Syrtqy ister mınıstrliginiń baspasóz qyzmetinen alǵan resmı aqparatta Qazaqstannyń AQSh-taǵy elshiligi keıingi 25 jylda Djekson-Venık túzetýiniń kúshin joıý maqsaty aıasynda Kongrestegi zańnyń kúshine enýi úshin 14 márte talpynys jasaǵan eken. Olardyń ishindegi eń nátıjeli ári kózge túser bas­tama 118-Kongress (2023–2024 jyl) sheńberinde júzege asyrylypty.

«PNTR» ornatý tóńiregindegi tartys

Osy taqyryp tóńireginde biz Qa­zaqstan tarapy qandaı áreket jasap jatqanyn bilmek maqsatta elimizdiń Syrtqy ister mınıstrligine resmı saýa­lymyzdy joldadyq.

– Jan-jaqty jáne júıeli jumys arqasynda Qazaqstanmen «turaqty qalypty saýda qatynas­taryn» (Permanent Normal Trade Relations, PNTR) ornatýǵa baǵyt­talǵan kalıfornııalyq demokrat-kongressmen Djımmı Pa­net­tanyń H.R.3611 «Kazakhstan Permanent Normal Trade Relations Act of 2023» zań jobasy buryn bolmaǵan 46 Kongress múshesiniń qoldaýyna ıe boldy. Mundaı nátıjege Kongresstegi 200-den asa kezdesý, Aqúı, Memlekettik departament, AQSh Saýda ókili keńsesimen turaqty baılanystar, amerıkalyq bıznes ókilderimen qarym-qatynastar, oıtalqy ortalyqtarymen qolǵa alynǵan keshendi jumys úlken septigin tıgizdi, – deıdi Syrtqy ister mınıstrliginiń resmı ókili Aıbek Smadııarov.

Sonymen qatar mınıstrliktiń resmı ókili atap kórsetkendeı, 2022 jyly kongressmender Djım­mı Panetta men Tom Sýozzı, 2023 jyly senator Gerı Pıterss jáne ótken jyly senator Stıv Deınstiń elimizge saparlary sheshýshi ról atqarǵan.

Onyń aıtýynsha, Qazaqstanǵa qatysty Djekson-Venık túze­týiniń kúshin joıý­dy AQSh Kongresi qos palatasynyń jáne qos partııanyń da ókilderi qol­dap otyr. Atap aıtqanda, ótken jyldyń 19 qarashasynda Kapı­tolıı ǵımaratynda uıymdas­tyrylǵan «Strengthening US-Kazakhstan Ties: High Time to Establish Permanent Normal Trade Relations» atty semınar barysynda respýblıkalyqtar men demokrattar tarapynan kóshbasshy zań shyǵarýshylar Stıv Deıns pen Krıs Merfı Qazaqstandy qoldap, sóz sóılegen. Sondaı-aq bıylǵy 15 qańtarda AQSh Memlekettik hatshysy Marko Rýbıony laýazymǵa taǵaıyndaý boıynsha Senattaǵy tyńdaýlar barysynda senator S.Deıns Djekson-Venık túzetýi týraly suraq qoıyp, onyń kúshin joıýǵa atsalysýǵa shaqyrdy.

– M.Rýbıo Qazaqstannyń na­ryqtyq ekonomıka jáne Dú­nıe­júzilik saýda uıymynyń múshesi retinde Djekson-Venık túzetýiniń kúshin joıý úshin barlyq talapty oryndaǵany, sondaı-aq Memlekettik departament bul má­seleni sheshý maqsa­tynda Kongrespen yntymaq­tastyqqa daıyn ekeni týraly má­limdedi. Bul baǵyttaǵy ke­shen­di jumys jalǵasyn taýyp otyr. Osy jylǵy 6 aqpanda 119-Kongresstegi (2025–2026 jyl) jańa H.R.1024 «US-Kazakhstan Trade Modernization Act» zań jobasy negizgi profıldik komıtet – Salyq jáne qar­jy komıtetiniń qarastyrýyna tústi. Qazir­­diń ózinde kongressmendermen ótkizilgen 20-ǵa jýyq kezdesýdiń nátıjesi retinde H.R.1024 zańy 17 Kongress múshesi tarapynan qoldaý taýyp otyr. Olardyń qatarynda osy másele boıynsha tikeleı sheshim qabyldaıtyn Salyq jáne qarjy komıtetiniń 11 ókili bar, – dep sózin jalǵady A.Smadııarov.

AQSh isker qaýymyna baǵyttalǵan mańyzdy sıgnal

SIM resmı ókili kelesi mańyz­­dy qadam retinde atal­ǵan ko­mıtettiń bedeldi múshesi kongressvýmen Kerol Mıller­diń Qazaqstanǵa saparyn uıym­dasty­rý bolǵanyn atap ótti. Bıyl­ǵy 19-23 naýryz kúnderi Asta­na men Almaty qalalaryna sapar shekken AQSh Kongress múshesiniń Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtan bólek elimizdiń birqatar laýazymdy tulǵalarymen, depýtattarmen kezdesýleri uıymdastyrylǵan. О́z sózinde K.Mıller H.R.1024 zań jobasyn qoldap, elimizben «PNTR» ornatý máselesin basymdyqtar qataryna jatqyzatynyn jetkizgen.

– Sonymen qatar AQSh Ákim­shiligi men Memlekettik departamentpen ótkizilgen birqatar joǵary deńgeıdegi kezdesý barysynda Djekson-Venık túzetýin alyp tastaý máselesi bólek kóterildi. Joǵaryda baıandalǵan áreketter men sharalar qarqynyn údetpeı, Qazaqstannyń AQSh-taǵy elshiligi H.R.1024 zań jobasyn alǵa jyljytý aıasynda kongressmendermen kezdesýlerdi jalǵastyrady. Bul jumys aıasynda Qazaqstanda qyzmet atqaratyn iri amerıkalyq kompanııa­lar­dyń qoldaýyn jumyldyrý josparlanyp otyr, – dep sózin tolyqtyrdy SIM resmı ókili.

A.Smadııarov túzetýdiń kúshin jo­ıyp, AQSh pen Qazaqstan arasynda «turaqty qalypty saýda qatynastaryn» ornatý – elimizben saýda-sattyq jáne ın­vestısııa jasaýǵa bolady degen AQSh isker qaýymyna baǵyt­talǵan mańyzdy sıgnal dep sanaıtyn Qazaqstannyń pozısııasyn jetkizdi.

Jalpy, AQSh prezıdenti Donald Tramp 2017 jyly alǵashqy prezıdenttik bılikke kelgen kezde bul másele týraly sóz bolyp, azdap bolsa da úmit oty mazdaǵan. Alaıda qýanyshymyz uzaqqa sozylmady. Saýdaǵa saq keletin, bıznesti túsinetin Tramp bıligi osy taqyrypty ármen qaraı indetpeı, únsiz qaldy.

Aıtarlyqtaı mańyzy joq kedergi, alaıda...

Elimiz táýelsizdik alyp, AQSh-pen baılanysty nyǵaıtqan sát­ten bastap bul túzetýdiń keder­gisi keıingi kelissózderde qabyldanǵan ózge qujattarmen «álsire­tilip» otyrǵan. Iаǵnı sarapshylar aıtar­lyqtaı ekono­mıkalyq mańyzy joq degen pikirde. Qalaı desek te, 1974 jyly Vashıngtonnyń Máskeýge degen qysymy retinde engizgen Djekson-Venık túzetýi kezinde KSRO-nyń quramynda bolǵan búgingi azat Qazaqstannyń atyna saıa­sı turǵydan kir keltirip turǵandaı kórinedi.

Prezıdent janyndaǵy Qazaq­stan­nyń strategııalyq zertteýler ınstıtýty ekonomıkalyq saıasatty taldaý bóliminiń bas sarapshysy Ásel Áben bul túzetýdiń kúshin joıý eń aldymen, saıası sıpatqa ıe jáne eldiń halyqaralyq arena­daǵy ustanymyn odan ári nyǵaıtýǵa yqpal etýi múmkin ekenin aıtty.

– Bul túzetýdiń kúshin joıý Qazaq­stannyń, ásirese Ortalyq Azııadaǵy ınves­torlar úshin tartymdylyǵyn art­ty­ryp, aı­maq­tyq turaqtylyq pen qaýip­siz­dikti qamtamasyz etýdegi ró­lin kú­sheıtedi. Degenmen praktı­ka­lyq turǵydan alǵanda, bul sheshimniń rámizdik mańy­zy basym. Qazaqstan TMD-nyń basqa elderi sııaqty jyl sa­ıyn túzetýdiń áreket etýinen bosatylyp otyrǵan. Bul amerıkalyq ınvestorlarǵa, ásirese munaı-gaz sektorynda, eshbir shekteýsiz jumys isteýge múmkindik berdi. Sonymen qatar Qazaqstannyń Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirýi atalǵan saýda kedergilerin is júzinde joıyp, túzetýdi ózektiliginen aıyrdy, – deıdi QSZI bas sarapshysy.

Onyń aıtýynsha, túzetý kúshiniń jo­ıylýynan AQSh-pen saýda-ekono­mıkalyq qa­rym-qatynasqa aıtarlyqtaı ózgeris­ter kútý qajet emes.

– 2023 jyly Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy taýar aınalymy rekordtyq 4,1 mlrd dollarǵa jetti. 2024 jyldyń toǵyz aıy­nyń qorytyndysy boıynsha bul kórsetkish 3,3 mlrd dollardy qurady. Sonymen qatar eksport 2023 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 2,6%-ǵa ósip, 1,6 mlrd dollarǵa jetti, al ımport 1,7 mlrd dollardy qurady. Qazaq­stannyń syrtqy saýdasynyń jalpy kólemi ótken jyldyń toǵyz aıyn­da 104,7 mlrd dol­lardy qurasa, AQSh-tyń úle­si shamamen 3%-dan sál ǵana asady. Sonymen Djekson-Venık túzetýiniń kúshin joıý Qazaq­stan úshin negizinen saıası mánge ıe. О́ıtkeni ekonomıkalyq shekteý­ler buǵan deıin de alynyp tastalǵan. Bul sheshim eldiń ınvestısııalyq ahýaly men halyqaralyq bedeline oń áserin tıgizýi múmkin, biraq AQSh-pen saýda aınalymyna aıtarlyqtaı yqpal etpeıdi, – deıdi Á.Áben.

AQSh-tyń Ortalyq Azııaǵa qyzyǵýshylyǵy artyp keledi

Syrtqy ister mınıstrligi janyndaǵy Syrtqy saıası zertteýler ınstıtýty basqarma tóraǵa­synyń orynbasary Aman­geldi Tájenov AQSh-tyń jańa ákim­shiligi eldiń syrtqy saıası strategııasy men odaqtastaryna jáne basqa da elderge qatysty usty­nymdaryn, kózqarastaryn aıtar­lyqtaı jańartyp jatqanyna toqtaldy.

– Erte me, kesh pe, Djekson-Venık túzetýi alynady. Donalt Tramp alǵash ret el bıli­gin tizgindegende onyń Orta­lyq Azııa elderine qatysty qalyp­tas­tyrǵan saıasaty osy joly da sabaqtastyǵyn tabady degen úmit bar. Naqtylap aıtsaq, aımaqtaǵy ekono­mıkalyq damýdy qamta­masyz etip, amerıkalyq ınvestısııany ynta­lan­dyrýǵa jáne Ortalyq Azııa elderiniń Reseı men Qytaıǵa táýeldiligin eńserý maq­satyndaǵy AQSh-tyń Ortalyq Azııaǵa baǵyttalǵan 2019–2025 jyldarǵa arnalǵan Strategııasy qabyldanǵan. Bul kezeńde de osyǵan uqsas stra­tegııa­­nyń qabyldaný yqtımal­dylyǵy bar, bul qısynǵa keledi. Ortalyq Azııa elde­rine qatysty Djekson-Venıktiń qazirgi túzetýin «ótkenniń qaldyǵy» dep esep­teıtin Memlekettik hatshy M.Rýbıo­nyń málimdemesi de tegin emes, – deıdi elimizdiń dıplomatııa salasyna eńbek sińirgen qyzmetkeri A.Tájenov.

Onyń aıtýynsha, AQSh bıligi qashan­da Ortalyq Azııa elderiniń ishinde Qazaqstanmen qaı salada bolsyn tyǵyz jumys isteýge daıyn.

– Biraq bizdiń el de óz múdde­sin, bizge keler paıdasy jaǵyn birinshi orynǵa qoıýy kerek. Ásirese sıfrlandyrý isinde Amerıka bıliginiń qataryna qosylǵan Ilon Masktiń jobalary aıasynda baılanys ornata berý qajet. Al Djekson-Venık túzetýi is júzinde naqty kedergi keltirip turǵan joq deýge de bolady. Tek ony alyp tastamaı otyr­ǵan ustanymdarynyń saıası astary bar sııaqty. Máse­len, Reseımen baılanys­ty sank­sııa máselesinde qural retin­­de de qoldanýy múmkin. Iаǵnı bir mańyz­dy máselede «saýda­lasý» kezinde kerek bolyp qalýy bek múmkin. Biraq naq­ty jaǵdaı­da saýda salasyndaǵy be­rik baı­lanystarymyzǵa esh salqy­nyn tıgizip turǵan joq, – deıdi Amangeldi Ydyrysuly.

Degenmen ardager dıplomat A.Táje­nov bul túzetýdi alyp tastaý isin pre­zıdenttik deń­geı­ge shyǵaratyndaı másele emes ekenin aıtty. Bul – tıisti vedom­stvolardyń, ári ketse Úkimettiń aınalysatyn sharýasy.