Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Eldegi memlekettik orman qorynyń alqaby 31 mln gektardy, onyń ishinde ormanmen kómkergen jerler 13,9 mln gektardy quraıdy. Qazir múddeli memlekettik organdar birlesip orman órtiniń aýqymdy alqaptarǵa taralýyna jol bermeý jóninde is-shara qabyldap jatyr.
Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Erlan Nysanbaevtyń aıtýynsha, orman sharýashylyǵyn jabdyqtaý normasy men normatıvi qaıta qaralyp bekitildi. Onda órtke qarsy tehnıka men jabdyqtar tizimi keńeıip, sany da kóbeıdi. Sondaı-aq Májilis depýtattarynyń bastamasymen ázirlengen, iri orman órtterin sóndirýge ákimdikte áýe janarmaıy rezervin qurýda zańnamaǵa túzetý engizýdi Májilistiń birinshi oqylymyna, 23 sáýirde shyǵarý josparlanǵan. Buǵan qosa Úkimettiń №604 qaýlysyna orman sharýashylyqtaryn ýtıl tólem esebinen jabdyqtaý múmkindigine qatysty ózgeris endi. Eldiń ońtústik óńirinde órt maýsymy 26 naýryzdan, batys, soltústik jáne ortalyq óńirlerge 7, al shyǵysta 14 sáýirden bastap belgilendi. Sonymen qatar 2023 jyly vedomstvo Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligimen birlese bekitken algorıtm, tabıǵı órtterdi birge joıýda óziniń tıimdiligin kórsetti.
Orman sharýashylyqtaryn qamtamasyz etýge 2023–2027 jyldarǵa arnalǵan jalpy qarjylandyrý kólemi 68 mlrd teńgeni quraıdy. Bıýdjet tapshylyǵyna baılanysty respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrý 8,7 mlrd teńgeden 3,1 mlrd teńgege deıin qysqarǵan. Bıyl jyl basynan beri 3,7 mlrd teńgege 136 shaǵyn orman patrýldik kesheni men 60 traktor satyp alyndy. Quny 11,3 mlrd teńgege teń qalǵan tehnıka men qajet qurylǵylar maýsym aıynyń sońyna deıin satyp alynady. Oǵan qosa qajet tehnıka satyp alýǵa jergilikti bıýdjetterde 6,3 mlrd teńge qarastyrylǵan. Qabyldanǵan shara 11 óńirdiń orman sharýashylyǵy tehnıkasyn jańartyp, 100%-ǵa jaraqtandyrýǵa múmkindik beredi.
Dese de, 7 sáýirdegi jaǵdaı boıynsha Aqtóbe, Atyraý, Shyǵys Qazaqstan, Jambyl, Batys Qazaqstan, Qostanaı, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan men Túrkistan oblysynyń orman sharýashylyǵy jáne «Semeı ormany» rezervaty órt maýsymyna daıyn bolmady. Vedomstvo tekseris nátıjesi boıynsha oblys ákimdikterine, kemshilikterdi joıý jáne tehnıka men jeke quramdy tolyq jaýyngerlik ázirlikke keltirýge birqatar talap usyndy. Anyǵy jyl basynan beri memlekettik orman qory aýmaǵynda jalpy aýdany 4 831 ga quraıtyn 32 orman órti tirkelgen.
О́ńirlerde aýmaqty tazartý men jer jyrtý jumysy jalǵasyp jatyr. Sondaı-aq ormandy dala alqabynda profılaktıkalyq jumys bastaldy. Keıbir ákimdikke daıyndyqty tıisti deńgeıde júrgizbegeni týraly 700-den astam eskertý berildi. Mobıldi toptar kúndelikti reıd júrgizip, 475 zań buzýshylyq anyqtaldy. Qazgıdromet boljamyna sáıkes jazda qurǵaqshylyq bolady, shóp qalyń ósedi, joǵary órt qaýpi qateri saqtalady.
Qazirgi Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi Komandalyq ortalyǵynda jedel top táýlik boıy jumys isteıdi. Oǵan qosa áýe kemeleriniń kezekshiligi uıymdastyrylyp, Qorǵanys mınıstrliginiń, Ulttyq ulan men Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń sý aǵyzý qurylǵylary bar áýe kemelerin tartý algorıtmi bekitildi. Qaýipti aımaqtarda ushqyshsyz ushý apparattary iske qosylady. Elde barlyǵy 400-ge jýyq órt sóndirý beketi jyl boıy jumys isteıdi.
Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi byltyrǵy sý tasqynyna júrgizilgen taldaýdy eskerip, eldi mekenderdi tasqyn sýdan qorǵaýdyń tıimdi sharalary qabyldandy. Múddeli organdarmen birge, qaýipti ýchaskeler men gıdrotehnıkalyq qurylystar baqylaýǵa alyndy, sý tasqynyn boldyrmaý is-sharasynyń iske asyrylýy tekserildi. О́ńirlerde 590 km qorǵanys bógeti men bilikke jóndeý jumysy júrgizilip nyǵaıtyldy, 164 km drenaj júıesi jóndelip salyndy, 658 km kanal men aryq qazyldy. О́zen arnasyndaǵy 360 km jaǵalaý bekitilip, túbin tereńdetý jumysy júrgizildi, 190 km ózen aýmaǵy tazartyldy. Komandalyq ortalyq bazasynda sý resýrstary, ishki ister, kólik, sıfrlandyrý vedomstvosy jáne Qazgıdromet ókilderi qatysýymen sý tasqynyna qarsy jedel shtab iske qosylyp, barlyq óńirde jumys istep tur.
Sý tasqyny bastalǵaly beri shamamen 4,3 mln tekshe metr sý soryldy, 600 myńnan astam qum salynǵan qap tóselip, 800 km-den astam aryq tazartyldy. 383 adam evakýasııalandy. 51 myńnan astam mal qaýipsiz orynǵa aıdalyp, búginde keri qaıtaryldy. Avtomobıl jolyn sý shaıǵan 176 jaǵdaı men sý jyryp ótken 25 ýchaske tirkeldi. Qazir baqylaýda turǵan 21 avtojol men sý jyryp ótken 5 ýchaske bar.
О́rt qaýpine daıyndyq aıasynda Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi tabıǵı órtterdi monıtorıngileý boıynsha keshendi jumys júrgizip jatyr. Ol 3 negizgi kezeń boıynsha júzege asty: órtke deıin, órt kezinde jáne órtten keıin. Bul tásil ár kezeńde jedel derek usynýdy qamtıdy jáne ýaqtyly áreket etý men zardapty naqty baǵalaýǵa múmkindik beredi. Vedomstvo órt qaýiptilik klasy men órt qaýiptilik ındeksin kórsetetin karta ázirledi. Karta mchs.gharysh.kz geoaqparattyq jáne Tabigat.gov.kz aqparattyq júıesinde qoljetimdi.
Júıe eki negizgi quraldan turady: Birinshi, órt qaýiptilik klasy – Qazgıdromet derekteri negizinde, meteojaǵdaılar men ósimdikter jamylǵysynyń túrin eskere otyryp, ormandaǵy órt qaýipsizdigi qaǵıdasyna sáıkes esepteledi. Ekinshi, ósimdik ereksheligin eskerip, ǵaryshtyq jáne meteorologııalyq derekti taldaý negizinde qalyptasady jáne eldiń búkil aýmaǵyn qamtıdy. Bul tásil jerústi meteostansalary men Jerdi qashyqtan zondtaý spýtnıktik derekterin biriktiredi. Nátıjesinde, búkil el aýmaǵy qamtylyp, boljam dáldigi artady. Sondaı-aq bıyldan bastap elimiz ǵarysh jáne iri apattar jónindegi halyqaralyq hartııaǵa qosyldy, bul tótenshe jaǵdaıda halyqaralyq seriktesterden sýretterdi tegin alýǵa jol ashady.
Byltyr kúrdeli jáne ortasha jóndeý sheńberinde jańa 227 sý ótkizý qubyry salynǵan. 302 sý qubyrynyń qurylys jumysy jyl sońyna deıin aıaqtalady. Shyǵys Qazaqstanda 4 kópir kúrdeli jóndeýden ótip, Aqmola men Qostanaı óńirinde 2 kópir jóndelip boldy. Bul baǵyttaǵy jumys aldaǵy jyldary da jalǵasady. Ol týraly Kólik mınıstri Marat Qarabaev aıtty.
Vedomstvo málimetine qaraǵanda, 8 myń qubyr qar men muzdan tazartyldy, 100 myń tekshe metr ınertti materıal daıyndalyp, onyń 40%-y qoldanyldy. Sondaı-aq sý basý qaýpi bar jol jıekterine arnaıy sıgnaldyq belgiler ornatyldy. Qabyldanǵan sharalar nátıjesinde sý tasqyny kezeńi shtattyq rejimde ótip jatyr. Jol tósemi men jasandy qurylystardyń buzylýyna jol berilgen joq. Áıtse de, avtomobıl joldaryn sý basý boıynsha 17 fakti tirkelgen.
Búginde kólik qozǵalysyna shekteý tek Petropavl qalasy aınalma jolynda qoıylǵan, ol jerde balamaly jol qamtamasyz etilgen. Qaýipti ýchaskilerde táýlik boıy baqylaý jalǵasyp jatyr. Bir myńǵa jýyq mamandandyrylǵan tehnıka bekitilgen. Kúndelikti jaǵdaıdy baqylaýǵa mınıstrliktiń Ahýaldyq ortalyǵy men «QazAvtoJol»-dyń dıspetcherlik qyzmeti táýlik boıy jumys istep tur.
Temirjol salasynda sý tasqyny kezeńinde temirjol men jasandy qurylystyń turaqty jumysyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan sharalar júrgizildi. Tótenshe jaǵdaılar mınıstriliginiń aýmaqtyq organdarymen birge temirjoldan joǵary ornalasqan 83 sýqoımasy men bógettiń jaı-kúıi tekserildi. Muzdy talqandaý men qar kóshkinin túsirý boıynsha 6 temirjol ýchaskisinde burǵylaý-jarý jumys júrgizildi. Qazir erigen sý kólemin ótkizý shtattyq rejimde júzege asyrylyp jatyr. Sý tasqyny qaýpi bar 673 ýchaskide táýlik boıy baqylaý uıymdastyrylǵan. Erigen sýdyń jınalýy Aqmola men Qostanaı oblystarynda baıqalady.
О́rt sóndirýde shuǵyl áreket etip, tıisti kúshterdi jumyldyratyn memlekettik organdardyń is-qımyl algorıtmi ázirlengen. Alaıda Pavlodar men Abaı oblysynda bolǵan tabıǵı órt bul algorıtmniń oryndalmaı otyrǵanyn kórsetti. Mysaly, Abaı óńirinde orman sharýashylyǵy mekemesi qyzmetkeri Tótenshe jaǵdaılar, Ishki ister men Qorǵanys mınıstrlikterine órt shyqqany týraly tez habar bermegen. Pavlodarda da osyndaı jaǵdaı boldy.
«Ekologııa, Tótenshe jaǵdaılar jáne Ishki ister mınıstrligine eki óńirdegi órt shyǵý sebebin tekserip, tıisti shara qabyldaýdy jáne kinálilerdi anyqtap, jaýapkershilikke tartýdy tapsyramyn. Qazgıdromet boljamy boıynsha jaz ystyq ári qurǵaq bolady. Ásirese batys pen shyǵysta jáne ońtústikte órt qaýpi kúsheıýi múmkin. Dala men orman alqaptarynda qazirdiń ózinde órt shyǵyp jatyr. Sondyqtan barlyq qyzmetter shuǵyl qımyldap, úılesimdi áreket etýi qajet», dedi Oljas Bektenov.
Tekseris kórsetkendeı, tabıǵı órttiń aldyn alý men joıý jónindegi is-sharalar jospary barlyq óńirde birdeı tıisti deńgeıde iske asyrylyp otyrǵan joq. Jambyl, Qostanaı, Túrkistan, Aqtóbe, Qaraǵandy, Abaı, Jetisý jáne Ulytaý oblysyndaǵy eldi mekender aınalasynan mıneraldy beldeý jasaý jumysy bastalmaǵan. Dalaly jerde, ormanda órt shyqsa, bul aýyldarǵa qaýip tónedi. Al Batys Qazaqstan, Qostanaı, Qaraǵandy, Ulytaý oblysynda eldi mekender aýmaǵyn qýraǵan shóp pen qoqystan tazartý jumysy áli júrgizilmegen. Aqtóbe, Pavlodar, Qyzylorda, Atyraý, Batys Qazaqstan, Qostanaı, Túrkistan, Soltústik Qazaqstan, Jambyl oblystarynyń orman mekemeleri órt qaýpi joǵary kezeńge daıyn emes.
О́ńir ákimderine daıyndyq jumysyn kúsheıtýdi jáne bul máseleni tikeleı baqylaýǵa alýdy júktegen Úkimet basshysy, birqatar memlekettik tıisti vedomstvolarǵa naqty tapsyrma berdi.
