О́zimizdikin ózekke teppelik
Otandyq ónimderdi ózimiz tutynyp qana qoımaı, qazir alys-jaqyn shetelderge uıalmaı shyǵarýǵa bolady. О́nerkásipte de, azyq-túlik ónimderin óndirýde de biz egemendik alǵan jyldary kóp ilgeri kettik. Men ózim búkil sanaly ǵumyrymda aýyl sharýashylyǵynda eńbek etip kele jatqandyqtan osy salaǵa baılanysty oı-pikirimdi bildirgendi jón sanaımyn. Bizdiń seriktestik elıtaly tuqym sharýashylyǵy bolyp tabylady. Bizde « Alqap – óńdeý jáne saýda» aýyl sharýashylyǵy klasteri júıelengen. Sharýashylyq 30 myń gektarǵa deıin dándi daqyldar ósiredi. Táýligine 50 tonnaǵa deıin un tartatyn Chehııanyń «Proko» markaly dıirmenimiz jumys istep tur. Biz óndirilgen astyqtan joǵary, 1 jáne 2 sortty un tartamyz, ózimizdiń «Atameken» JShS-niń nan zaýyty arqyly 25 túrli nan-bólke buıymdaryn tutynýshylarǵa usynamyz. Sondaı-aq, 6 túrli jarma jáne makaron ónimderin óndiremiz. Bul astyq ónimderine suranys joǵary.
Bizdiń ónimderimiz alys-jaqyn shetelderden keletin azyq-túlikke qaraǵanda sapaly da dámdi ári juǵymdy ekenin dáleldep jatýdyń ózi artyq.
Mal sharýashylyǵy salasynda da tabyssyz emespiz. Mal bordaqylaý alańynda jylyna 1 myńnan astam iri qara semirtiledi. Taıynshalar 18-20 aılyǵynda 450-500 keli tartady. Osynda bordaqylanǵan mal etin óńdeý úshin shujyq sehyn ashtyq. Seh jumysy tez arada bir arnaǵa tústi, dámi til úıiretin shujyqtarǵa aýdan túgili, qalalyqtar da tapsyrys beredi. Qazir qaladaǵy «Atameken» JShS-niń dúkenderine kúnara 500-600 keli 30-ǵa jýyq túrli et-shujyq ónimderi shyǵarylady. Olardyń baǵalary da arzan ári dámdi, sondyqtan da ótimdi. Osyndaı sapaly ónimderdi eksportqa uıalmaı shyǵarýǵa ábden bolady. Oblys ortalyǵyndaǵy jármeńkelerde seriktestiktiń et-shujyq ónimderin qyl ústinen bólip alyp ketedi, súıek-saıaq, ishek-qaryn da kádege jaratylady. О́nimderimizdi Astanada ótken jármeńkelerge aparyp, alǵys arqalap qaıtqan kezderimiz de boldy.
Al, et ónimderine kelsek, kezinde ózimiz tańǵalyp, tańdaı qaǵatyn kórshiles Reseı qalalarynyń shujyq ónimderinen sapasy jáne daıyndalýy, dámdiligi men adam aǵzasyna juǵymdylyǵy jaǵynan áldeqashan asyp tústi dep oılaımyn. Reseıdiń Orynbor oblysynyń aýdandarymen aralas-quralasymyz, barys-kelisimiz burynnan qalyptasqan. Seriktestik bazasynda reseılik aýylsharýashylyq taýar óndirýshilerimen tájirıbe almasý baǵytynda kezdesýler men semınarlar ótkizilip turady. Sáti túskende olarǵa da baryp turamyz. Mundaı áriptestik jáne iskerlik qarym-qatynas, ekonomıkalyq baılanystar eki jaqty tıimdi ekenin kórsetip otyr. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtan da kúterimiz kóp. Osy arqyly ekonomıkalyq damýdyń jańa tyń joldary ashylatynyna senim mol.
Osyndaı áriptestik qatynastar bolǵandyqtan ónimderimizdi de shyǵaryp turatynymyz bar. Sondaıda kórshilerimiz bizdiń ónimderimizdi alýǵa yntaly. Munyń ózi óz ónimderimizdi ózekke teppeı, ishki naryǵymyzdy tolyq óz ónimderimizben nyǵaıtýǵa basymdyq beriletindeı qadamdar jasalýy kerektigin alǵa tartady. Arzan eken dep dámsiz, adam aǵzasyna dárýmendigi kem sheteldik azyq-túlikke quraq ushýdy qoıatyn kez jetti.
Qazir alys-jaqynnan jetkizilgen sút ónimderi dúken sórelerin, bazarlardy jaılap aldy. Jaqynda elimizdiń bas basylymynda jarııalanǵan jýrnalıst Gúlzeınep Sádirqyzynyń akademık Tóregeldi ISharmanovpen jasaǵan «Otandyq ónimderdiń orny bólek, otandastarym» atty suhbatyn oqyp, júıeli sózge, aqylǵa qonymdy oılarǵa tánti boldym. Akademık aǵamyz sterıldengen sút ónimderi uzaq saqtalǵanymen adam densaýlyǵyn nyǵaıtatyndaı qaýqary shamaly ekenin dáleldep turyp aıtqany unady. Jalpy, uzaq saqtalatyn azyq-túlikke túrli qospalar qosylatynyn da jasyrmaı jetkizdi. Sondyqtan otandyq fermerler óndirgen ónimderdi tutyný paıdaly demekpin men de.
Shyny kerek, qazaqtyń ulttyq taǵamdaryna eshteńe jetpeıdi. Sharýashylyqta qymyz ashytyp, shubat óndiremiz. Aýyl turǵyndary bul bastamamyzǵa rıza bolýda. Jalpy, «Bireýdiń qańsyǵy, bireýge tańsyq» degendeı, óz ónimderimizdiń órkenin ósiretindeı ister jasaý paıdaly degim keledi.
Amanqos TО́LEÝOV,
«Stepnoe» JShS dırektory,
aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty.
Aqtóbe oblysy,
Qarǵaly aýdany.
Keleshegi kemel kásiporyn
elimizde ázirge balamasy joq energetıkalyq qazandyq jabdyqtaryn serııalap shyǵarý jobasyn ıgerdi
Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasy aıasynda birinshi besjyldyqtyń Indýstrııalandyrý kartasyna engizilgen ozyq jobalardyń biri Petropavl aýyr mashına jasaý zaýytynda ornalasqan. Biz kásiporynnyń bas dırektory Qýanysh BIShIMOVTI áńgimege tartyp, qazaqstandyq ónimniń artyqshylyqtary jóninde aıtyp berýin ótingen edik.
– Qýanysh Erdáýletuly, aldymen kásiporynnyń qazirgi damý jaıy men áleýetine toqtalyp ótseńiz?
– О́ńirdegi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý qorytyndylaryna kóz júgirter bolsaq, ilgeri basýshylyq bar. Indýstrııalandyrý kartasyna 38 mıllıard teńgeniń 31 jobasy engizilip, 2 myńǵa jýyq jańa jumys oryndaryn qurý kózdelse, tapsyrmalardyń mezgilimen oryndalǵanyn baıqaý qıyn emes. Elimizde iri kásiporyndardyń biri sanalatyn aýyr mashına jasaý zaýyty gaz-munaı salasyna mamandanǵaly otandyq taýar óndirisiniń kólemi molaıyp, «Qazaqstanda jasalǵan» degen laıyqty mártebege ıe boldy. Táýelsizdik jyldary zaýyttyń óndiristik qýaty men áleýeti artyp, osy zamanǵy suranysqa saı jetekshi kompanııalarmen uzaq merzimdi yntymaqtastyq ornatý, tehnologııalardy jańǵyrtý bastamalaryn ıgerýge belsene kiristi. Qazir munda 1500-deı adam eńbek etedi. Byltyr ortasha aılyq jalaqy 100 myń teńgeden aınaldy. Bıyl 7,5 mıllıard teńgeniń ónimderin shyǵarýdy josparlap otyrmyz.
– Demek, energetıkalyq qazandyq jabdyqtaryn shyǵarýǵa tańdaýdyń sizderge túsýin kórsetilgen úlken senim dep qabyldaǵan abzal shyǵar?
– Solaı dese de bolady. Bul jobany «Qazaqstan Injınırıng» ulttyq kompanııasy qarjylandyrdy. Ondaǵy basty maqsat qazaqstandyq úles mólsherin odan ári ulǵaıta otyryp, ishki naryqty qamtamasyz etýmen qatar eksportqa jol ashý bolyp tabylady. «Energetıkalyq qazandyq qondyrǵysyn daıyndaý boıynsha óndiris qurý» ınvestısııalyq jobasynyń quny 600 mıllıon teńgege para-par. Joba sheńberinde energetıkalyq qazandyq jabdyqtaryn serııalap shyǵaratyn fındik joǵary tehnologııaly avtomatty jeli paıdalanýǵa berildi. Buryn membrandy panelder jartylaı fabrıkat kúıinde jetkizilip, sodan keıin ǵana óńdelip, daıyn ónimge aınaldyrylsa, endi jańa jeliniń qyzmeti membrandy panelderdi kez kelgen dıametr men mólsherde jasaýǵa múmkindik beredi. Búginde sehta astanalyq jylý elektr ortalyqtaryna arnalǵan ónimder ázirlenýde. Aldaǵy ýaqytta kásiporynnyń bul ónimderin TMD memleketteriniń iri elektr energetıka stansalary da tutynatyn bolady. Ásirese, energetıkalyq nysandar úshin óte mańyzdy. Jańa keshen tolyq qýatyna kóshken kezde kásiporyndardyń otandyq óndiris jabdyǵyna degen qajettiligi qamtamasyz etiletin bolady. Joba jylytý júıesi qalpyna keltirilgen, ınjenerlik kommýnıkasııalary qurastyrylyp, qaıta jabdyqtalǵan sehta boı kótergendikten, qarajat biz oılaǵannan az jumsaldy. Jabdyqtardy serııalap shyǵarý jylyna eki myń tonnaǵa deıin energetıkalyq qazandyq qondyrǵylaryn ázirleýge aıqara jol ashady. 44 adam jumyspen qamtyldy.
Búgingi kúni Aqtóbe, Petropavl jylý elektr ortalyqtarymen, Reseıdiń «Sıbenergomash» kompanııasymen shart jasaldy. Basqa da múmkindikter jiti qarastyrylǵan.
– Ozyq jobalar men tehnologııalardyń taǵy qandaı túrleri ıgerildi?
– Táýelsizdik alǵan kezeńde gaz-munaı, temirjol salalary úshin eki júzden astam arnaıy jobalardy júzege asyryppyz. Olardyń arasynda munaı-gaz uńǵymalary, burǵylaýǵa arnalǵan jabdyqtar, júk kótergish-kóliktik tehnıka, mashına jasaý qosalqy bólshekteri, energetıkalyq qondyrǵylar úlken suranysqa ıe.
Zaýyttyń negizgi tapsyrys berýshileri jetekshi munaı jáne temirjol kompanııalary, birlesken kásiporyndar bolǵandyqtan, tapsyrys kólemi men ónim túrleri artyp keledi. Soǵan oraı munaı-hımııa, energetıka salalary úshin jylý almastyrǵyshtar, aýamen salqyndatatyn aspaptar, gıdravlıkalyq quraldar, jyljymaly quram bólshekteri, taǵy basqalar qurastyrylady.
Úkimettiń otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaý saıasatyna sáıkes alda qazaqstandyq úles mólsherin aıtarlyqtaı arttyrý mindetteri tur.
Áńgimelesken
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan».
Soltústik Qazaqstan oblysy.
Sýretterdi túsirgen Talǵat TÁNIBAEV.
Iri qurylystar bizdiń beltemirsiz bıiktemeıdi
Elimizde irili-usaqty qurylystar qaı ýaqytta da toqtaǵan emes. Alaıda, onyń negizgi materıaly – armatýralar Reseıden tasylatyn. Mine, eki jyldan beri qurylystyń beli sanalatyn armatýralardy Qostanaıda «EvrazKaspıanStal» zaýyty óndirip keledi. Bizdiń kásiporyn údemeli ındýstrııaly-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasynyń birinshi besjyldyǵynda qolǵa alynyp, halyq ıgiligine jaraǵan iri jobanyń biri bolatyn. 2013 jyly jeltoqsan aıynda Elbasynyń qatysýymen ótken jalpyulttyq telekópirde zaýyt saltanatty túrde jumysyn bastady. Joba quny memleketke 18,6 mıllıard teńgege túsken kásiporyn tolyq qýatyna kóshkende jylyna 450 myń tonna qurylys metall ılegin shyǵaratyn bolady. 256 qostanaılyq osy óndiristen jumys ornyn tapty.
О́tken jyly mejelegen 150 myń tonna armatýra óndirý úshin bizdiń ujym kúni-túni úzilissiz jumys istedi. Biz muny qıyndyq dep sanamadyq, qaıta bul jumysshylardyń barlyǵyna unady. Sonyń arqasynda Qostanaı oblysynda eń kóp jalaqy bizdiń ujymǵa tıesili. Aıyna ár jumysshy 167 myń teńge alady. О́tken jyldyń qarasha aıynda túrli dıametrli 62 myń tonna armatýra shyǵarsaq, al bul kórsetkish ústimizdegi jyldyń qańtar aıynda 92 myń tonna boldy. Bul ónimniń qunyn surasańyz 11 mıllıard teńge turady! Suranys jasaǵandarǵa 75 myń tonna armatýra arttyq. Onyń ishinde 12 myń tonnasyn Reseı, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tájikstan qurylysshylaryna jiberdik. Bıyl 365 myń tonna armatýra shyǵarýdy josparlap otyrmyz. Bul zaýyt qýatynyń 80 paıyzy degen sóz. Búginde zaýyt táýligine 16-20 vagon maıda sortty metall ılek artady.
Buryn kereǵar kórinister kóp boldy ǵoı. Jerimizde temir keniniń alyby bola tura, qurylys materıaldaryn syrttan tasydyq. Árıne, bul zaýytty iske qosý úshin metall ılek shyǵarýda tájirıbesi ozyq Reseımen, Ýkraınamen birlestik, olardan jabdyq aldyq. Endi «EvrazKaspıanStal» zaýyty armatýramen búkil elimizdiń suranysyn jabady. Eshkim eshqaıdan qurylysqa birinshi qajetti bul materıaldy izdep sarylmaıdy. Qostanaıǵa keledi de artyp ketedi. Ári arzan, ári sapaly, ári jaqyn.
Qaı elde, qaı jerde bolsyn qashanda qurylys júredi. Sol qurylystar bizdiń zaýyttyń óniminsiz bıiktemeıdi. Suranysqa ıe ónim shyǵaratyn elde daǵdarystan qorqynysh bolmaýy tıis. Bul kúnde zaýytta qaınaǵan jumys. Shyǵaratyn ónimge emes, qaıta sony artatyn temirjol tuıyǵynyń eskiligine baılanysty másele kóterip otyrmyz. Onyń óndiristik-smetalyq qujattaryna deıin daıyn. Bul jergilikti jerde sheshimin tabatynyna senimimiz zor. Bizdiń bul problemamyzdyń ózi daǵdarysqa qarsy qımyl sekildi.
Sergeı SOTNIKOV,
«EvrazKaspıanStal» JShS dırektory.
QOSTANAI.
Jańǵyrýdan – jasampazdyqqa!
Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń bastamasymen qolǵa alynǵan ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy elimizdegi kóptegen kásiporyndardyń jumysyna ekpin berip, jańarýyna jol ashty. Bul baǵdarlamanyń shapaǵatyn kórgen kásiporyndardyń biri – elimizdegi birden-bir mıneraldy tyńaıtqyshtar daıyndaıtyn kásiporyn – Aqtaýdaǵy «QazAzot» JShS.
Indýstrııalandyrý baǵytyndaǵy memlekettik baǵdarlama aıasynda jańǵyrtý men qaıta qurylymdaýdan ótken zaýyt zamanaýı qural-jabdyqtar ornatý nátıjesinde jańa tehnologııamen jumys jasaı bastady, zaýytta jumys jasaıtyndar sany 30 adamǵa artty.
«QazAzot» JShS sıntetıkalyq suıyq jáne gaz túrindegi músátir jáne músátir selıtrasyn, sondaı-aq álsiz azot qyshqylyn óndirýmen aınalysady. Suıyq músátir elimizdegi «Qazatomónerkásip» bólimshelerine, Tarazdaǵy «Qazfosfat» JShS-na tehnologııalyq qajettilikter úshin jiberilse, músátir selıtrasy aýyl sharýashylyǵy salasynda mıneraldy tyńaıtqyshtar retinde jáne taý-ken óndiris salasynda qoparý jumystary úshin qospalar daıyndaýǵa qoldanylady.
Jańarý men jańǵyrtýdan ótken zaýytta eńbek ónimdiligi artyp keledi. Búgingi tańda Ázerbaıjan, Túrikmenstan, Vengrııa, Latvııa, Lıtva, Moldavııa, Polsha, Estonııa, Bolgarııa, Reseı, Ýkraına jáne Qyrǵyzstan naryqtaryna eksporttalatyn ónim sapa jaǵynan álemdik naryqta básekelestikke tótep bere alady. Sońǵy aılardyń ózinde 50 myń tonnadan astam ónimdi shet memleketterge shyǵarǵan zaýyttyń qýaty arta túsedi dep kútiledi. Jańǵyrtý aıasyndaǵy quny 5 610 mln. teńge quraıtyn joba tolyq qýatyna engende músátir óndirý kólemin jylyna 200 myń tonnaǵa, álsiz azot qyshqylyn osyndaı ýaqyt merziminde 270 myń tonnaǵa, músátir selıtrasyn 330 myń tonnaǵa jetkizý mejelengen.
Mańǵystaý dalasy arqyly «Jezqazǵan-Beıneý» jáne «О́zen-Túrikmenstanmen memlekettik shekara» jańa temirjol jelileriniń ashylýy, sondaı-aq Aqtaý halyqaralyq teńiz portyndaǵy múmkindikti arttyrý jumystary «QazAzot» JShS-nyń jumys kólemin arttyryp, eksporttyq áleýetin keńeıtýge jol ashady. Qazir Úndistan, Birikken Arab Ámirlikteri, Parsy shyǵanaǵyna jetý joldaryn qarastyrý baǵytynda Túrikmenstanmen kelissózder júrýde.
Kásiporyn jumysy óz yrǵaǵyn tabysty jalǵastyryp keledi. Memleket tarapynan jasalǵan qoldaýdy mamandardyń tájirıbesimen laıyqty ushtastyryp, qyzmet etý arqyly kókjıegimizdi keńeıtip, ónim sapasyn arttyryp, sapaly «Qazaqstandyq ónimniń úlgisi» bola alamyz degen oıdamyz.
Keńes ORAQOV,
«QazAzot» JShS dırektory.
Mańǵystaý oblysy.
Sýretti túsirgen Serik MAIEMEROV.
