Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Sıdneıden shyǵatyn «Mirror» gazetinde 1943 jyly 19 qazanda jaryq kórgen myna maqala biz úshin tipten qundy bolmaq. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan qazaq mergenderiniń júzi qandaı jyly dersiz. Atalǵan gazet habarlamasynda bylaı delingen:«Qyzyl mergenderderdiń qaharly jeńisi, qazaq Sııazbekov kúnde tórt-bes fashısti jer jastandyrady. Reseı maıdanyndaǵy naqty urys kórinisteri kezinde túsirilgen bul fotosýrette Sııazbekov (oń jaqta) qar basqan orys dalasynda jaıly jerge jasyrynǵany anyq. Onyń qasyndaǵy qyzyl ásker Jákeev te mergen. Aýstralııalyq eski gazettiń betine eki batyrdyń mergen myltyǵyna syǵalap turǵan susty da aıbyndy beınesi berilgen» dep jazypty egemendik jýrnalıst.
Aýstralııalyq gazettiń keıipkeri Sultanbek Sııazbekov bizdiń Sozaqtan shyqqan batyr. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta eren erliktiń úlgisin kórsetken atamyzdyń erlik joly keýdemizge maqtanysh sezimin uıalatty. Sozaqtan shyqqan batyrlar az bolǵan joq. Árqashan aldyńǵy shepte ózderiniń sara joly, eren úlgisi men ónegesin de bólekshe kórsete bildi. Batyrlarymyzdyń jasaǵan erlikteri de san alýan. Barlaýshy, partızan, zeńbirekshi, jaıaý ásker, mergen, ushqysh sııaqty áskerdiń túrli óneri men túrlerin meńgerip, mashyqtanǵan sozaqtyqtar Jeńistiń jaqyndaýyna óz úlesterin qosty. Solardyń biri mergen Sultanbek Sııazbekov atamyz 1889 jyly Sholaqqorǵan aýylynda dúnıege kelgen. Ákeleri Áýlıeata jaǵynan kóship kelgen. Oıyq rýynyń urpaqtary eken. Alǵashynda aýyl moldasynan hat tanyp, keıin Sozaq aýdanynan taý asyp, oqý izdep shyqqan talapty jas Túrkistan qalasyndaǵy tórt jyldyq orys mektebine 1914 jyly túsip, ony 1918 jyly bitirip shyǵady. Odan keıin Tashkent qalasyndaǵy túzemderge arnalǵan ýchılıshege baryp túsedi. Ony 1921 jyly bitirip elge keledi. Ol Sholaqqorǵan, Sozaq, Qozmoldaq, Syzǵan, Qumkent, Babata, Jartytóbe aýyldarynda mektep uıymdastyrǵan. 1921 jyly arab qarpimen oqysa, odan keıin latynsha, kırıll álipbıimen dáris alǵan. Alǵashqy oqytqanda balalar alty aı oqyp, jazda alty aı «Qyzyl otaý» uıymdastyrylyp, jurtshylyq arasynda jańadan shyqqan qaýly, qararlardy túsindirip, eresekterdi oqýǵa tartqan. Jańa dúnıeniń jarshysy bolyp saýatsyzdyqty joıýmen kúresken. Sultanbektiń úlken uly Ybyraı 1925 jyly týǵan. Ol da soǵysqa attanyp, habar-osharsyz ketken. Artynda qalǵan týystary, baýyrlary Ybyraıdy izdep Máskeý, Podolsk qalalaryndaǵy áskerı arhıvterge qanshama ret hat jazyp izdeý saldy. Biraq birde-bir nátıje bolmady. Tutqynǵa tústi me, joq álde aldyńǵy lekpen barǵanda jappaı qyrylyp ketti me belgisiz.
Ekinshi uly Qýat uzaq jyl oqý aǵartý salasynda qajyrly eńbek etti. Odan keıingi qyzy Naǵıma sholaqqorǵandyq Qýandyqovtar otbasynda, uldary Saılaý Shymkent shaharynda, kenjesi Sııazbek Taraz qalasynda turady.
Sultanbek Sııazbekovtiń shákirtteri Esirkep О́mirbekov, Aqshal Muqanov, Tursynbaı Omarov, Ábilda Júnisov, Bekzat Joldasov, Ádish Qaýynbaev, Ádil Ábdirashov, Áshimhan Zeıilbekov, Áshirbek Jasulanov kezinde Sultanbekten tálim men tárbıe, bilim alǵan azamattar. Barlyǵy da elge qyzmet etip, abyroıly azamattar qatarynda boldy.
Sultanbek 1938 jyly Túrkistan pedýchılıshesin bitiredi. 1942 jyly Qumkent aýylynda mektep dırektory qyzmetinen maıdanǵa attanǵan. 1979 jyly ómirden ozdy. 1975 jyly Jeńistiń otyz jyldyǵyna arnap Almaty qalasyndaǵy «Jazýshy» baspasynan shyqqan «Qaharman» atty jınaqqa, E.О́mirbekovtiń «Dáýlet pen sáýlet» atty kitabyna, Sozaq ensıklopedııasyna esimi engen.
Soǵystan soń aýylsharýashylyǵynda eńbek etken. Sholaqqorǵanda bir kóshege esimi berilgen. О́tken joly aýdandyq gazetten Sultanbek atamyz týraly maqalany oqısyzdar dep feısbýktegi áleýmettik paraqshamda jazǵan bolatynmyn. Sol ýádeme oraı batyrdyń sońynda qalǵan nemeresi Madııar inimizben de habarlasyp úlgerdim. Batyr babasy týraly «Egemen Qazaqstan» gazetine shyqqan maqalany kórsetkenimde, Madııardyń qýanyshynda shek bolǵan joq.
Sozaq aýdanynyń ortalyǵynda Sultanbek Sııazbekov atyndaǵy kóshe bar. Bul kisi kim? Qandaı eren eńbegi, erligi úshin kóshe aty berilgeninde búgingi jastar, tipti orta býyn azamattar da bile bermeıdi. Men ol kisiniń esimin 1997 jyly 9 mamyr qarsańynda estidim. Jastar isi, sport jáne týrızm basqarmasynda qyzmet atqaryp júrgende Sultanbek atamyzdyń nemeresi Botakóz Qýatqyzy Sultanbekova qolynda joǵaryda aıtqan muqabasy sarǵysh kelgen «Qaharman» degen kitap bar. Osy kitapta mergen Sultanbek Sııazbekov týraly jazylǵan eken. Keıin sol syrty sary kitapty qaıta kórmedim. Qolyma túspedi.
Sultanbek Sııazbekov 158-atqyshtar dıvızııasy, 875-atqyshtar polkinde gıtlershilerge qarsy jan aıamaı soǵysady. 1943 jyly kóktemde «1943 jyly 13 naýryzda Sholaqqorǵanǵa Smolensk oblysy, Belskıı aýdany, Fedotova derevnıasy mańyndaǵy keskilesken shaıqasta erlikpen «qaza tapty» degen qaraly qaǵaz keledi. Aýdandyq partııa komıtetiniń ókilderi arnaıy baryp shańyraǵyna qaraly jaıdy estirtedi. Alaıda «qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy ǵana óledi» degendeı Sultanbek tiri bolyp shyǵady.
Arydan bastasaq, Sultanbektiń uly Qýat kókemiz kózi tirisinde «ákem 1930 jyly Sozaq kóterilisine qatysqan eken. Ony keıin qýǵynshylyq basylǵan soń sóz arasynda aıtyp otyratyn» depti. Rasynda Sultanbek 1930 jyly 7 aqpanda bastaý alǵan Sozaq kóterilisine qatysady. Biraq keıin árkimderdiń túrtkileýimen jazaǵa iligip ketem be dep «shyqpa janym shyqpa» dep tynysh júredi. Keıin soǵys bastalǵanda óz erkimen alǵashqylardyń qatarynda maıdanǵa attanady. Odan 1943 jyly aýyr jaralanyp bir jaq betine, jýan sanyna snarıad jaryqshaǵy kirip ketedi. Sóıtip es-tússiz maıdan dalasynda jatyp qalady. Keıin Sultanbekti nemister taýyp alyp, tutqynǵa túsedi. Biraq tutqynnan qashyp shyǵyp, keńes áskerine qaıta qosylady. «Kúnine tórt-bes fashıstiń kózin joıyp otyrdy», deıdi sonda esepteı berińiz. Polk komandıri mergen Sultanbek Sııazbekovti joǵary komandovanıege joǵary ataqqa usynady. Biraq ta Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna usynylǵanda tutqynǵa túsýi bar, Sozaq kóterilisine qatysqany bar, bári aldynan shyǵyp, kedergi keltirse kerek.
1990 jyly Sholaqqorǵan aýyldyq keńesinde jınalys bolyp, aýyl turǵyndary bilim salasynyń ardageri, maıdanger Sultanbek Sııazbekovti máńgi el esinde qaldyrý maqsatynda Sholaqqorǵan aýylyndaǵy Andreev kóshesin ózgertip, Sultanbek Sııazbekovtiń esimin berý jóninde usynys aıtady. 1990 jyly 15 maıda Halyq depýtattary aýdandyq keńesi atqarý komıtetiniń №145 qarary boıynsha Andreev kóshesine Sultanbek Sııazbekovtiń esimi beriledi.
– Eń birinshi atamdy 1995 jyly 9 mamyr qarsańynda sol ýaqyttaǵy aýdan ákimi Qýanysh Aıtahanov izdegen bolatyn. Sóıtip, Jeńis kúni aýdan ortalyǵyndaǵy Jeńis sherýine oqýshylar atam Sultanbek Sııazbekovtiń portretin kóterip shyqqany áli kúnge esimde qalypty. 2008 jyly atam týraly málimetter men derekterdi jınaqtaǵan jýrnalıst Káribaı Ámzeev aǵamyz «Osy jurt Sultekeńdi bile me eken?» degen maqalasyn jazyp sol jyly 6 qyrkúıekte «Teriskeı» gazetinde jarııalanǵan bolatyn, – deıdi Sultanbek batyrdyń nemeresi Madııar Sultanbekov.
Maqsat Qarǵabaı,
Jazýshylar odaǵynyń múshesi
