Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Biregeı eńbektegi Memleket basshysynyń halyqqa, qoǵamǵa baǵyttalǵan oılary men ıdeıalarynyń ózektiligi ýaqyt ótken saıyn kúsheıe túspese, áste kemigen joq. О́ıtkeni avtor aıtqandaı – «Abaı sózi árdaıym urpaqtyń baǵyt alatyn temirqazyǵyna aınalýy qajet. Abaıdy tereń tanýǵa basa mán bergenimiz jón. Abaıdy taný – adamnyń ózin-ózi tanýy. Adamnyń ózin-ózi tanýy jáne únemi damyp otyrýy, ǵylymǵa, bilimge basymdyq berýi – kemeldiktiń kórinisi. Intellektýaldy ult degenimiz de – osy».
Rasynda, máńgilik eskirmeıtin Abaı murasy bizdiń zamanymyzda qazaq ultynyń jańa sapasyn qalyptastyrýǵa qyzmet etedi, onyń shyǵarmalaryndaǵy oı-tujyrymdar árbir jastyń boıynda halqyna, eli men jerine degen patrıottyq sezimdi ornyqtyrady. Demek, hakim Abaı eńbekteriniń nárin óskeleń urpaqtyń sanasyna sińirý jáne ómirlik azyǵyna aınaldyrý – ultty jańǵyrtýǵa jol ashatyn mańyzdy qadamnyń biri, dep tujyrymdaıdy Prezıdent. Sondyqtan azamattarymyzdyń kózi ashyq bolsyn desek Abaıdy oqýǵa, aqyn óleńin jattaýǵa keńes beredi. Biz eldi, ultty Abaısha súıýdi úırenýimiz kerek. Osylaısha aqyn murasyn búgingi el halqyna jańa ustanymmen, bul joly ózimiz ómir súrip otyrǵan zamana talabyna barynsha beıimdep jetkizýdi murat tutqan salmaqty eńbek qazirgi qoǵam qajettiligin qamtyǵan birqatar tuǵyrnamalyq ózekti baǵdarlardy aldymyzǵa tartady.
Jańǵyrý. О́tkennen qol úzbeı jańa qundylyqtarǵa umtylý. Deı tursaq ta, ótkenniń bári taza, kirshiksiz, aıyrylýǵa qımastaı ardaqty bola bermeıtini belgili. Sol sebepti aldymen Abaıdyń ózin ashyndyrǵan, taptaýryn, jadaǵaı, jaǵymsyz ádetterimizden bas tartýymyzdyń qajettiligi Prezıdent maqalasynda taıǵa tańba basqandaı aıtylǵan. О́ıtkeni qazirgi álem kózdi ashyp jumǵansha ózgerip jatyr. О́mirdiń barlyq tusynda jańa mindetter men talaptar qoıylady. Ǵylymmen, aqyl-oımen ǵana ozatyn kezeń keldi. Zamana kerýenine ilesip, ilgeri jyljý úshin sananyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý, órkenıettiń ozyq tustaryn ulttyq múddemen úılestire bilý talap etiledi. Mundaı kezde taptaýryn, jadaǵaı ádetterimizden bas tartýymyz qajet, deıdi maqala avtory. Endeshe, dúnıejúzilik qoǵamdastyqtyń ajyramas múshesi retinde Qazaqstan jahandyq álemmen qabyspaıtyn keıbir daǵdylar men ádetterden aryla otyryp, ulttyń damýyna kedergi jasaıtyn ótkenniń kertartpa tustaryn mansuqtaý arqyly jan-jaqty jańǵyra alady. О́tken kezeńderde ábden qanǵa sińgendeı qasiretke aınalǵan sybaılas jemqorlyq, ysyrapshyldyq, orynsyz dańǵazalyq pen únemsizdik eldiń órkendeýine kedergi keltiredi. Demek órkenıetilikke emes ózimshildikke, zııalylyqqa emes zııandyqqa, parasattylyq emes pasyqtyqqa jeteleıtin mundaı «ǵuryptardan» arylyp, naqty maqsatqa jetýge, bilim alýǵa, salamatty ómir saltyn ustaný, kásibı ónerdi ıgerý, «bes dushpanyńdy bilip, bes asyl iske kónýdi» kózdeıtin ulttyq pragmatızmge shaqyrady. Osy baǵytty alǵanda, Abaıdyń asa tereń, aýqymy óte keń ulaǵatynyń biri – Tolyq adam. Aqyl, qaırat, júrekti birdeı ustaǵan jan. Abaı aıtyp otyrǵan «Tolyq adam» aǵylshyn tilindegi «A man of integrity» túsinigine saı keledi eken. Iаǵnı óte ilkimdi, ózine senimdi, izgilik pen jaqsylyqqa umtylatyn adam. Demek, uly ustazymyz budan eki ǵasyr buryn búgingi zamannyń talaptaryn kózben kórgendeı aıqyndap bergen. Bizdiń qoǵamda ǵana emes, anyǵy barsha álemde mundaı uǵym men ólshem azaıyp bara jatqandaı. Desek te, aq júrekti, asyl tekti halqymyz zamannyń eń bir qıyn kezderinde osynaý ómirlik fılosofııasynan aıyrylmaǵany qýantady jáne el kelesheginiń kemel ekendigine qapysyz sendiredi. Munyń jarqyn dálelderiniń biri retinde jahandyq kovıd indetiniń aýyr synaǵynan ótý, odan keıingi joıqyn sý tasqynynyń ákelgen zardaby kezinde qarapaıym qaýymnyń aýyzbirlik tanytyp, ózara kómek pen qutqarý jumysyna jappaı kirisip, izgiliktiń bıik belgisin, jalpyulttyq tutastyǵyn jarııalaı bilgen bıik parasatyn aıtýymyz lazym.
О́tken otyz jyldyq kezeńde halqymyz ǵasyrlarǵa laıyq belesterden óte bildi. Deı turǵanmen, belgili sebepterge baılanysty negizgi kúsh-jiger ekonomıkalyq, saıası salalarǵa oıysyp, temirqazyǵy Abaı dep tanylǵan rýhanı qundylyqtar ekinshi qatarda qalyp otyrdy. Ishki saıasatta ulttyq jańǵyrýdan buryn ultaralyq kelisim joǵary turdy. El turǵyndary bútindeı bir kezeń úkimetiniń memlekettik tilde sóılemeýine de toleranttylyq tanytyp keldi. Alaıda qazaq qoǵamynyń ózekjardy oı-pikirleri tıisti oryndarda estilmeı qala berýi ulttyq jańǵyrýǵa emes, ásirese jas býyn arasynda kóńil tolmaýshylyq kúıge ulasyp, teris áleýmettik áreketterge, sonyń ishinde shet elderden kelgen jat dinı aǵymdar men ıdeologııanyń qarmaǵyna iliný qaýpi, laıyqty kózqaras pen jumys tabylmaǵandyqtan, shet elderge eńbek mıgranty retinde údere kóshý úrdisi baıqaldy. Osyndaı ókinishti saldarlardy óz zamanynda sezgendeı, uly Abaı qazaqtyń ár balasyn ultjandy azamat etip tárbıeleýge, eldikti qadirleýge shaqyrdy. Aqyn murasy qazaq ultynyń jańa sapasyn qalyptastyrýǵa qyzmet etedi. Prezıdent Abaı eńbekteriniń nárin óskeleń urpaqtyń sanasyna sińirý jáne ómirlik azyǵyna aınaldyrý – ultty jańǵyrtýǵa jol ashatyn mańyzdy qadamnyń biri dep málimdedi.
Memleket isine múddelestik. «Abaı jáne XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» tuǵyrnamasynda halyqtyń, qoǵamnyń nazaryna tartylǵan kúretamyrly jaıttardyń biri – egemen el retinde ósip-órkendeýimiz úshin memlekettiligimizdi nyǵaıtý qajettiligi. Bul baǵytta zań ústemdigin ornata otyryp qoǵamdyq tártipti saqtaý barshaǵa ortaq mindet ekeni naqty kórsetilgen. О́rkenıetti elderdegideı halyqtyń bılikke degen qurmeti qalyptaspasa, eldigimizge syn. Memlekettiń damýy men turaqtylyǵynyń irgetasyn quraıtyn osynaý uly talap – ekijaqty sıpatqa ıe. Iаǵnı maqala avtory naqty atap kórsetkendeı, zań ústemdigi, bıliktiń ashyqtyǵy men halyq aldynda esep berýi joǵary deńgeıde bolyp, memleket isine azamattyq qoǵam ókilderi belsene aralasqan jaǵdaıda ǵana ádilettilik berik ornyǵady. Al ádilettik dástúr qalyptasqan eldiń bıligine halyqtyń qurmeti tabıǵı túrde ornaıdy. Demek, eldik muratty asqaqtatyp, ult birligin bıiktetken uly Abaıdyń ádiletti qoǵam qurý ıdeıasy HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan úshin asa qundy ári órkenıetti memleket qaǵıdalarymen tolyq úndestigin málimdegen Prezıdent ózi jarııalaǵan «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynyń dál osy ádiletti qoǵam ıdeıasyn damytý maqsatymen usynǵanyn jetkizedi. Rasynda, Abaı murasyna zeıin qoıý arqyly azamattarǵa, ásirese, jastarǵa memleketti syılaýdyń, ádilettilik qaǵıdatyn ustanýdyń mán-mańyzyn udaıy hám úzdiksiz túsindirý qajet.
Deı turǵanmen, qazirgideı qym-qýyt zamanda sanaýly adamdar bolmasa, Abaı kitabyn kóp eshkim qolyna ala qoımaıtyny belgili. Endeshe buǵan yntalandyrý, tipti órkenıetti joldarmen májbúrleý tásilderin qoldanǵan oryndy sııaqty. Onyń bir joly – barlyq memlekettik qyzmetkerlerdiń jumysqa ornalasýda jáne keıinnen merzim saıyn tapsyratyn test kezindegi tom-tom zańdardyń sanyn sál azaıtyp, onyń ornyna Abaıdyń 4-5 óleńin, qara sózderin jatqa bilý, jalpy ulttyq kórkem ádebıetten habardar bolý talabyn engizý. Negizi, Abaı murasy arqyly qazaq kórkemsózi men mádenıeti arqyly ulttyń jańa sapasy qalyptaspaq.
Abaı jáne álemdegi Qazaqstan. Prezıdent Q.Toqaev joǵaryda atalǵan maqalasynda uly aqyndy halyqaralyq aýqymda tanytý men nasıhattaýdyń mańyzdylyǵyna erekshe nazar aýdarady. О́ziniń jeke tájirıbesimen bólise otyryp avtor «qazirgi órkenıetti memleketterdiń barlyǵy derlik shoqtyǵy bıik tarıhı tulǵalarymen maqtana alady. Biraq biz uly oıshylymyzdy jahan jurtyna laıyqty deńgeıde tanyta almaı kelemiz. Nege qazaqtyń bitim-bolmysyn, mádenıetin Abaı arqyly tanytpaımyz?» – dep atap ótti. О́zge jurt «Qazaq halqy – Abaıdyń halqy» dep bizge iltıpat bildirip otyrsa, zor mártebe ekendigin eskertip, aqyn týyndylaryn shet tilderge aýdarý, Qazaqstannyń elshilikteri janynan «Abaı ortalyqtaryn» qurý týraly málimdedi.
Memleket basshysynyń qazirgi kezeńde barynsha ózekti bolyp otyrǵan qoǵamdyq turaqtylyq, otansúıgishtik, ulttyq tutastyq pen rýhanı qýattylyqty arttyrýdy, elimizdiń halyqaralyq qoǵamdastyqtaǵy orny men bedelin nyǵaıtýdy kózdeıtin naqty ustanymdaryn, sonyń ishinde buǵan Abaı murasy arqyly qol jetkizýdiń mańyzdylyǵy týraly oı-tujyrymyn júzege asyrý barynsha mańyzdy ekeni anyq. Mysaly, memlekettik mekemelerde 2025 jyldy «Abaı jyly» dep jarııalaı otyryp, onyń aıasynda qyzmetkerlerdiń, ásirese orta jáne jas býyn ókilderiniń Abaı shyǵarmalaryn oqýyn, aqyn óleńderin jattaýyn yntalandyrý ózekti. Respýblıka kúni memlekettik meıramy qarsańynda Abaı shyǵarmalaryn oqý is-sharalaryn ótkizýge bolar edi. Budan bes jyl buryn Memleket basshysy qatysqan Abaı óleńderin oqý chellendjin sheteldik dıplomattar men laýazymdy adamdarǵa tapsyra otyryp jalǵastyrý da nátıjeli bolar edi. Aqyn shyǵarmalaryn álemniń keń taralǵan tilderine, sonyń ishinde kórshiles, baýyrlas elderdiń tilderine aýdarý dástúrge aınalǵany abzal. Osylaısha, maqala avtory usynǵandaı sheteldikterdiń Qazaqstan degende birden Abaıdyń esimin ataıtyndaı dárejege jetýimizge naqty is-qımyl jasaý qajet.
Reseı, Fransııa, Ulybrıtanııadaǵy elshilikter janynan ashylǵan Abaı ortalyqtarynyń atqaryp jatqan jumys tájirıbesi negizinde atalǵan ortalyqtardy ashýdy ózge memleketterde jalǵastyrý, olardyń formaldy túrde emes, naqty jumys isteýine qol jetkizgen jón. Bul oraıda Qyrǵyzstannyń Osh memlekettik ýnıversıteti janynan ashylǵan «Abaı aýdıtorııasy» jáne «Qazaq tili men mádenıeti ortalyǵynda» qazirgi ýaqytta 90-nan astam stýdent qazaq tili men ádebıetin, Abaı shyǵarmalarymen tereńdeı tanysyp, olardyń arasynda jyl saıyn sáýir aıynda «Mekenim» atty poezııa baıqaý dástúrli túrde ótkiziledi. Jergilikti jastar Abaı, Mahambet, Maǵjan, Muqaǵalı óleńderin jatqa oqıdy. «Abaı aýdıtorııasy» jumysynyń aıasynda zamanaýı qyrǵyz poezııasy dıplomattardyń qatysýymen qazaq tiline, sondaı-aq qazaq tilindegi «Áke týraly oı-tolǵaý» kitaby jergilikti kásibı mamandardyń kúshimen qyrǵyz tiline aýdarylyp jaqyn kúnderi jaryq kóredi. Sonymen birge bıylǵy Abaı jylynda Osh qalasynda L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń fılıalynyń ashylýy kózdelip otyr.
Memleket basshysy – Abaıdy ultymyzdyń mádenı kapıtaly retinde nasıhattaý, órkenıetti elder qazaqtyń bolmys-bitimin, rýhanı óresin álemdik deńgeıdegi birtýar perzentteriniń dárejesimen baǵalaıtynyn, olaı bolsa, Abaıdy jańa Qazaqstannyń brendi retinde álem jurtshylyǵyna keńinen tanystyrý – búgingi urpaqtyń qasterli boryshy, dep atap kórsetti.
Memleket basshysynyń «Abaı jáne XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» maqalasynda ortaǵa salynǵan ordaly oıdyń biri – Abaı jyly barysynda búkil halyqtyń ult ustazy aldynda esep berýi. Bul óte tereń maǵynaly jaıt. Rasynda, biz osy ýaqytqa deıin Abaı ósıetine qanshalyq qulaq astyq, qaı shamada oryndadyq, neni túsinip, neni túsinbedik, qaı kemshiligimizdi, minimizdi, osaldyǵymyzdy túzeı aldyq. Mine, osy suraqtarǵa ult ustazynyń aldynda esep beretin sátimiz keldi. Ol úshin, álbette Abaı sózin ıgerip, Abaı murasyn uǵynyp, abyzdyń janyn túbegeıli túsingenimiz abzal.
Muhtar Káribaı,
dıplomat
Osh qalasy
