«Endi qaıda baratynymdy aıtpaımyn. Shónkı, bul aıyrylys – ekeýmizge de bek qaıyrly. Men seni súımegendikten ketti dep oılama. Men seni súıemin, jan-dilimmen janym ashıdy da. Biraq budan óńge amalym qalǵan joq. Úshbý hatyń, bilemin, shynaıy jazylǵan, biraq qalaýyńdy oryndaıtuǵyn qaýqaryń sende joq. Másele meniń qalaýym men talabymdy oryndaýda da emes, másele seniń ómirge baıyppen, baısaldy ýá sanaly qaraýyńda. Ázirge ondaı bolmaı turǵannan keıin, meniń senimen ómir súrýim – múmkin emes. Saǵan oralýym ómirden bas tartýmen birdeı, men olaı jasaı almaımyn. Qaıyr qosh, aıaýly Sonıa! Qudaı qýat bersin saǵan. Bálkim, qalǵan ǵumyrymyzdyń sońǵy aılary buǵan deıingi kúlli jyldarymyzdan mańyzdyraq shyǵar, al ony jaqsy súrý kerek». Bul graf Lev Tolstoıdyń úıin tastap qashqan kezdegi jubaıy Sofıa Andreevnaǵa jazǵan sońǵy haty.
1869 jyly «Arzamas» qonaq úıine toqtaǵan 41 jastaǵy jazýshy ólim týraly qatty oılanady. Durysy, shoshynady. О́n-boıyn úreı bıleıdi. Qylyp júrgen isiniń baıansyzyn uǵynady. О́mir-baqı jannyń emes, tánniń yrqyna boı aldyrǵanyn túsinedi. Estelikterde jarynyń áp-sátte basqa arnaǵa burylýy Sofıa Andreevnaǵa aýyr tıgendigi baıandalady. Iаsnaıa Polıanaǵa kóship barǵan sátinde Tolstoı graftar sııaqty emes, qarapaıym sharýalar sekildi kıinedi. Syrttan qaraǵanda eńbekshi mujyqtardan jazýshynyń esh aıyrmasy bolmaı qalady. Mundaı áreketter Tolstoıdyń bıbisine oǵash kórinedi. Ol zamanda Tolstoıdan artyq qalamaqy alatyn jazýshy joq edi. Máselen, Saltykov-Shedrın shyǵarmasynyń bir beti úshin 100-125 rýbl, Dostaevskıı 150 rýbl alsa, Tolstoı 500 rýbl qalamaqy alatyn edi. Birde jazýshy «meniń kúlli jazǵanym ózimdiki emes, halyqtiki bolý kerek» dep barlyq qalamaqysynan bas tartyp úkimetke hat joldaıdy. Ile-shala áıeli de hat jazady. Onda «Qurmetti, patsha aǵzam! Qazir Lev Nıkolevıch syrqattanyp júr. Keıingi kezde ózinshe bir din oılap taýyp, sonyń ótirigine ılanyp júr. Onyń keshe joldaǵan hatyn shynǵa balaı kórmeńiz», dep aıtylady.
Jazýshy men jarynyń arasyndaǵy qaıshylyqtar týraly aqyn Muhtar Shahanov «Túsinistik teoremasy» atty óleń jazǵan. Árıne, kórkemdik boıaýy qanyq, aqyndyq qııaly anyq bolsa da, aqıqattan alys ketpegen.
Jalǵyz senen qashtym ba eken men biraq
Reseıden bólinbesteı boldym-aq,
...Kúlli álemdi tamsandyrǵan aqylym
Senen qoldaý tappaǵany qorlyq-aq.
Bir qaraǵanda adamzatty birtutas úılesimge shaqyrǵan aqylman aqsaqaldyń alǵan jary da ózi sekildi jan bolýy kerek edi. Oılap qarańyzshy, Tolstoı jer júzindegi oqyrmandaryna osy taqylettes nasıhat jaza otyryp, sony shaı ústinde áıeline aıtyp kórmedi deısiz be? Aıtty. Biraq nátıje biz armandaǵandaı bolǵan joq.
Ilgeridegi izgiler sóıleıdi. Baıaǵyda aqyl-oıy muhıttaı tereń áýlıe ómir súripti. El-jurt onyń nasıhatyna bas qoıyp, ár aıtqan sózin qurandaı jatqa soǵady eken. Onyń dańqy basqa eldegi ilim izdeýshi jas shákirtke jetedi. Kúnderdiń kúninde shákirt áýlıe turatyn aýylǵa barsa, ony taba almaı dal bolady. Amaly qalmaǵan shákirt esiginiń aldynda jas balalardy shyqpyrtyp sybap turǵan doly áıeldi kóredi. Odan áýlıeniń atyn aıtyp, onyń qaıda turatynyn suraıdy. Sondaǵy álgi áıeldiń aıtqan sózi: «Qaıdaǵy áýlıeni aıtyp tursyń sen? Ol meniń aqymaq kúıeýim. Áne júr ol ádettegideı haıýandaryn sońyna ertip», deıdi. Qarasa, rasymen arystandy erttep mingen, tóbesinde qustar saırap júrgen áýlıe kele jatady. Jas shákirt «sizdi halyq tóbesine kóterse de, áıelińiz sizdi jan demeı tur ǵoı» dese, aqsaqal «kerisinshe, meni áýlıe qylǵan osy. Oǵan daýys kótermeı, minezine sabyr etý arqyly osy deńgeıge jettim», degen eken.
Kim biledi, Sofıa Andreevna máńgilik ómirdi kóksegen kúıeýin dúnıelik isterge aralastyryp turmasa, álgi áıel arystan erttegen jubaıynyń aragidik sabyryn synap turmasa, olar baıaǵyda perishte bolyp kókke ushyp keter me edi? Al olar perishtege aınalyp ketse, artynan osyndaı ǵıbratty oqıǵa qalmaıtyn edi.
Saıyp kelgende, tarazynyń eki basyn teńshep otyrý – táńirdiń ǵadilshilik ádeti emes pe?
