Foto: Ashyq derekkóz
AES-ke qatysty ótken jalpy ulttyq referendýmda qoǵam durys tańdaý jasady. El joǵary tehnologııalyq atom energetıkasy salasyn damytýdy qoldap, óz ustanymyn ashyq bildirdi. Bul qoǵam sanasynyń deńgeıi men otandyq ǵalym-mamandardyń kásibı biligine degen kúmánsiz senimin kórsetedi. Energetıkalyq qaýipsizdiktiń pragmatıkalyq maqsatyna súıensek, sondaı-aq elimiz álemdegi eń iri ýran óndirýshi ekenin eskersek, AES salý – aıqyn ári tıimdi sheshim.
«Mundaǵy maqsat – energetıka salasyn ártaraptandyrý. Energetıkalyq qaýipsizdikti nyǵaıtyp, qolda bar energııa resýrstarynyń quny men sanyna táýeldilikti azaıtyp, otyn-energetıka bazasyn keńeıtedi. AES ekonomıkanyń barlyq salasyna, sondaı-aq ǵylymǵa, bilimge oń mýltıplıkatıvtik áseri zor bolady. Joǵary tehnologııalyq, ǵylymdy qajetsinetin tehnologııalar men sabaqtas salalardyń jedel damýyna yqpal etedi. Áleýmettik túrli salada kúrdeli máseleni tıimdi sheshýge kómektesedi», dedi Ulttyq ıadrolyq ortalyq Bas dırektory Erlan Batyrbekov.
Onyń aıtýynsha, ýrandy tutynýdyń ishki naryǵy paıda bolady. Oǵan qosa, AES jylý bóletin jınaqtardy (JBJ) shyǵaratyn qoldanystaǵy óndiristiń qýatyn ulǵaıtýdy qamtamasyz etedi. Sondaı-aq osy salada burynnan bar jumys tájirıbesine qosymsha retinde atom energetıkasy salasyndaǵy biliktilikti aıtarlyqtaı arttyrady.
Búginde AES turaqty, joǵary tehnologııalyq jáne ekologııalyq taza energııa kózi bolyp sanalady. Mundaı energııa kózi memleketti ekonomıkalyq turǵydan damytýǵa qajet etiletin energııanyń negizgi quramdas bóligine degen muqtajdyǵyn qamtamasyz ete alady.
«Elde AES salyp, ony paıdalanýǵa barlyq qajetti jaǵdaı bar. Bul – atom salasyndaǵy ınfraqurylym men biliktilik. Tek UIаO quzyrynda ǵana 2 zertteý atom reaktory jumys istep tur. Onyń ıadrolyq jáne radıasııalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýge qoıylatyn talaptar ónerkásiptik atom reaktorynan aıyrmashylyǵy joq. Durysy bul – daıyndyqtan ótkizilgen kadr jáne kadr daıarlaýǵa arnalǵan myqty ınfraqurylym. Sonymen qatar bul – radıoaktıvti qaldyqtar men paıdalanylǵan ıadrolyq otynmen jumys isteý tájirıbesi men ınfraqurylymy jáne t.b. Elimizdiń damyǵan ýran ónerkásibi bar», dedi UIаO bas ınjeneriniń orynbasary Denıs Zarva.
Birinshi kezekte, atom energetıkasy bizdiń elge bóten sala emes ekenin este ustaǵan jón. Aqtaýda shapshań neıtrondardaǵy BN-350 tájirıbelik-ónerkásiptik reaktory jaqsy jumys istedi. Sonyń arqasynda, energetıkany ártaraptandyrýǵa, kómirtegi beıtaraptyǵyna, ekologııa men halyq saýlyǵyna keri áserin kóp tómendetýge qol jetti. Ǵylym men ónerkásipke qýatty serpin beretin elimizde salýǵa qaralǵan zamanaýı jáne qaýipsiz III+ býyndy atom elektr stansasyn engizýge barlyq jaǵdaı jasalǵan.
«О́tken jyl elimiz úshin barlyq áleýmettik-ekonomıkalyq damý baǵyty boıynsha, onyń qatarynda atom energetıkasy salasynda da óte tabysty boldy. UIаO barlyq baǵyt boıynsha bıýdjettik jáne bıýdjetten tys qarjylandyrýda ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlama-jobalardy júzege asyrdy. Baǵdarlamalyq-nysanaly jáne granttyq qarjylandyrýdaǵy ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlama týraly aıtaıyn. Qazir biz sheshetin ǵylymı mindetter ózekti ári suranysqa ıe. Baǵdarlama – atom energetıkasyn tıimdi, qaýipsiz paıdalanýǵa, salany damytýǵa, basqarylatyn termoıadrolyq sıntez tehnologııalaryn óristetýge, onyń qatarynda KTM tokamagy negizinde damytýǵa, klımattyq ózgeristi baǵalaýǵa jáne klımattyń ózgerý saldaryn jeńildetý boıynsha usynymdar ázirleýge, halyq sharýashylyǵy aınalymyna berýge josparlanǵan SSP aýmaǵynyń jer resýrstary men sý obektilerin turaqty basqarýdy negizdeýge baǵyttalǵan», dedi Erlan Batyrbekov.
Bıýdjetten tys baǵdarlama sheńberinde ortalyqtyń halyqaralyq tapsyrys toptamasyna AQSh, Japonııa, Fransııa uıymymen jańa reaktordyń ıadrolyq qaýipsizdigin arttyrýǵa, taratpaý máselesin sheshýge baǵyttalǵan jobalarǵa jasalǵan kelisimshart kiredi. Japondyq uıymmen birge suıyq metall jylý tasyǵyshy bar shapshań neıtrondardaǵy reaktordyń qaýipsizdigi máselesin qoldaýǵa ǵylymı-zertteý jumystary sátti júrgizildi. Japonııanyń atom energııasy agenttigimen jańa Post EAGLE-3 kelisimsharty jasalyp, ǵylymı-tehnıkalyq yntymaqtastyq týraly qosymsha kelisimge qol qoıyldy.
SAIGA jobasy boıynsha Fransııanyń Atom energııasy jáne balamaly energııa kózderi jónindegi komıssarıatymen jumys jalǵasty. Jobanyń maqsaty – fransýzdyq shapshań neıtrondaryndaǵy ASTRID reaktorynyń aýyr avarııa kezindegi otyn jınaǵynyń jaı-kúıin zertteý. Eksperımenttik qurylǵynyń, natrıı tuzaǵynyń jobasy pysyqtalyp, SAIGA eksperımenttik qurylǵysynyń fızıkalyq maketimen IGR reaktory iske qosyldy. Ol qurylǵymen reaktordy iske qosý qaýipsizdigin negizdeý boıynsha esepteýler júrgizildi. Sondaı-aq, Úlbi metallýrgııa zaýytynda SAIGA eksperımenttik qurylǵysynyń jylý bólgish jınaǵynyń jylý bólgish elementterin jaraqtandyrýǵa arnalǵan otyn tabletkalary men onyń fızıkalyq maketin daıyndaý isi júzege asty. Qazir tuzaqtyq natrıı kontýryn qurastyrý jumysy belsendi túrde júrgizilip jatyr.
Burnaǵy jyly UIаO zertteý reaktorlaryn konversııalaý boıynsha josparlanǵan barlyq is-sharany júzege asyrdy. Konversııalaý boıynsha sátti júrgizilgen jumystan keıin búginde IVG.1M reaktory TBÝ-daǵy jańa aktıv aımaqpen jumys isteıdi. JBO-nyń taralý qaýpin azaıtý maqsatynda byltyr UIаO mamandarynyń kúshimen IVG.1M reaktorynyń paıdalanylǵan ıadrolyq otynyn (PIаO) suıyltý jáne ımmobılızasııalaýǵa jeke óz tehnologııasyn ázirleý jumysy jalǵasty. Negizi, teorııalyq izdenispen zerthanalyq zertteý júrgizdi. Zertteý nátıjeleri MAGATE sarapshylaryna usynyldy. Qazir UIаO tujyrymdamalyq tehnologııany ázirleýge kirisken.
TBÝ otynymen jumys isteıtin IGR reaktorynyń sıpattamasyn saqtap qalý, ony jaqsartý maqsatynda reaktordyń jańa aktıv aımaǵynyń quramy men konfıgýrasııasyn ońtaılandyrý jumysy jalǵasty. Júrgizilgen esepteý men taldaý reaktordy TBÝ otynyna aýystyrý múmkindigin rastady. Reaktordyń saqtalǵan sáýlelenbegen JBÝ otynyn suıyltý jumysy aıaqtaldy. Osy reaktordyń qolda bar sáýlelengen JBO-yn suıyltý men kádege jaratýdyń ózindik biregeı tehnologııasyn iske asyryp, UIаO kúshimen IGR reaktorynyń jańa eksperımenttik TBÝ otynyn óndirý tásilderin ázirleý isi jalǵasyn tapty.
«О́tken jyldyń úlken jańalyǵy – UIаO-qa JBO-yn qaıta óńdeý ýchaskesiniń jabdyǵy jetkizildi. «Baıkal-1» ZRK-de osy otyndy qaıta óńdeý ýchaskesin qurý men testileý boıynsha jobalyq jumys júrgizilýde. Sondaı-aq jańa baǵyttardy damytýdy jalǵastyrdyq. Basqarylatyn termoıadrolyq sıntez ben sýtegi energetıkasy tehnologııasyn damytýdy qoldaý jumysy sátti júrgizildi. Munda bıýdjettik jáne bıýdjetten tys baǵdarlamalar sheńberinde, onyń ishinde TMD elderimen KTM tokamagy eksperımenttik keshenin birlesip paıdalaný týraly kelisim men Halyqaralyq ITER uıymymen yntymaqtastyq týraly kelisim aıasynda ǵylymı-zertteý jumysyn oryndaımyz. Onyń sheńberinde konstrýksııalyq materıaldardy zertteý jónindegi tórtinshi joba iske asyrylyp jatyr», dedi UIаO «Atom energııasy ınstıtýty» fılıaly dırektorynyń materıaltaný zertteýleri jónindegi orynbasary Erbolat Qoıanbaev.
Ortalyqta Sýtegi energetıkasy tehnologııalaryn damytý salasynda bıyl qurylǵan Sýtegi energetıkasy salasyndaǵy tehnologııalyq quzyret ortalyǵy bazasynda metan pırolızin júzege asyrýǵa arnalǵan qondyrǵy ázirleý men baptaý jumysy sátti aıaqtaldy. Eksperımenttik zertteý júrgizildi. Osy baǵytta ǵylymı-eksperımenttik baza keńeıedi. Radıasııalyq qaýipsizdik jáne ekologııa salasynda úlken jumys atqaryldy. Qaýipsizdik pen ekologııa salasynda tótenshe radıasııalyq qaýipti aımaqqa jatqyzylǵan aýmaqtardyń bir bóligine keshendi ekologııalyq tekserý júrgizý jumysy da máresine jetti. Qorshaǵan ortanyń jaı-kúıin radıasııalyq monıtorıngileý júıesi quryldy. Ol SSP-daǵy radıasııalyq jaǵdaıdyń kez kelgen ózgerisin qadaǵalap, jedel den qoıýǵa kepildik beredi.
«Buǵan qosa jumys tájirıbemiz, ózimiz ázirlegen zertteý ádisteri men jańa tehnologııalar búgingi tańda SSP aýmaǵynda ǵana emes, eldiń basqa da radıasııalyq qaýipti obektilerinde qaýipsizdikti qamtamasyz etýge múmkindik beretinin atap kórsetkim keledi. Taratpaý rejimin jáne Iаdrolyq synaqqa jan-jaqty tyıym salý týraly shartty (IаSJTSh) qoldaý strategııalyq baǵyty sheńberinde biregeı joba iske asyryldy. «Balapan» men «Saryózen» synaq alańynyń aýmaǵyn zertteý, sezimtal aqparat bolýy múmkin nysandy izdeýde aýqymdy jumys jalǵasyp otyr», dedi Erlan Batyrbekov.
Júrgizilgen zertteý negizinde bıyl «Balapan» jáne «Saryózen» alańyndaǵy 1069 jáne 215-uńǵymalardaǵy jappaı qyryp-joıatyn qarýdyń taralý qaýpin azaıtý jobasy oryndaldy. «Balapan» synaq alańyndaǵy paıdalanylmaǵan eki uńǵymany joıý jobasyn iske asyrýǵa endi kiristi. IаSJTSh-ny qoldaý maqsatynda SSP aýmaǵynda ulttyq seısmıkalyq jelini kalıbrleý jáne óńirlik seısmıkalyq godografty naqtylaýǵa ǵylymı-zertteý júrgizildi. IаSJTSh-nyń Halyqaralyq monıtorıng júıesine kiretin barlyq seısmıkalyq jáne ınfradybystyq monıtorıng stansasynyń úzdiksiz jumysy qamtamasyz etildi. Býrabaıdaǵy seısmıkalyq stansa ishinara jańǵyrdy. Radıonýklıdtik monıtorıng stansasy paıdalanýǵa berildi.
