Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Ol osy topyraqtaǵy Qyzylsý jerinde 1882 jyly ómirge keldi. Bolashaq ǵulamanyń balalyq shaǵy da, bilimge degen alǵashqy qadamy da sol Qyzylsýda ótti. Onyń jan-jaqty bilimdar bolýyna bálkim atadan balaǵa jalǵasyp kele jatqan asyl tinniń beriktigi de áser etken bolar. Ataqty Qashaǵan Kúrjimanuly «Orazmaǵambet ahýnǵa» degen arnaýynda Orazmaǵambettiń uly atasy Toqmyrzanyń týǵan topyraqtyń týlaqtaı jeriniń de jat qolynda ketpeýi úshin arpalysyp, sonyń jolynda sheıit ketkenin, onyń balasy Sarybek qyryq jasqa kelgende basyna paıǵambardyń tájin orap din úshin qyzmet etken, aldyn boljaı biletin kóregen ekendigin aıtady. Al Sarybekten týǵan Turmaǵambet zamanynda tek Mańǵystaý ǵana emes, Orta Azııa dinı ortalaryna belgili tulǵa boldy. Kóne Úrgenishte qaraqalpaq Omar ahýnnan dáris alyp elge oralady. Meshit ashyp bala oqytady. Orazmaǵambet Iranǵa barǵannan keıin Reza shah Pehlevıge jazǵan hatynda «Biz Qazaqstan, Adaı taıpasy, Mańǵystaý aýdany Qyzylsý aýylynan «Darolulym» medrese-meshitinen kelgenbiz. Dinı basqarmanyń №132 buıryǵy boıynsha ákem Turmaǵambet osy medreseniń negizin qalaǵannan beri ımam ári kámil múrshit-ustaz edi. Ol 1918 jyly baqılyq boldy. Ákem ómirden ótken soń shama-sharqym kelgenshe ustaz bolyp eldi saýattandyrý jumysyna kiristim» dep jazady. Orazmaǵambet sol ýaqyttaǵy úlken dinı ortalyqtar shoǵyrlanǵan Orta Azııaǵa bet alady. Iran shahyna jazǵan álgi hatynda «Men jasymnan ǵylym qýdym. О́z aımaǵymda, sosyn Buhara men Hıýada oqydym. Supylyq zikir salýdy ári úıretýdi Úrgenish qalasynda haziret Muhammed Zııa ıbn Zákirjannan úırendim. Sondaı-aq táfsır ǵylymyn, jaǵrafııa, ılahı hıkmet, bıologııa, astronomııa, geometrııa oqydym», deıdi.
Ákesi Turmaǵambet zaman aǵymyn tereń túsinetin jan-jaqty adam bolsa kerek. HIH–HH ǵasyr basynda Mańǵystaýdyń baılyǵyn zertteýge saıahatshy, ǵalymdar kele bastady. Ásirese orys ǵalymy Nıkolaı Ivanovıch Andrýsov 1887 jyly aıaq basty. 1907–1908 jyldary arnaıy zertteý jumystaryn júrgizdi. Turmaǵambet haziret pen Andrýsov arasyndaǵy dostyq qarym-qatynas onyń balasy Orazmaǵambettiń Úndistannyń Bombeı qalasyna oqýǵa ketýine yqpal jasaıdy. Reseıdiń, bolmasa Eýropanyń basqa bir elderine ketpeı, Úndistanǵa ketýi – musylmandyq dinı ortalyqtardyń bolýy.
Qolymyzǵa Orazmaǵambettiń Bombeı qalasynda oqyǵan qujattary ázir túse qoıǵan joq. О́lkemizde keńes ókimeti ornap, qýǵyn-súrgin bastalǵanda onyń kóptegen kitapty, ózine baılanysty qujattardy osy jerden onsha qashyq emes Sahardyń, Baısarynyń taýyna jasyrǵany belgili. «Qaıtyp kelermin, paıdaǵa asyrarmyn» degen úmit bolsa kerek, osynaý altynǵa bergisiz qazynany eshkimge bildirmeı jasyrǵan.
Ashhabat qalasyndaǵy túrmege túskennen keıin qaýipsizdik komıtetine bergen jaýabynda: «Men dinı ortanyń ókilimin, din musylman jolynyń qyzmetkerimin. Sonymen qatar 16 jasymnan 19 jasyma deıin Indııada Bombeı qalasyndaǵy ýnıversıtette oqyp, onyń ınjenerlik-geologııalyq fakýltetin aıaqtadym. Kezinde Mańǵystaýdy zertteýshi ǵalym M.Baıarýnaspen Túrikmenstanǵa, Qarabuǵazǵa ótkenmin. Aıtýly geolog jáne meniń anttasqan dosym Baıarýnas ekeýmiz Mańǵystaý jerindegi jumysty jalǵastyrmaqshy edik. Sol kezeńniń jaǵdaılary bizdiń jumys jasaýymyzǵa múmkindik bermedi», deıdi.
Qaýipsizdik komıtetine ótirik aıta almaıtyny, olardyń Orazmaǵambettiń ómiri týraly onsyz da biletini belgili. Osy Túrikmenstan Qaýipsizdik komıtetiniń Sultan Balhaev aǵamyzǵa 1991 jylǵy 17 shildede bergen anyqtamalyǵynda «Týr Muhammetov Oraz Muhambet Batys Qazaqstannyń Mańǵystaý aýdanynyń Túıesý, Qyzylsý jerinde 1882 jyly týǵan. Ulty qazaq. KSRO azamaty. Bombeı ýnıversıtetin ınjener-geolog mamandyǵy boıynsha bitirgen joǵary bilimdi. Ustalǵanǵa deıin arnaýly jumysy bolmaǵan. Túrikmenstannyń NKVD organdary 1937 jylǵy 1 qyrkúıekte búlikshil qyzmeti úshin degen jalamen qamaýǵa alǵan. 1938 jyly 29 qazanda eń joǵarǵy jaza – atý jazasyna kesilip, 30 qazanda oryndaldy», dep anyq kórsetken.
Mańǵystaý ólkesiniń ken baılyǵyn zertteýshi, akademık N.Andrýsovtyń shákirti M.Baıarýnas 1907 jyldan 1938 jylǵa deıin Mańǵystaý túbeginiń geologııalyq qurylysyn, tektonıkasyn, ken baılyǵyn jete zerttegen ǵalym. KSRO ǴA-nyń geologııa ınstıtýtynyń geologi sııaqty qyzmetterde istegen M.Baıarýnastyń Mańǵystaý jerine kelgende Orazmaǵambetpen birlese jumys istegeni onyń tergeý oryndaryna bergen jaýaptarynda anyqtalyp otyr.
Eki ǵalymnyń birlese jumys istegendigi, bir-birine degen adal dostyǵy jóninde onyń balalary da aıtady. 2006 jyly Iranǵa barǵan saparymyzda Gorgan qalasynda turatyn parsy jýrnalısi Mýsa Jorjanımen kezdeskenimizde, Orazmaǵambet týraly únemi izdeniste júrgenin aıtty. Onyń Orazmaǵambet balasy Sharǵıdan alǵan suhbatynda bylaı depti: «Ákemiz arab, parsy, orys, túrki tilderin jetik bilgen. Baıarýnas bul óńirge at basyn tirese bizdikine kelip, ákemizdi qasynan qaldyrmaıtyn. Al ákemiz bolsa ózi baıqaǵan qazba baılyq túrlerin kórsetip, erekshe úmitti jerlerge alyp baratyn».
Al 2007 jyly Iranǵa barǵan ekinshi saparymyzda onyń balalarynyń qolynda saqtalǵan muraǵattardy alyp kelgen edik. Onda qundy bolyp esepteletini ǵalymnyń qoljazbalary edi. Sóz basynda aıtylǵan Reza shah Pehlevıge jazǵan hatynda óziniń qýǵyn-súrginge túsýine sebepshi bolǵan mynalar dep atap kórsetedi. Olar: Baı bolǵanym úshin, ekinshi molda ahýndyǵym úshin, úshinshi ákemniń qajy ıshan bolýy, tórtinshi ıslam sharıǵatyn úgittegenim úshin, besinshi oıy buzyq, ıaǵnı Mańǵystaý taýlaryndaǵy ken shyǵatyn jerlerdi bile tura bolshevıkter paıdalanady dep aıtpady degen jala, altynshy, tas kómir men sýlfatty jalaqy ornyna alǵanym úshin.
Ekinshi haty Iran úkimetiniń ónerkásip bas basqarmasyna jazǵan haty. Onda Orazmaǵambet «Bender shah qalasyndaǵy zaýyttyń soltústiginde bes júz metr jerde munaı qory bar, tereńdigi tórt júz elý metr. Bul jerdegi munaıdy shyǵynynan qashpaı ıgerse mol baılyqqa jetýge bolady. Árıne, oǵan jumsalatyn qarajat mólsheri kóp. Biraq bir jyl munaı óndirgennen keıin jumsalǵan qarajattyń aqtalatynyna senimdimin. Bul jerdegi munaı qory shyǵa bastaǵanda mınýtyna alty myń fýnt shamasynda bolady. Munaı quramynda benzın, kerosın, kúkirt bar» dep jazǵan. Bul hattar Orazmaǵambettiń ózi tergeýde jaýap bergen «Qazaqstanda, Túrikmenstanda, Iranda meni geolog retinde de tanıdy» degenin naqtylaı túsedi.
Iranda turatyn aqsaqaldardyń, balalarynyń aıtýy boıynsha Iran úkimeti Orazmaǵambettiń hatynan keıin sol jerdi ıgerý maqsatynda kelgen. О́kinishke qaraı, ol ýaqytta Orazmaǵambet aldaý arqyly qolǵa túsirilip, Ashhabat túrmesindegi adam tózbes azapty kúnderdi bastan keshirip jatqan-dy.
Oqý-bilimniń qadirin bilgen Orazmaǵambet 1928 jyldary Qyzylsýda jergilikti qurylys materıaldaryn paıdalanyp mektep salyp, Fort-Shevchenkodan О́tes Qarabalaev degen oqytýshyny aldyrtyp, ekeýi jıyrmadan asqan balalardy oqytqan. Olardyń ishinen belgili azamattar shyqqany jóninde Sultan Balhaev pen О́mirzaq Ozǵanbaev aǵalarymyz jazǵan edi.
Halyq arasynda Orazmaǵambettiń taǵy bir qyry, emshiligi jóninde kóp aıtylady. Onyń zertteý jumystary kezinde aýyryp qalǵan Baıarýnasty emdegeni, bolmasa kúıip qalyp, ıá ústi-basyn jara qaptap ketken adamdardy qulan-taza aıyqtyrǵany týraly kezinde jazyldy da. Naqty emshi-dáriger bolǵanyna Iran saparynda kózimiz jete tústi. Bizdiń qolymyzǵa Ebjan aǵamyz ǵulamanyń aty-jóni jazylǵan mórdi usyndy.
– Mórdi qaıda basatyn edi, – dep suraǵanymyzda Ebjan: – Bireýge jazǵan hattarynda basatyn. Kóbine osy qalada ózimen qaraılas bir parsy dárigeri boldy. Ákem aldyna kelgen adamdarǵa ártúrli shópterden qalaı dári jasaý kerektigi jóninde qaǵaz jazyp beretin de, álgi parsyǵa jumsaıtyn. Parsy dárigeri ákemniń bergen reseptisi boıynsha jasalǵan dárini aýrýǵa qoldanatyn, – dep edi. Osyǵan qarap Orazmaǵambettiń halyq medısınasyn jete meńgergen adam ekenin, ártúrli shópterdi paıdalana bilýine qarap ózi aıtqandaı bıologııadan da kóp habarly bolǵanyn bilemiz.
El basyna kelgen qasiretti jyldar kezinde bizdiń myńdaǵan qandasymyzǵa týǵan jerden jyraq ketýge týra keldi. Mundaı qıyn kezde Orazmaǵambet qandastarynyń ortasynan tabyldy. Qalyń parsy, yzǵyndaı túrikmen arasynda joq bolyp ketpeýdiń jalǵyz joly ár jerde bytyrap júrgen qazaqtardyń basyn biriktirý bolatyn. Sonda ǵana dástúrin, tilin, dili men dinin saqtap qalatynyn bilgen ǵulama Iran patshasyna hat jazady. Tarydaı shashylǵan az ǵana ultty eki-úsh qalaǵa shoǵyrlandyryp, ornalastyrýdy suraıdy. Buryn jer tyrnap, egin ekpegen olarǵa ógizben, soqamen, taǵy da basqa kerek-jaraqpen kómektesýdi ótinedi.
Osy sózimizdiń dáleli retinde Orazmaǵambettiń 1936 jyly mamyr aıynyń 25-inde Gorgan qalasynyń ákimi Seıt Jorjan myrzaǵa jazǵan haty bar. Bastapqyda qorǵanyshy joq azyp-tozyp barǵan qazaqtarǵa jergilikti turǵyndar qysym jasaıdy. Orazmaǵambet ózime qaýip keledi-aý demeı, osy búlikti uıymdastyrýshylardyń aty-jónderin tolyq atap, qala ákiminen olardy jónge salýdy, jaza qoldanýdy talap etedi. Onyń bul ótinishi de jerde qalmapty.
Orazmaǵambet Turmaǵambetuly 1938 jyldyń 29 qazanynda atý jazasyna kesiledi. Úkim 30 qazanda oryndalǵan. Alaıda sol 1938 jyldyń 28 aqpanynda túrme dárigeriniń «Densaýlyǵy jaqsy, qol eńbegine jaramdy» dep bergen qaǵazy jáne Krasnovodsk qalalyq ZAGS bólimi bergen №191977-ólimi týraly kýálikte Orazmaǵambet 1942 jyldyń 30 qazanynda 61 jasynda qaıtys boldy degen anyqtamasy ol týraly áli de izdene túsýdi kerek etedi. Bul úkimet organdary Orazmaǵambetti atpaı óz jumystaryna paıdalandy degen áńgimelerdiń shyndyq ekenin bildiredi. Tashkenttiń, Ashhabattyń qaýipsizdik komıtetterindegi arhıvterdegi ol týraly isti quzyrly organdar arqyly aldyrtsa biraz nársege qol jeteri anyq.
Sóz basynda Orazmaǵambet Alashorda múshesi bolǵanyn aıttyq. Ol tergeýge bergen jaýaptarynda: «Men «Alashorda» uıymyna 1926 jyly kirdim, ustalǵanǵa deıin osy uıymnyń belsendi múshesi boldym», dep jaýap beripti.
Keıingi eki jyldan beri Prezıdent Q.Toqaevtyń tapsyrmasymen saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jóninde úlken jumystar atqarylyp jatqany belgili. Buryn esigi jabyq bolǵan oryndardan kópke belgisiz derekterdi aqtarýǵa qol jetti. Sol qujattardyń arasynda Irandaǵy Orazmaǵambettiń Germanııada júrgen Mustafa Shoqaımen baılanysta bolǵandyǵy týraly aıtylady. Mustafa Shoqaı sol jaqta júrip 1929 jyly «Jas Túrkistan» jýrnalyn shyǵardy. Jýrnaldy Irandaǵy Orazmaǵambetke jetkizip, ony Orazmaǵambettiń baılanysshylar arqyly jan-jaqqa taratqany jóninde 1937 jyly Irannan Qazaqstanǵa kelgennen keıin ustalyp, tergelgen Qadı Sultanov, taǵy sol sııaqty birneshe adamnyń jaýaptarynan kórýge bolady.
Otynshy KО́ShBAIULY,
Jazýshylar odaǵynyń múshesi
