Búginde elimizde qala mártebesine ıe 89 eldi meken bar. Respýblıka halqynyń 61,71 paıyzy qalalarda turady. Ákimshilik bólinis boıynsha 3 qala – birinshi deńgeıde, 39 qala – ekinshi deńgeıde jáne 47 qala úshinshi deńgeıde ornalasqan. Iri qalalardyń basym bóligi oblys ortalyǵy bolsa, onda el halqynyń 24,32 paıyzy shoǵyrlanǵan. Respýblıkalyq mańyzy bar úsh qala (Astana, Almaty, Shymkent) el halqynyń 23,73 paıyzyn quraıdy. Qalalardyń eń kóp sany Aqmola oblysynda (11 qala) tirkelgen, al eń ýrbanızasııalanǵan oblys – Qaraǵandy oblysy (81,2 paıyz).
Statıstıkalyq málimetterge súıensek, elde halqynyń sany 50 myńnan aspaıtyn 54 shaǵyn qala bar. Olardyń arasynda tarıhı-mádenı mańyzy zor Qarqaraly qalasy erekshe oryn alady.
XIX ǵasyrdan bastap Ortalyq Azııa men Sibir arasyndaǵy saýda jolynyń boıynda mańyzdy tranzıttik ortalyq bolǵan Qarqaralynyń búgingi áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy kóńil kónshiterlik emes. Keńes dáýirinde qala mártebesinen aıyrylyp, tek 2020 jyly qaıtadan qala mártebesin alǵanymen, qazirgi ýaqytta áleýmettik jáne qoǵamdyq qyzmetterdiń sapasy kórshiles aýdan ortalyqtarynan da tómen deńgeıde qalyp otyr. Halyq sany 9 258 adamdy quraıdy, bul «Ákimshilik-aýmaqtyq qurylysy týraly» zańda belgilengen aýdandyq mańyzy bar qalalar úshin eń tómengi halyq sanynan (10 myń adam) da az.
Qala turǵyndarynyń negizgi kásibi – saýda, mal sharýashylyǵy, týrızm jáne bıýdjettik sala. О́nerkásiptik óndiris múldem damymaǵan. Halyq arasyndaǵy «Múıiz suraımyn dep, qulaǵynan aıyryldy» degen maqal Qarqaralynyń qazirgi jaǵdaıyn dál sıpattaıtyndaı. Qala mártebesin qaıta alýyna qaramastan, «Aýyl – el besigi», «Shaǵyn qalalardy damytý», «Dıplommen aýylǵa!» sııaqty mańyzdy memlekettik baǵdarlamalardyń sheńberinen tys qalyp qoıýy – osynyń aıqyn dáleli.
Oblys ortalyǵynan shalǵaı ornalasýyna baılanysty qalanyń damý qarqyny baıaý, ınvestısııalyq tartymdylyǵy tómen, ınfraqurylymy áli de jetkiliksiz deńgeıde. Bıýdjettik mekemelerde bilikti mamandardyń aıtarlyqtaı tapshylyǵy baıqalady. Máselen, medısına qyzmetkerleri, muǵalimder, veterınarlar men memlekettik qyzmetshiler kóterme járdemaqy ala almaıdy jáne turǵyn úı alý úshin bıýdjettik nesıege qol jetkizý múmkindikteri shekteýli. Qalada ártúrli sala mamandaryna, ásirese jaratylystaný jáne beıindik pánderdiń muǵalimderine degen suranys joǵary. Alaıda jas mamandar shalǵaıdaǵy Qarqaralydan góri oblys ortalyǵyna jaqyn ornalasqan eldi mekenderdi tańdaýǵa beıim.
Eýropa Keńesi janyndaǵy Venesııalyq komıssııa quramynda 8 jyldan asa jumys isteý barysynda Eýropanyń shaǵyn qalalarynyń damý tájirıbesimen tanysý múmkindigi týdy. Baıqaǵanymdaı, eýropalyq elder kólder, taýlar, ormandar sııaqty tabıǵı resýrsty ekologııalyq týrızmdi damytýǵa, demalys aımaqtaryn qurýǵa jáne jergilikti ónimderdi (aýyl sharýashylyǵy, qolóner) ilgeriletýge belsendi túrde paıdalanady. Mysal retinde, Aýstrııa men Shveısarııanyń taýly aımaǵyndaǵy shaǵyn qalalar qysqy jáne jazǵy týrızmniń arqasynda qarqyndy damyp otyr. Al Fransııa fermerler bazarlaryn uıymdastyrý, jergilikti brendterdi qalyptastyrý, qolónerge qoldaý kórsetý arqyly týrıster tartýǵa baǵyttalǵan strategııany ustanǵan. Ásirese syra, sharap syndy gastronomııalyq ónimderimen tanymal. Germanııanyń keıbir shaǵyn qalalary mamandandyrylǵan óndiris jáne aqparattyq tehnologııalar salasyndaǵy ınnovasııalyq ortalyqtarǵa aınalǵan. Portýgalııanyń shyǵysynda ornalasqan Monsanto qalasy óziniń erekshe murajaılary men kórmeleri arqyly týrısterdi qyzyqtyrady. Italııanyń ortalyǵyndaǵy Toskana aımaǵy aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy jetistikterimen erekshelenedi, alma, júzim jáne záıtún baqtarymen álemge tanymal. Eýropanyń damý tájirıbesi kórsetkendeı, árbir qalanyń ózindik erekshelikterin anyqtaý, ınnovasııalarǵa ashyq bolý, jergilikti turǵyndardyń belsendi qatysýyn qamtamasyz etý jáne uzaqmerzimdi damý strategııasyn ustaný mańyzdy.
Árıne, bizdiń shaǵyn qalalardyń da ózindik tarıhy, qaıtalanbas tabıǵaty jáne damytýǵa bolatyn ekonomıkalyq áleýeti bar. Tek osy artyqshylyqtardy anyqtap, maqsatty túrde jumys júrgizse, olardyń damýyna qol jetkizýge ábden bolady. Máselen, Qarqaraly qalasyn týrızm arqyly damytýdyń naqty joldaryn izdestirý qajet.
Qarqaraly – tabıǵaty óte ádemi, tarıhı mańyzy zor shaǵyn qala. Ondaǵy ulttyq tabıǵı parkti jáne tarıhı eskertkishterdi (Qarqaraly jármeńkesiniń orny) negizge ala otyryp, júıeli jumys júrgizý kerek. Bul úshin týrıstik ınfraqurylymdy – qonaqúılerdi, dámhanalar men qyzmet kórsetý ortalyqtaryn damytyp, joldardyń sapasyn jaqsartý asa mańyzdy. О́z kezeginde týrısterdiń aǵyny jergilikti kásipkerlerge sývenırlik dúkender men qolóner sheberhanalaryn damytýǵa múmkindik beredi. Qala ekonomıkasyn ártaraptandyrýda týrızmmen qatar aýyl sharýashylyǵy salasyna da basymdyq berý qajet.
Eń bastysy, jastardyń qalada qalýyn jan-jaqty uıymdastyrý kerek. Ol úshin shaǵyn qalalarǵa arnaıy baǵyttalǵan memlekettik baǵdarlamalardy iske asyrý qajet. Rasynda, kez kelgen qalanyń damýyna jastar men bilikti kadrlar jańa serpin beredi. Osyǵan baılanysty «Dıplommen aýylǵa!» baǵdarlamasy aıasyndaǵy qoldaý Qarqaralynyń damýyna jańa serpin beretinine senimdimiz. Arnaıy memlekettik baǵdarlamalar qajetti kadrlardy tartý arqyly bilim jáne medısına salasyn jaqsartýǵa, ınfraqurylymdy jańǵyrtýǵa, mádenı nysandardy jóndeýge jáne týrızmdi damytýǵa múmkindik beredi. Bul qala turǵyndary tabysynyń keminde 25 paıyzǵa artýyna yqpal etedi. Sonymen qatar «Dıplommen aýylǵa!» baǵdarlamasy boıynsha turǵyn úı alýǵa beriletin nesıe jańa úıler salýǵa jáne kásipkerliktiń damýyna jol ashady.
Joǵaryda atalǵan máseleler sheshimin tappasa, Qarqaraly qala mártebesinen aıyrylýy ábden múmkin. Jumys oryndarynyń joqtyǵynan qala turǵyndary, ásirese jastar, úlken qalalarǵa kóshýge májbúr bolady.
Elimizde Qarqaralydan basqa da halyq sany 10 myńǵa jetpeıtin qalalar bar, atap aıtqanda: Aqtóbe oblysynyń Temir qalasy (2 151 adam), Derjavınsk qalasy (5 843 adam), Stepnıak qalasy (3 480 adam), Soltústik Qazaqstan oblysynyń Sergeevka qalasy (7 703 adam), Abaı oblysynyń Shar qalasy (6 708 adam). Osyǵan baılanysty Qarqaraly qalasynyń jáne basqa da shaǵyn qalalardyń túıtkildi máselelerin sheshý boıynsha naqty jáne tıimdi sharalar qabyldaýdyń ýaqyty jetti. Birinshi kezekte, oblys ortalyǵynan 150 shaqyrymnan asa qashyqtyqta ornalasqan jáne halyq sany 10 myńǵa jetpeıtin aýdandyq mańyzy bar qalalardy tıimdi damytý sharalaryn shuǵyl qolǵa alyp, olardyń biregeı artyqshylyqtaryn aıqyndap, aýmaqtardy damytýdy memlekettik saıasattyń jeke baǵyty retinde qarastyrý qajet. Ekinshiden, osy tıptegi qalalardyń arnaıy jol kartasyn jasap, «Dıplommen – aýylǵa!» jáne «Aýyl – el besigi» baǵdarlamalaryna qosý máselesin qaıta qaraý qajet.
Qysqasy, Qarqaraly – shaǵyn qalalardyń aınasy, el damýynyń bir deńgeıi. Sondyqtan osy tıptegi shaharlarǵa memlekettik mańyz beretin kez keldi. О́ıtkeni shaǵyn qalalar – ulttyq qaýipsizdiktiń tiregi.
Únzıla ShAPAQ,
Májilis depýtaty
