Qazaqstandyq ultaralyq kelisim: tarıh pen tájirıbe

Qazaqstannyń óz táýelsizdigin jarııalaýy el halqynyń kópultty, kópkonfessııaly qalyptasýy jaǵdaıynda júzege asty. Munymen qosa monarhııalyq jáne keńestik bıliktiń barynsha asqynǵan aýyr zardaptary enshige qaldy. Saıası jáne ekonomıkalyq otarlyq tegeýrin qazaq halqynyń derbestikke umtylysyna barynsha kedergisin keltirip baqty. Soǵan qara­mastan, elimiz táýelsizdikke ıe bolý muratynan bir sátke jańylǵan joq. Búgingi tańda Qazaqstan memleketi álemge gýmanıstik, demokratııalyq jáne toleranttylyq sıpatymen daralana bastady. Munyń aıqyn bir kórinisi – ultaralyq tatýlyq pen kelisimdi tý etken Qazaqstan halqy Assambleıasy qurylymynyń ómirge kelýi. Eń alǵash mundaı qoǵamdyq ınstıtýttyń qajettiligin táýelsizdiktiń eleń-alańynda Prezıdent N.Á. Nazarbaev jan-jaqty dáleldep, negizdep bergeni málim.1992 jyly el táýelsizdiginiń bir jyldyǵyna arnalǵan Qazaqstan halqynyń birinshi forýmy atalmysh qurylymnyń tarıhı turǵydan irgetasyn qalap berdi. Qazaqstan halqy Assam­b­leıasy 1995 jyly 1 naýryzda el Prezıdentiniń Jarlyǵymen Memleket basshysy janyndaǵy konsýltatıvti-keńesshi organ retinde quryldy. Assambleıanyń basty maqsaty ortaq Otanymyz Qazaqstannyń órkendeýi men gúldenýine ózindik úles qosý, qazaqstandyq patrıotızmdi, qazaqstandyq azamattyq bire­geılikti, básekege qabiletti ultty damytýǵa, elimizdegi ultaralyq kelisimdi qalypty ornyqtyrýǵa qyzmet etý bolyp tabylady. Ýaqyt alǵa jyljyǵan saıyn, Assambleıanyń saıası jáne zańdyq-quqyqtyq turǵydan mártebesi men qoǵamdyq orny barynsha aıqyndalyp, tolyqtaı qalyptasyp keledi. Buǵan 2008 jyly 20 qazan aıynda arnaıy qabyldanǵan «Qazaqstan halqy Assambleıasy týraly» Zańdy jáne Qazaqstan Parlamenti Májilisine Assambleıadan ókilder (9 depýtat) saılanatyn erekshe mártebesin atap ótýge bolady. Árbir ulttyń jeke-dara biregeıligin sezinýi, ulttyń tek ózine ǵana tán bitim-bolmysyn taný men qabyldaýy sol ulttyń mádenı qundylyqtar júıesiniń, tarıhy men tiliniń damý erkindigi arqyly júzege asady. Buryn negizinen, orys tilinde sóılep jáne jazyp kelgen 100-den astam qazaqstandyq ulttarǵa ana tilinde bilim alýǵa, ana tilin barlyq jastaǵylarǵa úırenýge, ana tilinde baspa, baspasóz ben buqaralyq aqparat quraldaryna qol jetkizýge, ulttyq meıram-merekelerin, salt-dástúrlerin nasıhattaýǵa, ulttyq teatr (orys, ózbek, uıǵyr, koreı jáne nemis teatrlary) ónerin órkendetýge barynsha jaǵdaı jasalynǵan. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń qada­ǵalaýymen turǵyzylǵan Astana qalasyndaǵy Beıbitshilik jáne kelisim saraıy qazaqstandyq ulttardyń quryltaılary, bas­qosýlary men is-sharalaryn ótki­zýge aıqara ashyq. Assambleıanyń naqtyly min­­deti zańdyq negizde júıe­len­gen. Atap aıtqanda, «etnos­ara­lyq qa­tynastar salasynda memlekettik organdarmen jáne aza­mattyq qoǵam ınstıtýttarymen tıimdi ózara is-qımyldy qamtamasyz etý, qoǵamda etnosaralyq kelisimdi jáne toleranttyqty odan ári nyǵaıtý úshin qolaıly jaǵdaılar jasaý; halyq birligin nyǵaıtý, qazaqstandyq qoǵamnyń negiz qalaýshy qundylyqtary boıynsha qoǵamdyq kelisimdi qoldaý jáne damytý; qoǵamdaǵy ekstremızmniń jáne radıkalızmniń kórinisteri men adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryna qysym jasaýǵa baǵyttalǵan áre­ket­terge qarsy turýda memle­kettik organdarǵa járdemdesý; azamat­tardyń demokratııalyq norma­larǵa súıenetin saıası-quqyq­­tyq mádenıetin qalyp­tastyrý». Qazaqstandyq qoǵamdaǵy maqsaty men mindeti tolyq­taı aıqyndalǵan, eldiń birin­shi basshysynyń tikeleı qol­daýyndaǵy Assambleıa ózine júktelgen senim men paryzdy barynsha jaýapkershilikpen atqaryp keledi. Assambleıanyń belsendi músheleriniń arasynda otansúıgishtik rýhty óz isterimen dáleldep júrgen azamattar jetkilikti. Túrli ult ókil­deri Qazaqstan bıliginde, ǵyly­mynda, ádebıetinde, oqý-aǵar­tý salasynda, ónerinde, sport­ynda, bıznesinde molynan ushy­ra­sa­dy. Kezinde saıası jáne bas­qa­laı obektıvti sebepterden atameken­derinen qonys aýdarýǵa májbúr bolǵan basqa ult ókilderi qazaq halqynyń darhan peıili men keń qushaǵyn umytqan emes. Saıyn saharadaǵy dala demokratııasyn qanyna sińirgen kóshpendilerdiń urpaqtary – qazaqtar sol bir tarıhı syn saǵatta adamzatty súıýge negizdelgen gýmanızmge beriktigin dáleldep berdi. Ult táýelsizdigi jolyndaǵy kúresi birneshe ǵasyrǵa sozylǵan, otarlyq zar-zaman qasiretin keshken, ult retinde saqtalýy kúmándi bolǵan halyqtyń tarıhtan alǵan taǵylymy óte tereń. Osy oraıda monarhııalyq Reseı­diń basybaıly otaryna aınal­ǵan qazaq halqynyń HH ǵasyr basyndaǵy ult qundylyqtary úshin jankeshtilik kúresine toqtalǵan lázim. Orys demokratııasynyń 1905 jylǵy revolıýsııalyq tolqýy metropolııanyń bir qıyryndaǵy qazaqtar arasynda azattyq uryǵyn septi. Otarlyq júıege qarsy kúres ulttyq múddeni kóterý jolyndaǵy san alýan qozǵalys tájirıbelerinen ótti. Qazaqtardyń azattyq qozǵalysynyń bul kezeńi til, din, dil jáne jer máselelerin kótergen saıası-ekonomıkalyq talaptarmen ushtasty. Qazaq zııalylarynyń, el aǵalarynyń jáne qazaq stýdentteriniń ult múddesi jolyndaǵy umtylystary men is-qımyldary merzimdi baspasóz betterinde, aldyńǵy qatarly sanalatyn saıası partııalarǵa (konstıtýsııalyq-demokratııalyq, sosıalıst-revolıýsııalyq, avtonomııalyq-federaldyq) múshe bolýmen, úkimetke petısııalar men qoǵamdyq hattar uıymdastyrýmen sıpattalady. 14500 adam qol qoıǵan ataqty Qarqaraly petısııasy qazaq halqynyń tabıǵı ulttyq tilek-talaptary bolatyn. Sanaly ǵumyryn ult múddesine arnaǵan Alash qaıratkeri Muhamedjan Tynyshbaev (1879-1938) II Nıkolaı patshanyń demokratııanyń ushqyny bar 1905 jylǵy 18 aqpan jarlyǵyn paıdalanyp, Reseı Mınıstrler komıtetiniń tóraǵasy S.Iý.Vıttege resmı hatyn jazdy. Búkil qazaq halqynyń atynan jazylǵan hatta, 1868 j.,1891 j. qazaqtardy basqarý týraly «erejelerdiń» halyq turmysy men jaǵdaıyn barynsha kúızeliske ushyratqany naqtyly dáıektermen taldanǵan. Qazaqtardyń rýhanı-dinı máse­lesiniń aýyr jaǵdaıy ashyp kór­setiledi. Atalmysh másele, «ereje» boıynsha jalpy azamat­tyq basqarýǵa, odan ári Ishki ister mınıstrine qaraǵan. Musyl­man dininen esh habary joq sheneýnikteri qaptaǵan mekemelerge rýhanı istiń berilýi jónsiz edi. Hat ıesi ár sheneýnik­tiń qazaq halqynyń dinı iste­rine aralasýdy buljymas min­detke aınaldyrǵany, meshit, medreselerdi jaýyp, musylman dinin qorlaý, dinı kitaptarǵa qatań senzýra qoıý, esesine hrıstıan dininiń ýaǵyzdalýyna aıryqsha kóńil bólý tárizdi is-áreketteri kórsetedi deıdi. Bul iske tolyq bostandyq berilýin kótergen avtor óz usynysyn jetkizedi: «Qazaqtardyń rýhanı-dinı iste­rin joǵarydaǵydaı ákimshilik mekemelerinen alyp, ony qazaq dinbasy (múftıi) basqaratyn arnaıy qazaq dinı jıylysyna berý, múftıdiń túrli mekemelerden, mıssıonerlik qoǵamdardan táýelsiz bolýy; meshit, medrese, namaz oqıtyn oryndardyń orys úkimetiniń ruqsatynsyz salynýy; qazaq, arab, tatar tilderindegi dinı kitaptarǵa senzýranyń joıylýy; týý týraly kýálikterdiń dinı basqarmalarǵa berilýi; mıssıonerlerge halyqtyń ashyq qarsylyq kórsete alýy, olarǵa ákimshiliktiń bóget bolmaýy tıis». Árıne, mundaı talapty otarlyq bılik oryndamaýy bylaı tursyn, tutas halyqqa degen senimsizdik sharalarymen jaýap berdi. 2014 jyly 18 sáýirde Assam­bleıanyń XXI sessııa-quryl­taıynda sóılegen Elbasy N.Á.Nazarbaev: «Islam dini áý basta Jaratýshydan bizdiń ata-babalarymyzǵa qalaı tússe, búgingi Qazaqstanǵa dál solaı jetýin tarıhtyń ózi qamtamasyz etti. Qasıetti qazaq jerinde ásiredinshilder eshqashan bol­maǵan. Qazaq halqynyń rýhanı bolmysy árdaıym gýmanızmmen jáne ishki tutastyǵymen erekshelenedi. Ata-babalardan mıras bolǵan osynaý uly qasıet­ten aıyrylýǵa búgingi býyn­nyń eshbir haqy joq. Sondyq­tan, men qazaq zııalyla­ryn, rýhanı jetekshilerin, barlyq jáne árbir qazaqty uly ustazdardyń ulaǵatyn umytpaýǵa shaqyramyn. Biz urpaǵymyzdy jat yqpaldardan qorǵaýǵa, adasqandardy aqylǵa shaqyryp, olardy oqys qadamdardan saqtandyrýǵa tıispiz», – dep jete toqtalyp ótti. Nanym-senim, dinı ustanym adamzat urpaǵynyń sanaly ereksheligin kórsetetin basty sıpattarynyń qatarynda bolsa, odan qasaqana aıyrýdyń zardaptary da belgili jaıt. Keńestik bılik ulttyq múd­deni kózdegen qozǵalystarǵa ekijúzdi baǵyt ustandy. Bol­shevıkterdiń 1917 jyly 2 (15) qarashada jarııalanǵan «Reseı halyq­ta­rynyń quqyqtary týraly áıgili deklarasııasy» men 20 qarashada (3 jeltoqsan) jarııalanǵan «Reseı men Shyǵystyń eńbekshi musylmandaryna» atty úndeýi, alǵashqy kezde az halyqtardy óziniń «júrekjardy» mazmunymen baýrap aldy. Otar elder ózin ózi bıleýge, tipti, bólinip shyǵyp jeke memleket qurýǵa tolyq quqyly ekendigi, onyń tóńkeris organdary kúshimen qorǵalatyndyǵyn lenındik basshylyq ýáde etti. Alaıda, ortalyq Reseıdiń áleý­mettik tóńkerisiniń tutas Túrkis­tan aımaǵynda shovınıstik pıǵyl­daǵy eýropalyq-kelim­sek­ter qolymen júzege asyrylýy, senimsizdik týǵyzdy. Mundaı túsiniksiz jaǵdaılar ulttyq qozǵalys jetekshilerin naqtyly sheshimder qabyldaýǵa ıtermeledi. Sóıtip, 1917 jyly ult múddesin kózdegen «Alash avtonomııasy», «Túrkistan avtonomııasy» dúnıege keldi. Olardyń baǵdarlamalary men sheshim-qaýlylaryn da demokratııalyq prınsıpter men gýmanıstik qundylyqtar aıqyn kórindi. Biraq keńestik bıliktiń ult saıasaty taptyq múddeniń astaryndaǵy otarlyq pıǵylmen almastyryldy. Keshegi 1986 jylǵy Jel­toqsan oqıǵasy da qazaq hal­qy­nyń ulttyq qundylyqtary úshin tabıǵı umtylysy bola­tyn. Alaıda, el bolashaǵy sanal­ǵan jas órkenderdi, jastardy totalıtarlyq júıe tunshyqtyryp tastady. Munyń barlyǵy qazaq hal­qynyń ult múddesi jolyndaǵy umtylysyn shyńdady. Ol shyńdalý men shıryǵý basqa ult­tarǵa degen óshpendilikten tys, erek­she ulttyq ımmýnıtetti qalyp­tas­tyrdy. Táýelsizdikti jarııa­laǵan bastapqy kezeńde, otar halyqtarda bolatyn eıfo­rııa­lyq kóńil-kúıdi pragmatı­ka­­lyq salqynqandy ómir shyn­dyǵyna jeńdirgen qazaq halqy otandas ulttardy taǵdyrdyń tálke­gine tastaǵan joq. Ult baýyr­lastyǵyn kóterip, biregeı ınstıtý­sıonaldyq qurylym Assam­bleıaǵa deıin ashyp, bas­qa ult­tardyń órkendeýine memle­kettik deńgeıde jan-jaqty jaǵdaı týǵyzý, álemde joq tájirıbe eken­digin qaıtalaǵan artyq bol­mas. Áli de bolsa, rýhanı-máde­nı ómirdegi otarshyldyq zardap­tarynyń yqpaly sezilýi, memle­kettik til mártebesiniń «áttegen-aılary» bolýy qazaq halqynyń optımıstik bolmysynan habardar etedi. «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty el halqyna Joldaýynda Elbasy N.Á.Nazar­baev Qazaqstan halqy Assam­bleıasynyń 20 jyldyq mereıtoıyn respýblıkada keńinen atap ótýdi usynyp, «Etnosaralyq kelisim –ol ómirsheńdik ottegi. Biz dem alǵan kezde ony baıqamaımyz, ol ózdiginen bolady – biz tek ómir súremiz. Birligimiz ben etnosaralyq kelisimdi bizdiń ózimiz saqtaýǵa tıispiz. Ony biz úshin eshkim eshqashan syrttan kelip jasamaıdy», dep osy bir asa shetin de názik másele jaıynda tereń maǵynaǵa toly óz ustanymyn jetkizdi. Adamzat tarıhynyń ult­aralyq kelisim men dinaralyq tózimdilik týraly málimetter qaldyrǵan derekteri kóp emes. Sondyqtan, tipten keń maǵy­nasynda alǵanda, mádenıetter men órkenıetterdiń zamanaýı úndestigi syndy qazaq­standyq tájirıbeniń asa sal­maq­­tylyǵyn paıymdaıtyn, zerttep-zerdeleıtin ýaqyt keldi. Assambleıanyń elimizdiń birneshe joǵary oqý oryndarynda kafedralary qurylýy azdyq etedi. Kúni búginge deıin elimizde álem halyqtarynyń tarıhyn zertteıtin, mysaly, jalpy tarıh ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qurylmaýy mundaı isterge kedergi keltiredi. Assambleıanyń quramyndaǵy 100-den astam ulttyń taǵdyry men tarıhy, qazaqstandyq zertteýlerdiń shekarasyn keńeıter edi. El birligi doktrınasy memle­kettik tilde sóıleıtin jáne óz ulty­nyń qundylyqtaryn saqtaı­tyn Qazaqstan halqyn beıbit ómir men jasampaz eńbekke jumyl­dyrady dep senemiz. Gúlbaný JÚGENBAEVA, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń tarıhnama, derektaný jáne zamanaýı metodologııa bóliminiń meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń doktory. ALMATY.