Ol HH ǵasyrdyń aýmaly-tókpeli kezeńinde zamandastarymen qatar aýyr kúnderdi bastan ótkerip júrip jetildi. Qandy qyrǵynnyń qaq ortasynda júrip tórt márte jaralansa da, rýhy jasymaǵan jaýynger óz rotasynyń qarsylastar transheıasyn alýyna jol ashyp, erekshe batyrlyq tanytqan. Mine, osy erligi eleýsiz qalmaı, onyń «Qyzyl Juldyz» ordenimen marapattalǵany týraly derek Reseıdiń «Podvıg naroda» saıtynda tirkelgen.
Bul batyldyqtyń arǵy jaǵynda qasterli de qasiretti Sozaq kóterilisi, onyń zardaptary, «jaýsyń ba, qassyń ba?» degen kisi alalaý aqıqaty, bala kúnnen kórgen túrli qıyndyqtyń sebep-saldary tur. Sozaqta 7 jyldyq mektep bitirgen bozbala el basyna túsken náýbetti kótergen san myń qandasy sekildi namysty, adaldyqty, erlikti birinshi kezekke qoıdy.
Soǵysqa kirmeı turyp birneshe áskerı-jattyǵý kýrstarynda, polk mektepterinde oqyp, tezdetip kishi ofıser shenin aldy. Gvardııa leıtenanty Qydyráli Dúısebekov Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta Kalının, Volhov, Voronej, Stalıngrad, Smolensk, Mogılev, Dýhovshına, Kýrsk ıini, Batys Prýssııa, Kıonıgsberg syndy Reseı men Eýropa óńiriniń maıdan soqpaǵymen bir júrip ótse, áıgili 1945 jyldan keıin Qıyr Shyǵys, Mońǵolııa, Kishi jáne Úlken Hıngan, Manchjýrııa, Holýn óńiriniń otty joldaryn basyp ótip, áskerı qyzmetin ataqty Port-Artýrda jalǵastyrǵan.
Kishi leıtenant Qydyráli Dúısebekovtiń 1942–1947 jyldar arasyndaǵy erliginiń aıǵaǵy – I dárejeli «Otan soǵysy», «Qyzyl Juldyz», III dárejeli «Otan soǵysy» ordenderi men «Kıonıgsbergti alǵany úshin», «Japonııany jeńgeni úshin», «1942–1945 jyldary Uly Otan soǵysynda Germanııany jeńgeni úshin» medaldary.
1945 jyly 14 aqpan aıynda polk podpolkovnıgi V.Gvozdovskıı leıtenant Q.Dúısebekovke vzvodymen aldaǵy jaýdyń qarsy shabýylyna toıtarys berip, betin qaıtarýdy tapsyrady. Qydyráli Aıtýuly vzvod jaýyngerlerimen tez arada ebin taýyp, tapsyrmany az shyǵynmen muqııat oryndaıdy. Osy úshin – I dárejeli «Otan soǵysy» ordenin omyraýyna taǵady.
338-atqyshtar dıvızııasynda júrip 1945 jyly 23 tamyzda jasaǵan kezekti erligi úshin bas áskerı qolbasshysy I.Stalınniń «Alǵys hatyn» ıelenedi. Bul alǵyshat 1945 jyldyń 23 qyrkúıeginde berilgen.
«Maıdan bizdi shyńdady. Dostyq pen qastyqty, erlik pen órlikti jaqynnan sezindik. Durysy, ot pen oqtyń ortasynda júrip, «Qazaq jaýyngeri qandaı?» degen suraqtyń jaýabyn isimizben dáleldedik», deıtin Qydyráli aǵamyz. Sonda onyń otty kózderi aınalasyn bir qaryp ótetin.
Ol Qıyr Shyǵystaǵy áskerı qyzmetinen ózi suranyp, elge qaıta oralǵannan keıin 1947 jyly qarashada Ishki ister mınıstrligi basshylyǵy pármenimen áskerı qyzmetke shaqyrtylady. Bul shaqta áıgili QarLag daǵdarysqa ushyrap, áleýmettik-saıası jaǵdaı ábden ýshyqqan edi. Is nasyrǵa shappaýy úshin Qydyráli Aıtýuly sııaqty tájirıbeli, eńbekqor áskerıler qajet boldy. Maıdangerler túrmedegi qarym-qatynasty izgilendirip, tońdy jibitti. Osynda 1954 jylǵa deıin 7 jyl qyzmet atqarypty. Arasynda IIM bilim jetildirýdiń Omby kýrsynda (1949–1950) oqypty.
Qaraǵandydaǵy qasiretti oryn týraly suraǵan jerlesterine Qydekeń: «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń jóni bir basqa, munda óte aýyr qylmys jasaǵan ozbyrlar da otyrdy. Stalın qaıtqan soń, biraz nárse ózgerdi. Jazyqsyzdar erte bosatyldy. Al kisi óltirgender men memleket múlkine zııan keltirgender qatań jazasyn aldy», dep jaýap beripti.
Ofıser Qydyráli Dúısebekovtiń beıbit ómirdegi erligin de jerlesteri umytpaıdy. Ol 8 jyldaı Shymkent oblysy Kentaý qalasy ishki ister qyzmetinde abyroımen qyzmet atqaryp, osy salada adaldyq dástúrin jalǵastyrdy. Oqý deńgeıine qanaǵattanbaı, Saryaǵash aýdanyndaǵy Qaplanbek zoovettehnıkýmyna syrttaı oqýǵa túsip, zootehnık mamandyǵyn alyp shyǵady. Osy mamandyǵymen Syzǵan keńsharynda qyzmet te isteıdi. Birsypyra ýaqyt Qarataý geologııalyq ekspedısııasynyń baqylaýshysy qyzmetin atqarady.
Qydyráli Aıtýuly 1980–2010 jyldar aralyǵynda maıdanger, eńbek ardageri retinde qanshama mereıtoılyq medaldarmen marapattaldy. Sonyń ishinde eki marapaty erekshe dep oılaımyz. Birinshisi – «Marshal Jýkov» medali, ekinshisi – «Astanaǵa – 10 jyl» medali. Birinshisi túsinikti. Ekinshisine kelsek, maıdanger árqashan jańa astananyń Qazaqstan damýyndaǵy ornyn aıtyp, memleketshil qaıratkerlerge batasyn berip júrdi. Muny el aqsaqalynyń aq nıeti desek jarasady.
Maıdanger 86 jasqa kelgende ál ústinde jatyp jerles zııaly inilerine: «Qudaıǵa shúkir, elimniń azattyǵyn kórdim. Tarıhtyń túgendelgenin túısindim. Endigi jalǵyz arman – eldiń aýyzbirligi artyp, ultymyzdyń sany tezirek 40 mıllıonǵa jetse! Sapasy qazirgiden de artsa! Eshqashan dástúrden ajyramańdar, aınalaıyndar!» degen arman-tilegin jetkizipti. Aqsaqaldyń osy asyl sózderi árqashan jadymyzda turýy kerek.
Qydekeńniń kindiginen taraǵan tórt ul men eki qyzdyń ózderi de – búginde bir qaýym urpaq ertken bir-bir máýeli áýlet. Olar qazir qoǵamnyń ár salasynda jemisti eńbek etip júr. Byltyr máýeli áýlet atalarynyń 100 jyldyǵyn maıdangerlerge taǵzym sharasy túrinde laıyqty atap ótti.
Tileý ÁLIMOV,
fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent
