Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Boz tóbeniń basyndaǵy zıratta maıdanger Adaı Esenǵalıev jerlengen. Ol 1943 jyldyń basynda 18 jasqa tolyp, maıdanǵa attanypty. Jeńis kúnin Berlın qalasynda qarsy alyp, 1950 jyly elge oraldy. Tabıǵatynan tuıyqtaý maıdanger soǵys týraly áńgimege sarańdaý edi. О́ziniń baı balasy retinde qýǵyn kórgen jastyq shaǵy oıyna oraldy ma, álde súıegi tabylmaǵan ákesi Imanqojanyń rýhy aldyndaǵy ótelmegen paryzy janyna tynyshtyq bermedi me eken?
Imanqoja HIH ǵasyrdyń basyndaǵy Qazaqstannyń batys óńirinde ómir súrgen iri baılardyń biri bolǵan. Shildede sýatqa qulaǵan úıir-úıir jylqysy kóldiń sýyn sarqyp ishedi eken. Tórt túliktiń qadirin jetik biletin baı shuraıly qonys izdep, óris jańartý úshin jyl on eki aı kóship-qonyp júredi. Qazan revolıýsııasynan keıin «asyra silteý bolmasyn, asha tuıaq qalmasyn» degen jalań uranmen baılardyń mal-múlkin jappaı konfıskeleý, qýdalaý naýqany qyzǵan kezde Imanqoja baı údere kóship, óriske syımaıtyn malymen maıly qııan Mańǵystaýǵa taban tireıdi. Osy qasıetti topyraqta 1925 jyly dúnıege kelgen ulyna Adaı esimin beredi.
Ulan-ǵaıyr qazaq dalasyn sharpyǵan «revolıýsııa alaýynan» ońaı qutylmasyn sezgen Imanqoja kishkentaı Adaıdy atalas aǵaıyny Saıanǵa amanattap, Edildi boılap, Sarytaý (Reseıdiń Saratov oblysy) asady. Bul jaqta da qyzyl revolıýsııa dúmpýi shydatpaı, qaıtadan Naryn jaqty betke alady. Qazir Qyzylqoǵa aýdany aýmaǵyndaǵy Taısoıǵan qumynan tııanaq tabýǵa tyrysady. Qalyń eli qazaǵynyń joǵyn joqtaǵan Alash ıdeıasy kóńiline qonǵan Imanqoja baı kómek retinde alashordashylarǵa 4-5 úıir jylqysyn beredi. Kóship-qonyp júrgen alasapyranda dúnıege kelgen tórtinshi ulynyń esimin alashordalyqtardyń qurmetine Alash dep ataıdy.
«Myńǵyrǵan mal bitken Imanqoja baıdyń sońǵy turaqtaǵan jeri – Naryn qumyna jalǵas jatqan Beketaı qumyndaǵy Keteshaǵyl qonysy. Odan ári izi joq. Qansha izdestirsek te, eshqandaı derek tabylmaı tur. Sol mańaıdaǵy musylmandar qaýymyna Adaıuly Nurmaǵambet bastaǵan urpaqtary belgi qoıdy», deıdi memlekettik qyzmet salasynyń ardageri Saǵynǵalı Shotpaqov.
Qatardaǵy jaýynger Adaı Esenǵalıev Kovel qalasy úshin bolǵan urysta erekshe erlik kórsetken. Ol jaý tylyna jasyryn barlaý júrgizip, qarsy jaqtyń bir mınomet batareıasy, úsh pýlemet núktesi, bir tankige qarsy bekinis, úsh blındajdyń ornalasqan jerin anyqtaǵan. Sóıtip, oǵan urys taktıkasyn uıymdastyryp, jaý shebin buzyp ótýge jol ashqan. Osy erligi úshin barlaýshy A.Esenǵalıev 1944 jyly 13 shildede «Erligi úshin» medalimen marapattalǵan.
Al 1-Belorýssııa maıdanynyń 165-mınometshiler polkiniń quramyndaǵy barlaýshylar vzvodynyń qatardaǵy jaýyngeri A.Esenǵalıev Bobrýısk, Kalenkovıch, Mozr qalalaryn jaýdan azat etýdegi erligi úshin III dárejeli «Dańq» ordenimen nagradtaldy. Keıinirek Varshava qalasy úshin bolǵan qııan-keski shaıqasta Vısla ózeninen «til» ákelgeni úshin II dárejeli «Dańq» ordenimen marapattaldy. Kóp uzamaı Oder ózeninde bolǵan shaıqasta da batyldyǵymen kózge túsken aǵa serjant A.Esenǵalıev I dárejeli «Otan soǵysy» ordenin keýdesine qadady.
Batyl barlaýshy A.Esenǵalıevtiń I dárejeli Otan soǵysy ordenine baılanysty túsiniksiz jaıt bar. Sózimiz dáleldi bolý úshin onyń marapattaý qaǵazyndaǵy málimetti túpnusqa kóshirmesin sol kúıinde bergendi jón kórdik.
«V boıah s nemesko-fashıstkımı zahvatchıkamı tovarısh A.Esengalıev pokazal obrazsy, smelostı ı mýjestva. 30.04.45 g. on ýchastvýıa v razvedgrýppe, kotoraıa vela razvedký boem v raıone goroda Brandenbýrg ız svoego avtomata lıchno ýbıl 16 soldat ı ofıserov protıvnıka ı sodeıstvoval v zahvate 6 plennyh.
5.05.45 g. Tovarısh Esengalıev nachalnıkom razvedkı dıvızıona dvıgalsıa v peredovoı sepı pehoty. Severo-zapadnee goroda Brandenbýrg v raıone Fl.Kıýtskov protıvnık okazal sopratıvlenıe. Pod prıkrytıem ognıa dıvızıona batalon atakoval protıvnıka. V atake ýchastvoval tovarısh Esengalıev, kotoryı ız lıchnogo orýjııa ýbıl 10 gıtlerovsev, etım samym sposobstvoval pehotnomý podrezdelenııý ovladet naselennym pýnktom Kıýtsov.
Dostoın Pravıtelstvennoı nagrady Ordena Slavy I-ı stepenı.
Komandır 135 mınometnogo polka polkovnık (Gýrıanov). 11.5.45».
Bul erlik shejiresine úńilseńiz, 1945 jyldyń 5 mamyrynda bolǵan urys qımyldary naqty derektermen keltirilgen. Al 11 mamyrda joǵary nagradaǵa usynylǵan.
Biraq qazaq jaýyngerine tıesili I dárejeli «Dańq» ordenin qyzǵanǵan joǵary deńgeıdegi basshylyq A.Esenǵalıevtiń sońǵy shaıqastaǵy erligin kópekórineý burmalaǵan. Sóıtip, I dárejeli «Otan soǵysy» ordenine aýystyryp jibergen. О́tirikshiniń aıǵaǵy qasynda degendeı onysy «baıqaýsyzda» qujatta kórinip qalypty. Joǵarydaǵy 1945 jylǵy 11 mamyrdaǵy barlaýshy A.Esenǵalıevti nagradtaý týraly usynysty qara sııamen bir syzyp, I dárejeli «Otan soǵysy» ordenimen nagradtalsyn dep 1945 jylǵy 24 mamyrda qol qoıǵan general polkovnık Kazakov eken.
Átteń taǵdyrly tulǵa Adaı Esenǵalıevke erligine saı tıesili marapaty tabystalsa, úsh dárejeli «Dańq» ordeniniń ıegeri retinde Keńes Odaǵynyń batyryna teńestiriletin edi. Sonda batyr jaýyngerlerdiń qatary taǵy bir adamǵa tolyǵatyny daýsyz bolatyn. Mahambet aýdanynyń turǵyndary Keńes Odaǵynyń batyry G.Kansevpen birge A.Esenǵalıevtiń de erligin dáriptep júrer edi. Degenmen Jeńistiń 80 jyldyǵy qarsańynda erligi eskerilip, elimizdiń joǵary marapaty «Halyq qaharmany» ataǵy berilse, batyrdyń erligine laıyqty qurmet bolary anyq.
Maıdanger Adaı Esenǵalıev 1950 jyldyń sońynda soǵystan keıin elge jetkende taýy tasqa shaǵylǵandaı boldy. О́zin soǵysqa attandyrǵan aýyly Baqsaıdaǵy bir ferma túgelimen Qalmaq Respýblıkasyna kóshirilgen. Náýbet jyldary ákesi Imanqojadan kóz jazyp qalyp, tárbıesin kórgen Saıan aǵasyn izdeıdi. Baqsaıdaǵy barlyq mal fermasynda meńgerýshi bolyp, elge paıdasyn tıgizgen Saıan aǵasy da sońǵy mobılızasııamen Stalıngrad maıdanyna attanǵan. Bir ókinishtisi, soǵysqa attanǵan kúnniń erteńine tyldaǵy jaýapty tulǵa retinde ony jumys ornynda qaldyrý jónindegi joǵary jaqtyń ruqsat qaǵazy (bron) keledi. Biraq bul kezde bári kesh edi. Sóıtip, Stalıngradty qorǵaý úshin bolǵan surapyl shaıqasta ákesindeı bolǵan aǵasy Saıan Esenǵalıuly da mert bolady. Súıegi sol jaqta qaldy. Bul kúnde onyń esimi Volgograd qalasyndaǵy Mamaı qorǵanynda ornatylǵan erlik taqtasynda jazylǵan.
Al Adaı Esenǵalıev Esbol aýdanyndaǵy Kýlagıno keńsharyna jumys izdep kelip, Qanymzııaǵa úılenedi. 1950–1952 jyldar aralyǵynda Esbol aýdandyq sotynda sot oryndaýshysy bolyp qyzmet atqarady. Kóp uzamaı baýyrynyń maıdannan oralǵanyn estigen inisi Alash izdep kelip, ózimen birge Qalmaq Respýblıkasyna kóshirip áketedi. Onda 1972 jylǵa deıin Iýstın aýdanyna qarasty Harba selosynda esepshilik jumysty isteıdi. Sol jyly kóppen birge elge oralyp, 1985 jylǵa deıin ártúrli mekemede dıspecher, kadr bóliminiń ınspektory qyzmetin abyroımen atqaryp, zeınet demalysyna shyqty. Úsh jyldan keıin ómirden ozdy.
Nurym ERǴALIEV,
Mahambet aýdanynyń qurmetti azamaty
