«Halyqaralyq ǵylymı yntymaqtastyq ortalyǵy» («International Centre of Scientific Collaborations») jeke mekemesi Astana qalasynyń Bilim basqarmasy men «Astana daryny» ortalyǵymen birlesip ótkizgen úsh kúndik is-shara Ǵylym qyzmetkerleri kúnine jáne ǵylymı bilim berýdi engizý jónindegi Astana deklarasııasynyń (IBSE) qabyldanǵanyna 10 jyl tolýyna oraı uıymdastyryldy. Elordadaǵy Ál-Farabı atyndaǵy oqýshylar saraıynda ótken forým jumysyna Astana qalasy ákimdigi Bilim berý basqarmasynyń basshysy Qasymhan Senǵazıev, Ǵylym jáne bilim salasyndaǵy «Bir beldeý, bir jol» Halyqaralyq konsorsıýmynyń (BRISEC) vıse-prezıdenti, professor Manzoor Somro, jerlesimiz, Kýala-Lýmpýr qalasyndaǵy UTAR ýnıversıtetiniń professory Gúlnazııa Isabaeva jáne basqa mamandar, mektep muǵalimderi, halyqaralyq baıqaýlardyń jeńimpaz-oqýshylary qatysty.
Bul daryndy balalar Qytaıda (CASTIC-38), Ońtústik Koreıada (IPCP, WICO), Malaızııada (KLESF), Týnıste (I-FEST) ótken baıqaýlarda ǵylymı jobasyn joǵary bilikti qazylar aldynda dáleldep, myńdaǵan balanyń arasynda júldeger atanǵan.
Forýmnyń ashylý saltanatynda sóz alǵan sheteldik mamandar óskeleń urpaqqa ǵylymı bilim berýdiń mańyzyn atap aıtty. Parıj observatorııasy (LIRA) men Parıj-Sıte ýnıversıtetiniń qurmetti professory, Fransııa ǵylym akademııasynyń múshesi Per Lena forým qatysýshylaryna beıne-sálem joldap, elimizdiń daryndy balalardy qoldaýyna rızashylyǵyn bildirdi.
«2015 jyly zertteýlerge negizdelgen ǵylymı bilim berýdi engizý jónindegi Astana deklarasııasy qabyldanyp, Qazaqstan da ǵylymı bilim jónindegi akademııaaralyq áriptestik baǵdarlamasyna qosyldy. Men jáne bir top ǵalym ázirlegen bul baǵdarlama balalarǵa ǵylym ǵajaıybyn tanystyrýǵa arnalǵan. Búgingi kúrdeli álemde mundaı forým ótkizý óte mańyzdy. Sizder qorshaǵan ortanyń sulýlyǵyn, adam aqyl-oıynyń ǵalamatyn asha otyryp, balalardy kishkentaı kezinen tabıǵat qubylystaryn, ıaǵnı aqıqatty tanýǵa qyzyqtyryp, tanym qabiletin shyńdaısyzdar. Qazir aqıqat uǵymy jalǵan aqparat pen úgit-nasıhattyń tasasynda qaldy. Ǵylymı qyzmet nátıjesinde qol jetkizgen aqıqat erkin oıǵa jol ashady. Ǵylymı bilim búkil álemdegi, Qazaqstandaǵy, Ortalyq Azııanyń barlyq elindegi balalardyń boıyna aqıqat, erkin oı, ádilet sezimin, adamshylyq dánegin egetinine senemin», dedi professor Per Lena.
Álemdik tájirıbege qaraǵanda, ozyq elderdiń bilim júıesi balalardy balabaqshadan bastap ǵylymǵa baýlıdy. Ǵylymı-tanymdyq is-sharalar mekteptegi oqý baǵdarlamasynyń bir baǵyty retinde júıeli túrde júrgiziledi. Malaızııadaǵy UTAR ýnıversıtetiniń professory Gúlnazııa Isabaevanyń aıtýynsha, bul elde jastardy ǵylymǵa baýlýǵa ǵylymı-tanymdyq kontent ázirleýge basa nazar aýdarylady, oǵan belgili ǵalymdar tartylady.
– Koroldik ǵylym akademııasynyń ǵalymdary ǵylymı dárister ótkizýge belsene qatysady. Balalarǵa arnalǵan qyzyqty baǵdarlamalar kóp jáne olar telearnalardan, saıttardan turaqty túrde kórsetiledi. Mektepterde muǵalimder STEM-bilim berý úderisinde (ǵylym men tehnologııaǵa, ınjenerııa men matematıkaǵa baǵdarlanǵan bilim) osy kontentti paıdalanady. Qazaqstanda da osy ádisterdi qoldaný kerek. Elimizge tehnıkalyq mamandar kerek deımiz, balalardy ınjenerlik bilimderge qyzyqtyra bilse, osy mamandyqty tańdaıdy. Balanyń jas ereksheligin eskere otyryp, izdeniske tartqan jón. Ǵylymı baıqaýlarǵa kelsek, oǵan barlyq mektep qatysýy kerek. Jaqsy bilim – zertteýge qyzyǵýshylyq týdyrady. Balalardyń tanymdyq qabiletin shyńdaý óte mańyzdy. Bul – mekteptegi bilim berýdiń mindeti. Búgin ótip jatqan forým sııaqty is-sharalar balalardy ǵylymǵa qyzyqtyrady. Malaızııada oqýshylardyń zertteý qyzmetine, jańa ıdeıalarǵa jol ashyq. Qyzyǵatyn taqyrybyna qaraı nıettes adamdardy tabý da ońaı. Jastarǵa arnap memleket jáne jeke kásipkerler taǵaıyndaıtyn shákirtaqylar da kóp. Jas ǵalymdarǵa múmkindik mol. Eń bastysy, jastardyń ózine degen senimin nyǵaıtý kerek, adam kapıtalynyń elge qyzmet etýine jaǵdaı jasaý kerek, – deıdi Gúlnazııa Isabaeva.
Ǵylymı is-sharanyń basty uıymdastyrýshysy, bilim-ǵylym salasynyń belgili mamany Lázzat Qusaıynova óz sózinde «Ǵylymdaǵy balalar» jobasynyń barlyq jastaǵy jetkinshekterdiń ǵylymı áleýetin, qabiletin ashýǵa baǵyttalǵanyn atap ótti. Halyqaralyq baıqaýlarda top jarǵan balalardyń jetistigi – joba qyzmetiniń nátıjesi ekeni anyq.
Forým barysynda elimizdiń ár óńirinen kelgen balalar ózderiniń ǵylymı jobalaryn tanystyrdy. Kókshetaýlyq oqýshy Arýjan Jánibek topyraqtyń quramyn taldaıtyn ári qunarlylyǵyn saqtaýǵa jáne egistikte sýdy únemdeýge kómektesetin qurylǵy ázirlegen. Ony «Jeruıyq» dep atapty, bul apparat kún sáýlesinen qýat alady. Osy ǵylymı jobasy úshin Arýjan Koreıada ótken baıqaýda altyn medal jeńip alǵan. Al shymkenttik 11-synyp oqýshysy Ámına Sáýlenbek ǵylymı jobasynyń arqasynda bolashaq mamandyǵyn tańdaǵanyn aıtady. Onyń plastık zattardy qaıta óńdep paıdalaný ádisi qorshaǵan ortaǵa janashyrlyqtan týǵan. Malaızııa astanasy Kýala-Lýmpýr qalasynda ótken ǵylymı jobalar kórmesinde (KLESF) Á.Sáýlenbek qola júldege ıe boldy.
Halyqaralyq ǵylymı forýmnyń ekinshi kúni belgili genetık M.Jabaǵınmen jáne Joshy ulysy ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń dırektory J.Sábıtovpen kezdesý boldy. Ǵalymdar ózderiniń zertteý salasyndaǵy jańalyqtarmen tanystyrdy. Sondaı-aq forým aıasynda elimizdegi ǵylymı jýrnalıstıkanyń damýy jaıynda da sóz qozǵaldy.
«Ǵylymdaǵy balalar» jobasynyń aýqymy jyldan-jylǵa keńeıip keledi. «Bolamyn degen balanyń betin qaqpa, belin bý» demekshi, joba tálimgerleri ǵylymǵa beıimi bar jetkinshekterge jol ashyp, baǵyt-baǵdar berýge árdaıym daıyn. Bıyldan bastap halyqaralyq ǵylymı baıqaýlarda jeńimpaz bolǵan oqýshylar JOO grantyn ıelenedi jáne aqshalaı syıaqy alady. Bul da jastardy ǵylymǵa tartýdyń bir joly.
Dına IMAMBAI,
jýrnalıst
