Ǵumyr parasaty

Áńgimeni áp degennen álgindegi kórinisten bastaýdyń eki sebebi bolyp tur. Áýelgisi, ǵulama Ábishtiń ár sátiniń aq qaǵazǵa qattala bergeni jón-aq. Ekinshisi, upaıly ańǵaryp, udaıy moıyn­daıtynym: Amantaı Jaryl­qasynuly ózimizdi jas tilshi kezimizden resmı-beıresmı kóp ortaǵa tartyp, kóp jaısańǵa tanystyrdy. Elordalyq uǵymǵa erkin enýimizge eleýli úles qosty.

Alashtyń ekinshi Aqańy atanǵan Aqseleý Seıdimbektiń qazasyna oraı otbasyna kóńil aıtqan sátinde de uqsas jaǵdaı ornap edi. Tórgi bólmeniń tabaldyryǵynan baıqaǵanym: qazaqtyń nebir ıgi-jaqsysy jınalyp otyr eken... Aqseleý aǵaıdy aqtyq saparyna at­tandyrǵan tabyttyń bir shetin ustasa shyqtyq. Aq tilek aǵa­lar­dyń janynda júrmese, biz­deı qańǵalaqtaǵan jas pendege mundaı «múmkindiktiń» ońaı­lyqpen buıyrýy ekitalaı-aý.

* * *

Dúnıede balamasyz baılyq­tyń biri – adam adamnyń qadirine jete bilýi. Osynaý izgilik ataýlyny baspasózde oraıymen ádemi kóterip júrgen aǵa býynnyń sanatynda tanymal qalamger Baýyrjan Omaruly daralanyp turatyny daýsyz. Bul turǵyda zamanaýı áleýmettik jeliniń ózin sátti qoldanýy jan súısintedi. Onyń qaı-qaı jazbasynan da izgilik nury esip, «adamzattyń bárin súıgen» janashyrlyq seziledi. Máse­len, osydan týra on jyl buryn búgingi akademık Baýyrjan Omaruly áriptesi Amantaı Sháriptiń jarty­­ǵasyrlyq mereıi qurmetine «Tórt toǵys» atty jınaq qurastyryp shyǵardy. Talǵamynyń bási bıik. Shekteýli tırajben jaryq kórse de, kitapta mereıgerdiń adamı qyrlary jan-jaqty qamtyldy.

* * *

Logıkany jandaı jaqsy kóremiz. Alaıda matematıkaǵa o kisiniń qushtarlyǵy bizdi­kinen áldeqaıda ystyq. Tipti joǵary bilim jolyn «naq­ty ǵylymdardyń atasynan» bas­taǵan eken. Bastaýyn bastaǵan... biraq qara óleńge, kórkem sózge qumarlyǵy esepke degen eleń­deýshiliginen joǵary kerneýli kóringenge uqsaıdy.

Instıtýttaǵy «alǵashqy mahabbaty» týraly jýyrdaǵy jyldar júzinde qysqa da nusqa jazǵany bar: «Mirjaqyptyń matematıka mektebi»! Áýeli konferensııa baıandamasy retinde ázirlengen jup-jumyr maqala. Munda suńǵyla bilimdarlyqpen qatar sol baıaǵy qushtarlyq ushqyndaıdy. Áıtpese, matematıkany bilgir fılologtiń bári matematıkshe, fılologııany bilgir matematıktiń bári fılologshe túsindire almasy anyq.

* * *

Arman artynyp Astanaǵa kelgen kezimiz eske jıi oralady. Oralǵan saıyn en elordadan alǵash tanyǵandarymnyń biri Amantaı Jarylqasynulynan oı aınaldyryp ótý qıyn. Onyń talantty ǵalym – taldampaz mátinger, talǵampaz máner­shil­digin ilimdes áriptesteri áli talaı tarazylar. Bizdiki – ózara basshy-qyzmetker, avtor-oqyrman, aǵa-inilik qarym-qatynasymyzdan kókeıge ilingen keı jaıttar týraly lebiz bildirý ǵana.

Tamyz tamyljyp tur. Astana ákimdigi janynan shyǵatyn «Astana habary» gazetiniń redaksııasyn baǵdarǵa ustap júrip kelemiz. Stýdent kezimizden-aq aty bar basylymnyń tilshiligin jaýapty hatshylyǵyna qosyp, ájeptáýir ýaqyt atqaryp kelgen «ambısııamyz» jumysqa ornalasatynymyzǵa qylaýdaı kúmán túsirmesten, sybyrlap qoıady: «Qabyldaǵanda da qýana qabyldar!». Jettik. «Jeltoqsan, 28/1». Bas redaktor bólmesindemiz. Qojaıyn az-kem áńgimeden soń kúlimsireı sóılegen kúıi «korrektor» qyzmetin usyndy. Biz mı ashytyp, áýre bolmastan bas tarttyq.

Kelesi kúni qaıta aınalyp keldik. Kelisetinimizdi bil­dir­mekpiz – esesine basshy aınyp qalypty: «Qabyldap, tildesetin ýaqyt joq. Mańaıdan aýlaq júrsin!». Mı ashydy. Ábden ashydy – basqa barar jer, basar taý joqtaı kórinedi. Aqy­ry «áke, kókelep» jumysqa qa­byldandyq-aý. «Jibek oramal kepkennen» keıingi sózinen uqqanym mynaý boldy: «Qyzmet adamdy emes, adam qyzmetti kór­keıtedi. Alashqa tutqa bol­ǵandaı talaı aǵalarymyz tolysyp, qalyptasqan kezderi­niń ózinde qıly-qıly joldan ótkenin, aılap jumyssyz júrgenin umytpaýymyz kerek...». Bul bas redaktor myr­zanyń qolynda bar kartasyn buldaǵany emes, jas mamanǵa bergen tálimi edi. Aıtpaqshy, sol kún Beıjiń olımpıadasy alaýy tutanýymen sáıkes keldi, kúntizbede 08.08.08. turǵanynan, sol kúni gazet qaıtadan «Astana aqshamy» ataýymen shyǵa bas­taýynan sımvolıkalyq jylý sezingendeımiz.

* * *

Tabıǵı jaratylysynyń ózegi – ǵalymdyq. Onysy ár áre­ketinen, oı-paıymynan aıqyn ańǵarylady. Ásirese biz baıqaǵan bas redaktor Amantaı Sháriptiń mátin tekserý muqııattyǵy – jóni bólek áńgime. Eki sóılemdik gazettik habarlamaǵa taqyryp qoıý úshin eki saǵat oılanýǵa bar. Oılaý jyldamdyǵy shaban­dyǵynan deı almaspyz, árıne. Ǵalymdyq adaldyqtan sińirgeni.

Qazaq qara sózine kózqa­rasy kirpııaz qalamger Maqsot Izimulynyń bylaı deıtini esimde: «Amantaıdyń sózderiniń arasyna qyl syıǵyzý qıyn. Ol ol ma, bir sózin alyp tastasań, jazǵany túgel aqsap qalatyndaı qalanyp turady».

Akademııalyq alymdylyǵy ushan-teńiz ensıklopedııalyq áńgimelerinen esh jasyryna almaıdy. Janyna jaqyn taqy­ryptyń tini tarqatylǵanyn uqsańyz, álden-ázir toqtaı qoıa­ryna úmittenbeńiz. Tyńdaı berińiz, tyńdaı túsińiz. «Ýaqyt», «keńistik» syndy uǵymdar umy­tyl­ǵany abzal. Umytady da, umyt­tyrady da.

Jelbir-jeken jazýǵa sarań. «Aǵamyn ǵoı» dep árpil-tárpil «kósemsýden» ada. Adam retinde jóndi-jónsiz aqyl tyqpalaýdan aýlaq. Boıynan ǵalamat bilimine jat ańǵaldyq, alǵaýsyz balalyq ańǵarylýy ábden yqtımal.

* * *

Jan saraıymyz ıntýısııa­shyl. Alaıda ol kisiniń túısik tereńdigi ońaılyqpen boılatpaıdy. Fılolog-stýdentterdiń áli kúnge deıingi ústelústi­lik kitaby «Sóz ónerinde» avtor shyǵarmashylyq adamyna asa qajet qabiletter sanatynda ıntýısııany erekshe ataýshy edi. Osy bir japyraqtaı jazbanyń keıipkeri – tabıǵatynan túısiktal azamat. Onysy ustazy akademık Zeınolla Qabdolov álgindeı degen­­dikten ǵana emes shyǵar.

Aıtpaqshy, bul kúnde Aman­taı Shárip ózi de – Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi. Biraq onyń nendeı sezim ekenin ózinen ázirge suraı qoımadyq. Surar edik-aý, «basymyz bálege qalyp», gazetke jazba daıyndaý nıetimizdi ańdap qalardaı kórindi. Onymen qoımaı, shynaıy lebizimiz jarııa­ǵa shyqqanyna qarsy bo­lýy­nan saqtandyq. О́ıtkeni onyń qarapaıymdylyǵy, ustam­dy­lyǵy qyzyq qýǵan ásireqyzylǵa ábden jat.

* * *

Sózimizdi sátine qaraı Ábish aǵamen baılanysty bastaǵanbyz. Ábish aǵaǵa qatysty támamdaýǵa da peıildimiz.

Qurmetti aǵamyz Japsarbaı Qýanyshevtyń estelik-áńgimesi bar edi. Resmı laýazymynda ol kisi Memlekettik hatshy Ábish Kekilbaıulynyń keńesshisi bol­ǵan tulǵa ǵoı. Ábish aǵasyn alpys jasqa tolǵan týǵan kúnimen qut­tyqtaý úshin qyzmettegi ja­qyn-jýyǵy jınalady. Hatshy­lyqtaǵy áriptesterine rızashy­lyq bildire kele, mereıtoı ıesi sóz arasynda «Adam bala­sy, negizi, bári­nen sharshaıdy eken ǵoı» degen syńaıdaǵy kóńil kúıin bildi­redi. Álbette, «Oıly adamǵa qy­zyq joq bul jalǵanda». Desek te... qazaq bala­larynyń jasy alpys­tan assa da, sanasy sanaqqa syımasa da, esh sharshamaýyn tilek ete­miz. Sondaı jaǵdaıda ǵalym, qalamger Amantaı Shárip eń­bekteriniń birin­de paıdalanatyn «Kúltegin» jazýyn­daǵydaı, «...bek uldary qul bol­mas, pák qyzdary kúń bol­­mas» eldigimiz nyǵaıa, zoraıa túser edi.

Erbolat QAMEN,

«Qazcontent» AQ tóraǵasynyń orynbasary