Ǵylym tili júıelilikti talap etedi

Rasynda da, ǵylym salasy qarqyn alyp keledi. Sońǵy jyldary elimizde ǵylymdy qarjylandyrý kólemi 3,5 ese artyp, jas ǵalymdardy qoldaý sharalary kúsheıdi. Qazir elimizde 25 myńnan astam ǵalym bolsa, olardyń jartysyna jýyǵy – 40 jasqa tolmaǵan zertteýshiler eken. Bul kórsetkish ǵylymnyń bolashaǵy jastardyń qolynda ekeniniń aıǵaǵy ispettes.

Qoja Ahmet Iаsaýı ýnıversıteti de osy baǵytta naqty ári aýqymdy qadam jasap keledi. Sońǵy ýaqytta ǵylymı jobalarymyzdyń sany artty, jas ǵalym­darymyzdyń úlesi ósip keledi, jańa zerthanalar men ǵylymı ortalyqtar ashylyp, ǵylymı ınfraqurylym júıeli túrde jańartylyp jatyr.

Jalpy, oqý ornymyzdyń 2029 jylǵa deıingi Strategııalyq damý josparynda ǵylymı-ınnovasııalyq áleýetti arttyrý basym baǵyt retinde belgilengen. Bul maqsatta zertteý ınfraqurylymy jańartylyp, jas ǵalymdardy qoldaý mehanızmderi engizildi. Mysaly, sońǵy 4 jylda ýnıversıtetimizde ǵylymdy qarjylandyrý kólemi 20 ese artyp, 2024 jyly 8 mlrd teńgeden asty. Qazirgi tańda ýnıversıtetimizde 36 ǵylymı joba júzege asyrylyp jatyr, onyń 8-i – jas ǵalymdarymyzǵa tıesili. Osy aýqymdy jobalardyń barlyǵy Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń tikeleı qoldaýymen iske asyp otyr. Bul kórsetkishter ýnıversıtettiń naqty ǵylymı áleýeti men memlekettik baǵdarlamalarǵa belsendi qatysyp jatqanyn kórsetedi.

Ǵylymdy qoldaý nátıjesinde birneshe jańa zerthana ashyldy. Atap aıtqanda, «Nanotehnologııalar jáne energetıkaǵa arnalǵan jańa materıal­dar», «STEM jáne kreatıvtilik», «Jasandy ıntellekt jáne IT tehnologııalaryna» arnalǵan zerthanalar jańa ǵylymı baǵyttardy damytýǵa jol ashty. Sonymen qatar oqý ornymyzdyń bastamasymen júzege asatyn akademııalyq ústemdik ortalyǵy aıasynda 13 zerthana quryldy. Bul ortalyq medısına, bıotehnologııa jáne ekologııa salalarynda ǵalymdarymyzǵa ozyq zertteýler júrgizýge múmkindik berýmen qatar, óńirdiń turaqty damýyna zor úles qosatyny anyq.

Memleket basshysy halyqqa Jol­daý­larynda, arnaıy jıyndar men suhbattarynda únemi bilim men ǵylym­nyń ushtasýyna nazar aýdaryp qana qoımaı, ǵylym men tehnologııanyń keleshegi – jasandy ıntellekt pen joǵary tehnologııalar ekenine de basa mán berip keledi. Prezıdentimiz qazaq tilin ǵylym tiline aınaldyrý – ulttyń órkenıet deńgeıiniń kórsetkishi ekenin de birneshe ret aıtyp, naqty tapsyrmalar bergen bolatyn. Atap aıtqanda, Ulytaýda ótken Ulttyq quryltaıdaǵy sózinde qazaq tiliniń ǵylym tili retinde álemdik keńistikte ornyǵýy qajettigin jetkizse, 2025 jyly qańtarda «Ana tili» gazetine bergen suhbatynda qazaq tilin jasandy ıntellekt salasyna engizý qajettigine toqtalǵan edi. Bul tapsyrmalardy júzege asyrýda elimizdiń joǵary oqý oryndary men ǵylymı ortalyqtaryna úlken jaýapkershilik júktelip otyr.

Prezıdentimizdiń qazaq tilin ǵylym tiline aınaldyrý týraly tapsyrmasyna sáıkes, byltyr ýnıversıtetimizdiń uıytqy bolýymen, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi, Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasy jáne Túrkistan oblysynyń ákimdiginiń qoldaýymen «Qazaq tili – ǵylym tili» degen basty taqyryppen aýqymdy sımpozıým ótkizdik. Sóıtip, ǵalymdar men til janashyrlarynyń, sarapshylardyń basyn qosyp, dástúr jáne ınnovasııadaǵy qazaq tiliniń ózekti máselelerin talqyladyq.

Alǵashqy basqosý týraly kóp jazyldy, kóp aıtyldy, sımpozıýmnyń mańyzy joǵary ekenin kópshilik uǵyndy. Sondyqtan bastamamyzdy dástúrge aınaldyryp, 200 ǵalymnyń basyn qosyp, jýyrda ǵana «Qazaq tili – ǵylym tili: jasandy ıntellekt jáne termınologııa» atty II halyqaralyq sımpozıýmyn ótkizdik. Bul basqosý – tek ǵylymı jıyn emes, memlekettik saıasatqa ún qosqan aýqymdy qadam dep bilemiz. Qazaqstan, Túrkııa, О́zbekstan, Qyrǵyzstannan kelgen ǵalymdarmen, til mamandarymen birlese otyryp, qazaq tiliniń ǵylymı keńistiktegi keleshegi týraly keleli oılar aıtyldy.

Eń qýantarlyǵy, elimizde til taqy­ryby tóńireginde júıeli jumys istep kele jatqan barlyq jetekshi mekemeler men uıymdar sımpozıýmǵa seriktes bolyp, qoldaý kórsetti. Atap aıtar bolsaq, Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy, Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty, Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy, Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýty syndy ózge de birqatar ǵylymı zertteý jáne saraptamalyq mekemeler bul bastamany birlese júzege asyrýǵa belsendi atsalysty. Is-sharanyń aqparattyq qoldaýy da erekshe boldy, «Egemen Qazaqstan» men «Ana tili» gazetteri sımpozıým qararyn tolyqtaı jarııalap, «Túrkistan TV» jıynnan jaqsy habarlardy taratyp otyrdy. Bul – qazaq tiliniń ǵylym tili retindegi bolashaǵy tutas qoǵamnyń ortaq mindetine aınalǵanyn kórsetetin aıqyn mysal. Bizdi osy nárse qýantady.

Aıta ketetin taǵy bir jaıt, sımpozıým aıasynda alǵash ret «Qoja Ahmet Iаsaýı ýnıversıteti – Jahandyq jas ǵalymdar» fotokórmesin uıymdastyrdyq. Bul – tek kórme emes, ǵylymdaǵy jańa býynnyń únin estirtken erekshe joba boldy. Kórmede ýnıversıtetimizdiń 14 jas ǵalymynyń jetistikteri men zertteý baǵyttary usynyldy. Kún elektr stansasy, polımer qaldyqtaryn qaıta óńdeý, medısınalyq ınnovasııalar, fılologııa jáne óner salasyndaǵy zertteýler – bári de jastardyń ǵylymdaǵy izdenisteriniń keńdigin kórsetti. Árbir sýrettiń janynda QR-kod arqyly zertteýshi týraly tolyq aqparatqa qol jetkizýge bolady. Bul bastama jas ǵalymdardy qoldaýǵa baǵyttalǵan ýnıversıtet ustanymynyń jarqyn mysaly.

Qazirgi tańda ýnıversıtetter tek dástúrli bilim men ǵylymnyń ordasy ǵana emes, sonymen birge kreatıvti ındýstrııany damytýǵa baǵyttalǵan ınnovasııalyq alańǵa aınaldy. Zaman talabyna saı óner, medıa jáne dızaın baǵyttary boıynsha mamandar daıarlaý, jańa ıdeıalardy qoldaý jáne shyǵarmashylyq jobalardy júzege asyrý – ýnıversıtetimizdiń bas­ty basymdyqtarynyń biri. Osy oraıda sımpozıým aıasynda taǵy bir jaqsy týyndyny kópshilik nazaryna usyndyq. Bul – «Myń zaman – bir Túrkistan» qoıylymy. Bul qoıylym – «OzgeEpic» kreatıvti haby men ýnıversıtetimizde bıyl qurylatyn óner, medıa jáne dızaın fakýltetiniń birlesken jobasy.

Jastardyń ǵylymǵa bet burýy ýnıversıtettiń ishki ekojúıesinde de kórinis taýyp jatyr. «Yassawi Startup» ınkýbasııalyq baǵdarlamasy aıasynda 400-den astam stýdent pen qyzmetker kásipkerlik pen ınnovasııalyq joba­larǵa tartylyp, 30 joba ázirlendi. Búgin­de olardyń birqatary óndiriske engizil­di. Sonymen qatar halyqaralyq reıtıngterde ýnıversıtettiń bedeli artyp, QS Asia University Rankings tiziminde TOP-200 qatarynan kóringeni – ǵylymı bedelimizdiń naqty kórsetkishi.

Ýnıversıtette dástúrli túrde ótetin «Yassawi Winter School» qysqy mektebi de jas ǵalymdar men oqytýshylardyń ǵylymı-zertteý qabiletterin damy­tý­ǵa baǵyttalǵan. Bul alańda respýb­lıkamyzdaǵy jetekshi spıkerler men zertteý metodologııasy boıynsha sarapshylar dáris oqıdy. Dárister tek teorııalyq negizde ǵana emes, praktıkalyq jobalarmen ushtastyrylyp ótkiziledi. Mektepke qatysqan oqytýshylarymyz ben ǵalymdarymyz bul jobanyń ǵy­lym­­ǵa tereń boılap, jańa ıdeıalardy júıeli zertteýge múmkindik beretin mańyzdy alańǵa aınalǵanyn aıtady.

Ýnıversıtetimizdegi ǵylymı-zertteý qyzmetiniń qarqyny halyqaralyq deńgeıde de oń baǵasyn taýyp otyr. 2024 jyly ýnıversıtet ǵalymdarynyń «Scopus» jáne «Web of Science» bazalarynda 221 maqalasy jaryq kórip, onyń ishinde Q1 sanatyndaǵy 101 maqala jarııalandy. Bul kórsetkish ótken jylmen salystyrǵanda edáýir artqan. Ýnıversıtette jaryq kóretin 7 ǵylymı jýrnaldyń barlyǵy Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi usynǵan tizimge endi. Sonymen qatar jańa ǵylymı basylymdar – «Turkic Historical Studies», «Yassawi Journal of Health Sciences», «International Journal of Environmental Science and Green Technology» jýrnaldary resmı túrde tirkelip, alǵashqy sandaryn shyǵarǵaly jatyr. Ǵylymı basylymdarymyz jańa bir kezeńge qadam basyp otyr.

Oqý ornymyzǵa qarasty 7 ǵylymı zertteý ınstıtýty men ortalyqta da qarqyndy jumys júrgizilip keledi. Olardyń arasynda ekologııa, arheologııa, túrkologııa, botanıka, nanotehnologııa, turaqty damý jáne ıasaýıtaný baǵyttary bar. Osy ınstıtýttardyń bastamasymen halyqaralyq jobalar, óńirlik zertteýler men ǵylymı forýmdar júıeli túrde ótkizilip keledi.

Zamanaýı ýnıversıtettiń 3 mıssııasy bar dep únemi aıtamyz. Olar – bilim berý, ǵylymmen aınalysý jáne qoǵamǵa paıdaly bolý. Sondyqtan ǵalym­da­rymyz tek irgeli ǵylymmen ǵana emes, qoǵam úshin paıdaly qoldanbaly zertteýlermen de aınalysady. Máselen, Túrkistan óńirinde bıotehnologııalyq ónim óndirisi jolǵa qoıylyp, ekologııa­ny jaqsartýǵa baǵyttalǵan jobalar júzege asyp jatyr. Medısına salasynda da birneshe ǵylymı joba qolǵa alynyp, dıagnostıkalyq ortalyq­­tar­men ıntegrasııalanǵan túrde jumys júrgizilip jatyr. Munyń bári – ǵy­lym­dy tek teorııalyq deńgeıde qal­­­dyr­­maı, naqty jaǵdaıattarmen baıla­nys­tyrýǵa jasalǵan mańyzdy qadamdar.

Ǵylym jolynda qyzmet etken tulǵa­lardy qurmetteý de ýnıversıtet má­denıetiniń bir bóligine aınaldy. Sońǵy jyldary ýnıversıtettiń bastamasymen UǴA akademıgi Lesbek Táshimov, halyq ártisi Raıymbek Seıtimetov, ǵalym Rahmanqul Berdibaı sekildi elge eńbegi sińgen tulǵalardyń esimimen dárishanalar men zaldar ashylyp, urpaqtar sabaqtastyǵy jalǵasyp jatyr. Munyń bári elimizdiń ǵylymı áleýetin arttyrý, ǵylymdy nasıhattaýǵa baǵyttalǵan ıgi bastamalar.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev aıtqandaı, «Ozyq oıly ult bolamyz desek, ǵylymǵa basa mán berýimiz kerek». Biz tek akademııalyq kórsetkishtermen ǵana shektelmeı, ǵylymdy qoǵam ómiriniń ajyramas bóligine aınaldyrýdy maqsat tutamyz jáne osy baǵyttaǵy tyń bastamalarymyzdy jalǵastyra beremiz.

Janar TEMIRBEKOVA,

Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń rektory